هفته ملی بدون دخانیات از ۴ خرداد آغاز شده و تا فردا ۱۰ خرداد با شعار «افشای جذابیت‌ها و تبلیغات دروغین برای نسلی عاری از دخانیات» ادامه دارد.
شعار سازمان جهانی بهداشت نیز برای فردا؛ روز جهانی بدون دخانیات ۲۰۲۶ «پرده‌برداری از جذابیت‌؛ مقابله با اعتیاد به نیکوتین و دخانیات» اعلام شده است که بر افشای تاکتیک‌های صنایع دخانیات و نیکوتین‌محور به‌منظور جذاب نشان دادن مصرف دخانیات حتی برای کودکان و نوجوانان، با هدف افزایش آگاهی و حمایت جهانی برای وضع و اجرای سیاست‌های مؤثر در جلوگیری از ایجاد جذابیت محصولات دخانی تأکید دارد.

هزینه‌های سنگین دود

براساس مطالعات سازمان جهانی بهداشت، دخانیات عامل مرگ نیمی از مصرف‌کنندگان آن است. در ایران نیز هر سال حدود ۵۰هزار نفر به‌دلیل مصرف دخانیات یا مواجهه با دود آن، جان خود را از دست می‌دهند.
ضمن آنکه پیامدهای مصرف دخانیات در بخش سلامت، اقتصاد و محیط زیست کشور نزدیک به ۵۰ همت برآورد شده است؛ به‌گونه‌ای که هرساله ۶۰۰میلیون اصله درخت برای تولید ۶تریلیون نخ سیگار در دنیا قطع می‌شود و سالانه ۲۰۰هزار هکتار از بهترین زمین‌های کشاورزی و ۲۲میلیارد مترمکعب آب به کشت توتون اختصاص می‌یابد.
همچنین هر سال حدود ۴.۵تریلیون ته‌سیگار حاوی ترکیبات سمی و فلزات سنگین در طبیعت رها می‌شود که ممکن است سم موجود در آن‌ها وارد آب‌های زیرزمینی و خاک شود. این ته‌مانده‌ها گاه توسط حیوانات، گیاهان و آبزیان در حیات‌وحش مصرف و وارد زنجیره غذایی انسان‌ها نیز می‌شوند و آسیب‌های گوناگونی را به همراه خواهند داشت.

می‌کِشند و می‌کُشد

گزارش سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهد تقریباً نیمی از مصرف‌کنندگان دخانیات، بر اثر مرگ زودهنگام، پیش از ۷۰سالگی جان خود را از دست می‌دهند. مصرف دخانیات معمولاً موجب کاهش حدود ۲۰ تا ۳۰ سال از عمر مفید در افراد می‌شود.
علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت در تازه‌ترین اظهارات خود درباره مصرف‌کنندگان ایرانی دخانیات می‌گوید: نتایج آخرین پیمایش عوامل خطر بیماری‌های غیرواگیر در ایران (سال ۱۴۰۰) نشان می‌دهد ۱۴ درصد جمعیت بالای ۱۸ سال مصرف‌کننده دخانیات هستند.
مقایسه این نتایج با پیمایش سال ۱۳۹۵ بیانگر افزایش ۳درصدی مصرف در مردان و ۱۱درصدی در زنان است. همچنین در گروه‌های سنی جوان، افزایش مصرف، چشمگیر بوده است؛ به‌طوری‌که در گروه ۱۸ تا ۲۴ سال، مصرف در زنان ۹۰درصد و در مردان ۳۴درصد افزایش یافته و در گروه سنی ۲۵ تا ۳۴ سال نیز افزایش مصرف در زنان ۹۰/۸۸ درصد و در مردان ۱۹/۶ درصد گزارش شده است.
با این‌حال شریف ترکمن‌نژاد، عضو جمعیت مبارزه با دخانیات با تأکید بر اینکه آخرین آمار رسمی مصرف دخانیات در ایران هنوز منتشر نشده است، بیان می‌کند: با وجود منتشر نشدن آمار نهایی، بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد روند مصرف در کشور افزایشی است و به‌طور مشخص، مصرف سیگارهای الکترونیک به شکل محسوسی افزایش یافته و مصرف دخانیات توسط خانم‌ها نیز بسیار بیشتر از گذشته شده است. این افزایش به اندازه‌ای است که نمی‌توانیم از کنار آن به‌سادگی بگذریم.
ترکمن‌نژاد به گروه سنی ۱۳ تا ۱۵ سال هم اشاره می‌کند و می‌گوید: براساس برآوردهای موجود، در همین گروه سنی حساس چیزی حدود ۷ تا ۸ درصد نوجوانان، مصرف‌کننده دخانیات هستند و این زنگ خطری جدی برای برنامه‌ریزان حوزه سلامت است.

