‏خیلی از ما فکر می‌کنیم حج فقط انجام یک سری اعمال مشخص در گرمای مکه است، اما چرا بعضی‌ها از این سفر با دست پر و روحی بزرگ برمی‌گردند و برای بعضی دیگر، همه‌چیز در خستگی خلاصه می‌شود؟ برای اینکه بفهمیم چطور می‌توانیم از ظاهرِ این سفر عبور کنیم و به باطن آن برسیم، سراغ حجت‌الاسلام ابراهیم انصاری، مفسر قرآن کریم رفتیم. ایشان با نگاهی متفاوت، از چهار مرتبه زائران می‌گوید؛ از کسانی که فقط برای دید و بازدید می‌روند تا آن‌هایی که در هر طواف، به دنبال رضایت امام زمانشان هستند. در ادامه، پاسخ ایشان به این دغدغه مهم را می‌خوانیم:

پاسخ به شبهات و پرسش‌های معرفتی
پرسش:

حاج آقا، یک دغدغه همیشگی برای خیلی از ما وجود دارد؛ اینکه چطور می‌شود دو نفر، دقیقاً یک عمل را انجام می‌دهند؛ زیر یک آفتاب عرق می‌ریزند و هفت بار دور یک خانه می‌گردند، اما یکی با دست پر و روحی بزرگ برمی‌گردد و دیگری انگار فقط خستگی راه نصیبش شده؟ آن راز اصلی یا آن نقطه تمرکز که یک مؤمن باید در تمام لحظاتِ حضورش در مکه به آن چنگ بزند تا سفرش از یک سفر عادی، به یک معراج واقعی تبدیل شود، چیست؟

پاسخ:
همه عبادت‌ها بر نیت صادقانه استوارند، و هرچه نیت والاتر و خالص‌تر باشد، اثر عبادت در عروج انسان به سوی خداوند سبحان بیشتر خواهد بود. از همین رو، مراتب مردم در حج بر اساس مقاصد و نیت‌هایشان متفاوت است:

۱. برخی برای دیدار برادران دینی، رفع اندوه‌ها، یا صرفاً دیدن خانه خدا به حج می‌روند؛ و اینان بهره‌ای محدود از معرفت یافته‌اند.

۲. گروهی دیگر با قصد تقرب به خداوند سبحان و برای طلب نیازهای دنیا و آخرت راهی حج می‌شوند؛ و این مرتبه‌ای بالاتر از مرتبه نخست است.

۳. و گروهی هستند که نیتشان از حج، رسیدن به دیدار امام است؛ دیداری که از طریق آن، دیدار خداوند حاصل می‌شود. تمام اندیشه آنان متوجه رضایت آن اسم اعظم است که وجه خداوند به شمار می‌آید، و همه حرکت، تلاش، طواف و وقوفشان برای تحقق خواست امام انجام می‌گیرد. چنین انسانی مانند کسی است که به سوی کربلا می‌رود و مقصدش امام حسین (علیه‌السلام) است؛ درست است که طواف می‌کند، سعی انجام می‌دهد و در عرفات وقوف می‌کند، اما دلش به امام وابسته است. این شخص به مرتبه‌ای رسیده که با مراتب پیشین تفاوت دارد.

۴. سپس مرتبه‌ای برتر از این فرا می‌رسد؛ و آن اینکه انسان به مناسک همچون اعمالی که فقط انجام داده و سپس از پایان یافتنشان خوشحال شود نگاه نکند، بلکه مناسک را با روح و قلب خود زندگی کند و در آن‌ها ذوب شود؛ ذوبی معرفتی و ایمانی. در طواف ذوب شود، در سعی ذوب شود، و حقیقت ایستادن در پیشگاه خداوند سبحان را با تمام وجود درک کند.

چنین انسانی از مرحله «این خانه» به مرحله «بیت عتیق» ارتقا یافته و با باطن حج پیوند پیدا کرده است؛ نه صرفاً پیوندی ظاهری و صحنه‌ای، بلکه پیوندی از جنس حضور و معایشت. این انسان، اندیشه و توجهی مهدوی دارد و حقیقتِ انتظار امام مهدی (ارواحنا فداه) را زندگی می‌کند؛ زیرا می‌داند که ورود به باطن حج، ورودی نسبی است و کمال حقیقی، ورود واقعی به آن حقیقت الهی است.
و مراتب دیگری نیز وجود دارد که والاتر، عمیق‌تر و برتر است، که در مباحث تخصصی «مراتب حج» به آن‌ها پرداخته می‌شود.