جستوجو در محتوای آیات قرآن کریم به منظور درک بهتر آموزههای دین اسلام یکی از ضرورتهای امر تفسیر است. یکی از آموزههای مشخص خداوند متعال در قرآن کریم رفتار انسانها در جامعه ایمانی و با یکدیگر است. با توجه به توصیههای فراوان قرآن کریم به همدلی، مهربانی و مواسات با یکدیگر، امروز پای درس حجتالاسلاموالمسلمین هادی عجمی، استاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان و دبیر حلقه فقه نظام خانواده مدرسه عالیفقاهتعالمآلمحمد(ع) نشستهایم. آنچه در ادامه میخوانید، گزیدهای از مباحث تبیینی و اخلاقی وی در تفسیر آیه ۱۰ سوره مبارکه حجرات است. حجتالاسلام عجمی در این جلسه با نقد مبانی فردگرایی در دنیای مدرن، به تبیین نگاه متعالی اسلام به پیوندهای اجتماعی و ضرورت همبستگی مؤمنان در شرایط بحرانی پرداخته که مشروح آن در ادامه از نظرتان میگذرد.
آموزههای قرآنی؛ از انزوا تا اجتماع
یکی از آسیبهای جدی و مصائب بشر در عصر مدرن، رواج فرهنگ «فردگرایی» است. این سبک زندگی که در آن، اصالت با سود شخصی و لذتجویی منفردانه است، پیوندهای عاطفی و اجتماعی را میان انسانها بهشدت تضعیف کرده است. نمود بیرونی این تفکر را میتوان در بیتفاوت شدن جوامع دربرابر رنج و مرگ یکدیگر مشاهده کرد؛ پدیدهای که در تضاد آشکار با آموزههای تعالیبخش دینی قرار دارد.
در نقطه مقابلِ فرهنگ فردگرا که خروجی آن انزوای اجتماعی است، فرهنگ قرآنی بر محوریت «اجتماعگرایی» استوار است. اسلام تا حد امکان، انسان را به سوی حضور در جامعه سوق میدهد؛ از تأکید بر اقامه نماز در جماعت و مساجد گرفته تا آیین اعتکاف که با وجود ماهیت معنوی و فردی، دستور بر انجام آن در بستر اجتماع و مسجد جامع داده شده است. بسیاری از دستورهای دینی یا ماهیت کاملاً اجتماعی دارند و یا بُعد اجتماعی آنها بسیار پررنگتر است.
بازتعریف جامعه اسلامی در سوره حجرات
قرآن کریم در آیه ۱۰ سوره مبارکه حجرات، نگاهی بنیادین به جامعه ایمانی دارد: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ». خداوند در این آیه، جامعه اسلامی را نه مجموعهای از افراد جداافتاده، بلکه شبکهای از «برادران» تعریف میکند. این دیدگاه، باور رایج و غلط «هر کس را در قبر خودش میگذارند» را به چالش میکشد؛ چرا که ما در قبرستان زندگی نمیکنیم، بلکه در جامعهای به هم پیوسته حضور داریم که سرنوشت اعضای آن به یکدیگر گره خورده است و مشکلات دیگران، باید مشکل ما نیز باشد.
مسئولیتپذیری در قبال تنشهای اجتماعی
در فرهنگ قرآنی، مؤمن باید دغدغه حل مشکلات برادران ایمانی خود را داشته باشد. اگر دو نفر از مؤمنان دچار اختلاف یا تنش میشوند، وظیفه دیگران «بیتفاوتی» نیست، بلکه براساس دستور صریح الهی، جامعه مکلف به اصلاح ذاتالبین و رفع تنشهاست. نباید با نگاهی فردگرایانه بگوییم «به ما مربوط نیست»؛ زیرا دنیا میخواهد از جامعه یک قبرستان سرد بسازد که مردم از هم جدا باشند، اما در فرهنگ قرآنی ما با هم برادریم.
ضرورت «مواسات» در بحرانهای اقتصادی و اجتماعی
اهمیت این رویکرد جمعگرایانه در شرایط بحرانی مانند جنگ یا همهگیری بیماریها دوچندان میشود. همانطور که رهبر شهید انقلاب در دوران کرونا بر فرهنگ «مواسات» تأکید کردند، در هر شرایط سخت دیگری نیز جامعه باید به سمت اصلاح مشکلات حرکت کند.
در شرایطی که فشارهای اقتصادی یا تبعات روانی ناشی از وضعیت جنگی ممکن است آستانه تحمل مردم را کاهش دهد و منجر به نزاع شود، وظیفه مؤمنان است که هوشیار باشند. اگر توانمندی مالی داریم، باید به فکر اقشار آسیبپذیر باشیم و اگر کدورتی میبینیم، برای اصلاح آن پیشقدم شویم. انشاءالله که در هر شرایطی به فکر یکدیگر باشیم.
سخن پایانی: تقابل فردگرایی مدرن با اخوت قرآنی؛ از انزوا تا مواسات
حجتالاسلام هادی عجمی با بیان نقد مبانی فردگرایی در دنیای مدرن، براساس آیه ۱۰ سوره حجرات، جامعه ایمانی را پیوندی برادرانه تعریف میکند. وی با رد نگاه «بیتفاوتی اجتماعی»، بر ضرورت مسئولیتپذیری همگانی و «مواسات» در بحرانهای اقتصادی و تنشهای اجتماعی بهعنوان تکلیفی قرآنی تأکید دارد.
آموزههای کلیدی: گذار از انزوا به مواسات
تضاد بنیادین: تقابل سودجویی منفردانه در مدرنیته با فرهنگ جمعگرای دینی.
بازتعریف قرآنی: تبدیل جامعه به شبکه «اخوت»(إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ).
راهکار عملی: نفی بیتفاوتی در برابر رنج دیگران و احیای نهضت «مواسات» در چالشهای اقتصادی و اجتماعی با تأکید بر مسئولیتپذیری متقابل مؤمنان در اصلاح تنشهای اجتماعی و حمایتهای معیشتی.
نظر شما