دلایل افزایش مصرف دخانیات در میان نوجوانان و جوانان

فروش غیرقانونی سیگار به نوجوانان، پایین بودن میزان مالیات و قیمت محصولات دخانی، وجود عطر و طعم در این محصولات برای جذب جوانان و توسعه بازار، تنوع بسته‌بندی محصولات دخانی و اجرا نشدن ضوابط این حوزه، بازدارنده نبودن جرایم، تخصیص نیافتن منابع درآمد مالیات دخانیات به حوزه‌های ذی‌نفع شامل وزارتخانه‌های بهداشت، آموزش و پرورش و ورزش و جوانان و...، ضعف آموزش عمومی و اطلاع‌رسانی درخصوص مضرات مصرف سیگار و قلیان و مواجهه با دود حاصل از آن، نمایش مصرف دخانیات در فیلم‌ها و سریال‌های تولیدی و... ازجمله عواملی است که در افزایش مصرف دخانیات به‌ویژه در این مقطع سنی نقش داشته است.
عضو جمعیت مبارزه با دخانیات با اشاره به اینکه۸۰درصد ابتلا به مصرف دخانیات زیر ۱۸ سال رخ می‌دهد، اظهار می‌کند: صنایع دخانی تمام تمرکز خود را روی این گروه سنی حساس متمرکز کرده‌اند و متأسفانه در بیشتر کشورها روند مصرف، افزایشی است.
وی درباره مهم‌ترین ترفندهای صنایع دخانی برای جذب نوجوانان می‌گوید: دستکاری محتوا و طراحی محصولات با رنگ‌های جذاب و ظاهر زیبا برای دخانیات الکترونیک، افزودن طعم‌های منتول و نعنا برای خنک‌کنندگی، تغییر pH محصول برای کاهش سرفه و تحریک، اضافه کردن مواد ضدسرفه برای عادت‌دهی سریع‌تر، استفاده از مواد مولد بخار غلیظ در سیگارهای الکترونیک بدون اعلام ترکیبات و انتشار روایت‌های گمراه‌کننده بازاریابی درباره خطرات سلامت ازجمله این روش‌هاست.
معاون بهداشت وزارت بهداشت نیز در اظهارات اخیر خود، عوامل و نفوذ صنعت دخانیات را از مهم‌ترین موانع شکل‌گیری و اجرای سیاست‌های کلیدی کنترل دخانیات دانسته و می‌گوید: مداخلات این صنعت در سال‌های اخیر، بر سیاست‌هایی مانند افزایش مالیات و قیمت محصولات دخانی، اجرای بسته‌بندی ساده و همچنین محدودسازی استفاده از عطر و طعم در تولید این محصولات اثر بازدارنده داشته است.
رئیسی همچنین به تلاش شرکت‌های چندملیتی دخانی برای عادی‌سازی مصرف از طریق نمایش استعمال دخانیات در فیلم‌ها و سریال‌های پربیننده و نیز واردات غیررسمی محصولات نوپدید ازجمله سیگارهای الکترونیکی هم اشاره کرده است.
موضوعاتی که رئیس دبیرخانه ستاد کشوری کنترل و مبارزه با دخانیات وزارت بهداشت نیز آن را تأیید می‌کند.
بهزاد ولی‌زاده، با بیان اینکه افزایش مصرف دخانیات در میان جمعیت جوان بسیار مشهود است، تصریح می‌کند: هنگامی که میزان مصرف محصولات دخانی در میان جمعیت جوان افزایش می‌یابد، به این معناست که ترفندهای صنایع دخانی برای جذب این گروه به مصرف محصولات دخانی تمرکز یافته است. وی با بیان اینکه ۲۰ سال از تصویب قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات می‌گذرد، خاطرنشان می‌کند: قانون کنترل دخانیات به هنگام تصویب در آن بازه زمانی، یک قانون جامع محسوب می‌شد ولی این قانون با توجه به تغییر رویکرد و ترفندهای شرکت‌های دخانیاتی مانند ایجاد تنوع، کاربرد عطر و طعم‌های فریبنده و تولید محصولات دخانی نوپدید، ساختار و ماهیت تبلیغات محصولات دخانی، سیاست‌های کنترل قیمت، حاشیه سود بالای تولید و توزیع و فروش محصولات دخانی، مداخله عوامل صنایع دخانی در سیاست‌گذاری‌های مالیاتی، عدم بازدارندگی جرایم و افزایش دسترسی، اثر بازدارندگی خود را از دست داده است. یکی از روش‌ها و ترفندهای شرکت‌های دخانیاتی برای افزایش مصرف و جذب جوانان به مصرف محصولات دخانی، استفاده از طعم‌دهنده‌های مختلف است.
استفاده از عطر و طعم‌های مختلف که سبب بو و رایحه مطبوع برای محصولات دخانی می‌شود، مهم‌ترین ترفند شرکت‌های دخانیاتی است. ذات و ماهیت محصولات دخانی با تندی و بوی بد همراه است اما استفاده از عطر و طعم‌های مختلف سبب می‌شود میزان تلخی محصولات دخانی از بین برود و طعمی خوش برای مصرف‌کنندگان داشته باشد. اضافه کردن عطر و طعم‌های مختلف سبب جذاب‌تر شدن محصولات دخانی به‌ویژه برای جوانان و نوجوانان می‌شود و آن‌ها را به سمت مصرف سوق می‌دهد.
ولی‌زاده با بیان اینکه محصولات نوپدید از دیگر ترفندهای شرکت‌های دخانیاتی است، اظهار می‌کند: تولید انواع محصولات الکترونیکی و محصولات بدون دود مانند آیکاس (IQOS) بیانگر این است شرکت‌های دخانیاتی به فکر تولید محصولاتی هستند که میزان وابستگی به محصولات دخانی را افزایش دهند؛ محصولاتی که برای مصرف‌کنندگان جذابیت داشته باشد. محصولات نوپدید و اضافه شدن طعم به محصولات دخانی به عنوان مهم‌ترین ابزارهای تبلیغاتی و ایجاد جذابیت در صنایع دخانی هستند که باید از این مسائل جلوگیری کرد.
این تولیدکنندگان از طراحی بسته برای تبلیغ محصول خود استفاده کرده و مردم را با طراحی بسته‌ها برای مصرف تشویق می‌کنند. صنعت دخانیات بسیار پرسود است و برای جذب مشتری بیشتر در زمینه‌هایی مانند بازاریابی، ذائقه‌سنجی و طراحی بسته‌بندی هزینه صرف می‌کند.
وی با بیان اینکه ترفندهای شرکت‌های دخانیاتی در گذر زمان تغییر کرده، عنوان می‌کند: شاید بتوان گفت کشورها در برخی بازه‌های زمانی در حوزه کنترل دخانیات موفق عمل کرده‌اند اما موفقیت‌ها و رویکردهای کنترل مصرف دخانیات در کشورهای مختلف به دلیل ترفندهای شرکت دخانیاتی مانند ظهور محصولات نوپدید الکترونیکی تحت تأثیر قرار گرفت. سیگارهای الکترونیکی به‌سرعت در میان جوانان طرفدار پیدا کرده و این گروه سنی را جذب کرده است.

