طبیعت هر سرزمینی، آینهای از شیوه زیست و نگاه مردمان آن به آینده است. در میان جلوههای گوناگون طبیعت ایران، جنگلها جایگاهی ویژه دارند؛ عرصههایی زنده که نفس شهرها را تازه میکنند، آب را در دل خود نگه میدارند و مأمن هزاران گونه گیاهی و جانوریاند. این اکوسیستمهای ارزشمند نهتنها پشتوانهای زیستی، بلکه سرمایهای فرهنگی و اقتصادی برای نسلهای امروز و فردا به شمار میروند. با این حال، فشارهای ناشی از توسعه نامتوازن و مدیریت نادرست پسماند، برخی از این زیستبومها را با چالشهایی روبهرو کرده است. وقتی چرخه مصرف بدون برنامهریزی برای بازیافت و بازگردانی منابع ادامه پیدا کند، پیامدهای آن دیر یا زود در طبیعت نمایان میشود؛ از تغییر کیفیت خاک و آب گرفته تا کاهش جذابیتهای گردشگری و افزایش هزینههای اجتماعی. چنین مسائلی نشان میدهد موضوع فقط یک دغدغه محیط زیستی نیست، بلکه با سلامت عمومی و اقتصاد محلی نیز پیوند خورده است.
برای واکاوی دقیقتر این مسئله و بررسی پیامدهای آن از منظر علمی و مدیریتی، با احمد رحمانی، بازنشسته مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع به گفتوگو نشستیم تا ابعاد مختلف این چالش و راهکارهای پیش رو را بررسی کنیم.
با توجه به گزارشهای میدانی درباره دفن یا رهاسازی پسماندها در جنگلهای شمال کشور، آیا میتوان این وضعیت را یک «تهدید امنیت زیستی» دانست یا صرفاً یک تخلف زیست محیطی است؟
متأسفانه وضعیت نابهنجار دفن زباله در جنگلها را هم در جنگلهای شمال و هم در جنگلهای زاگرس شاهد هستیم. این زبالهها به دلیل اینکه تفکیک نمیشوند، از مواد مختلفی از جمله مواد پلاستیکی و مواد دیگری تشکیل شدند که دیر تجزیه میشوند و در جنگلها میمانند. این زبالهها تهدید جدی برای محیط زیست و جنگلها محسوب میشود و وضعیت نابهنجاری از لحاظ بوی تعفن و منظره ایجاد کرده به ویژه شیرابههایی که از این زبالهها خارج و وارد خاک شده و خاک را آلوده میکند و سپس وارد آبهای سطحی شده و جریان پیدا کرده و سم تولید میکند.
جنگلهای شمال در زمینههای محیط زیست، بهرهبرداری، اقتصادی و ذخیره آب نقش مهمی ایفا میکنند، بسیاری از آبها از جنگلها سرچشمه میگیرند و این آلودگی آبها هم به خاک و هم به آبهایی که جریان پیدا کرده سرایت میکند و ممکن است در آینده آبهای زیرزمینی را آلوده کند.
ما با این معضل در شهرهای شمال مواجهیم و یکی از معضلات و تهدیدهایی که داریم به ویژه در منطقه گیلان، آلودگی آبهای زیرزمینی است که منشأ آن هم دفن زبالهها و هم دفع فاضلابها در آبهای زیرزمینی است که تهدید عمدهای برای شهرهای شمالی و محیط زیست و منابع طبیعی محسوب میشود.
مهمترین پیامدهای کوتاهمدت و بلندمدت دفن زباله در جنگل چیست؟
پیامد کوتاهمدت همان بحث زیبایی منظر است؛ چراکه یکی از کارکردهای مهم جنگلهای ما که باید به آن توجه و روی آن سرمایهگذاری شود مسئله گردشگری است؛ گردشگری اکنون در دنیا صنعتی است که جایگزین بسیاری از منابع شده و درآمد زیادی برای کشورهای مختلف ایجاد میکند.
کشور ما هم برای گردشگری مستعد است و گردشگرهای داخلی و بینالمللی میتوانند منبع درآمد بزرگی باشند و کشور باید در آینده در این راستا حرکت کند. ما کشوری هستیم که از نظر اکولوژیکی شرایط بسیار متفاوتی داریم و این میتواند منبع درآمد بسیار خوبی برای کشور باشد و جایگزین صنایع و حتی نفت شود.
وقتی ما برای جنگلها و مناظرمان اهمیت قائل نباشیم، این سرمایه بزرگ را از دست میدهیم و به منابعی که فناپذیرند مانند نفت، معادن و جاهایی که جایگزین نمیشوند روی میآوریم ولی صنعت گردشگری صنعتی است که درآمدش میتواند تداوم داشته باشد.
بسیاری از کشورها حتی کشورهای همسایه ما مانند ترکیه و امارات اکنون منبع درآمد عمدهشان از گردشگری است و ما متأسفانه با بیتوجهی به این موضوع این منبع عظیم را از دست میدهیم.
از نظر پیامدهای درازمدت هم مسئله آلودگی مطرح است که هم موجب آلودگی هوا و هم آب میشود، البته مهمترین آن آلودگی آب است. وقتی در درازمدت آبهای سطحی و حتی خاک آلوده شوند به این زودی قابل اصلاح و بازگرداندن نیستند. در خصوص این مواد سمی نیز مسئله انسان و بقیه موجودات مطرح است.