چه باید کرد و چه کرده‌ایم؟

ترکمن‌نژاد، عضو جمعیت مبارزه با دخانیات ایران می‌گوید: مصرف دخانیات فقط با آموزش، کنترل نمی‌شود؛ باید کارهای دیگری مثل کنترل عرضه، محدودیت فروش در فاصله ۱۰۰متری مدارس، نفروختن سیگار به زیر ۱۸ سال، افزایش مالیات و درج هشدارها هم انجام شود. اگر همه این‌ها کنار هم نباشند، میزان اثرگذاری کاهش می‌یابد. وی از تصویب پنج بسته سیاستی کنترل دخانیات در شورای عالی انقلاب فرهنگی خبر می‌دهد و می‌افزاید: این بسته‌ها پس از بررسی‌های تخصصی و جلسات متعدد اندیشه‌ورزی، در اسفند سال گذشته به تأیید شورا رسید و توسط رئیس‌جمهور برای اجرا به دستگاه‌های اجرایی ابلاغ شد. پنج بسته سیاستی تدوین‌شده شامل «مدارس»، «دانشگاه‌ها»، «اماکن بدون دخانیات»، «اماکن عمومی» و «فضای مجازی و رسانه» است که به‌عنوان اسناد بالادستی در دستگاه‌های مختلف ازجمله رسانه ملی و حوزه فضای مجازی مورد استفاده قرار خواهد گرفت. ترکمن‌نژاد همچنین از امضای تفاهم‌نامه میان وزارت آموزش و پرورش و وزارت بهداشت خبر می‌دهد و می‌گوید: این تفاهم‌نامه در راستای اجرای طرح شهرها و اماکن بدون دخانیات منعقد شده و پیگیری آن به‌صورت جدی ادامه دارد.