در عناصر سمی رها شده در طبیعت، فلزات سنگینی وجود دارد که می تواند عامل بسیاری از بیماریها باشد؛ چراکه ثابت شده یکی از علتهای بسیاری از بیماریها و انواع سرطان که اکنون مردم به ویژه کسانی که در شمال زندگی میکنند دچار آن هستند عناصر سنگین بوده که منشأ آن همین زبالههاست. رها کردن زبالهها در جنگل در درازمدت به افزایش بیماریها منجر میشود و علاوه بر تهدید سلامت انسانها، خسارت مادی بزرگی هم وارد میکند. وقتی بیماری زیاد شود نیاز درمانی هم زیاد میشود و با هزینههای درمانی بالا هزینه زیادی به کشور تحمیل میشود، یعنی این جریان علاوه بر بیماری و مشکلاتی که ایجاد میکند از نظر اقتصادی هم به ضرر کشور است.
ترکیب شیمیایی شیرابه زبالههای دفن شده در جنگلها معمولاً شامل چه آلایندههایی است و چه تأثیری بر بافت خاک دارند؟
گازهای خارج شده از این مواد به صورت آمونیاک و مواد دیگر وارد خاک میشوند و مواد دیگری نیز حاوی عناصر سنگین مانند سرب، نیکل و روی هستند که در زبالهها فراواناند.
متأسفانه زبالههای ما تفکیک نمیشوند و مخلوطی از مواد مختلفی هستند و عناصر سنگین مانند سرب، نیکل، روی و حتی مس در آنها زیاد است که وارد خاک و آب میشوند و مستقیم یا غیرمستقیم به مصرف میرسند.
به هر حال موجوداتی که از اینها استفاده میکنند حتی گیاهانی که آنها را جذب میکنند و بعد انسان استفاده میکند همه میتواند خطرساز باشد و به صورت سم برای انسان و موجودات دیگر و حتی گیاهان مشکل ایجاد کند.
دفن زباله چه نقشی در برهم خوردن زنجیره غذایی جنگل داشته و چه خسارت اقتصادی به منطقه وارد میکند؟
وقتی این آلودگیها زیاد شوند بیماری ایجاد میکنند؛ از طرفی موضوع زیبایی منظر نیز مطرح است که از بین میرود و بویی که ایجاد میکند موجب میشود گردشگر و افراد کمتری به این مناطق مراجعه کنند. بنابراین از نظر اقتصادی نیز زیانبار است. اصلاح خاک و آب هم تقریباً کار غیرممکنی است و اگر بخواهیم به حالت اول برگردانیم باید با هزینه بسیار زیادی برای اصلاح خاک و آب اقدام کنیم.
برای جبران خسارت جنگلهای آلوده چه برنامههایی باید اجرا شود؟
اصلاح کار سادهای نیست، راهکار این است که ما از ابتدا درباره موضوع دفن زبالهها فکر کنیم و با تکنیکهای جدیدی که وجود دارد به جداسازی زبالهها اقدام کرده و بعد زبالههای تر و زبالههای با قابلیت تبدیل را به کودهای قابل استفاده در منابع طبیعی تبدیل کنیم.
اکنون در بسیاری از شهرها اقدامهایی انجام شده و از لحاظ فنی و فناوری مشکلی در این زمینه نداریم، در واقع از نظر اجرایی با مشکل مواجهیم. در بسیاری از شهرها مانند کرمانشاه این اقدام را انجام دادهاند به عنوان مثال خانمی طرفدار محیط زیست با کمک محیط زیست و استانداری کارخانه ایجاد کرده و زبالهها را به کودهای حاصلخیز تبدیل میکند؛ در واقع از زبالههایی که آنجا وجود دارد مقدار زیادی کودهای قابل استفاده استحصال میکنند که به طبیعت برمیگردد و نه تنها مضر نیستند بلکه در راستای تقویت خاک و حاصلخیزی خاک هم از این مواد استفاده میشود؛ یعنی اگر درست عمل شود زبالهها به جای اینکه زیانبار باشند برای ما میتوانند منافع زیادی نیز داشته باشند.
در صورت ادامه این روند، پیشبینی شما از وضعیت این اکوسیستم در ۱۰سال آینده چیست؟
نمیگویم زبالهها کل جنگلها را از بین میبرند ولی در مکانهایی که زباله دفن میشود هم در شمال و هم در غرب کشور در مریوان آثار زیانبار به شدت قابل مشاهده است. وقتی این زبالهها در طبیعت توسط باد جابهجا میشوند بسیاری از آنها مانند پلاستیکهایی که رها میشوند منظره بسیار بدی ایجاد کرده و جانوران زیادی از جمله سگ، روباه، شغال و موش در آن مکان تجمع پیدا میکنند که خودشان عامل انتقال بسیاری از بیماریها هستند. در درازمدت نباید اجازه دهیم این وضعیت ادامه پیدا کند و حتماً باید برای این موضوع فکری اساسی بشود وگرنه آسیب جدی به همه اکوسیستمهایی که درگیر هستند، وارد میآید.
نظر شما