یکی از آثار ارزشمند مورد توجه شیعیان شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید است . این شرح را عزالدین ابی حامد عبدالحمید بن هبة الله المدائنی مشهور به ابن ابی الحدید (1) (656- 586 ه . ق) پدید آورده که تحولی اساسی در نگارش شروح نهج البلاغه تلقی شده و در طی قرون و اعصار گذشته همواره موردتوجه علاقمندان کلام مولی علیه السلام بوده است . (2) ضمن این که وی ظاهرا نخستین شارح غیرشیعی نهج البلاغه نیز هست .
او این اثر را در 20 جزء، از اول رجب سال 644 ق شروع و در آخر صفر سال 649 ق تمام کرد. یعنی تدوین این اثر، 4 سال و 8 ماه که برابر با مدت خلافت حضرت علی (ع) است، به گفته خودش طول کشید و بنام (ابن علقمی ) تالیف نمود. این شرح بارها و بارها به چاپ رسیده و به ویژه در میان شیعه از شهرت و اهمیت خاصی برخوردار است. یکی از قدیمی ترین نسخه های این شرح، در کتابخانه مرکزی آستان قدس موجود است.(3)

آنچه که بر اهمیت شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید- با چشم پوشی از نقاط ضعف عقیدتی- می افزاید، عمدتا در گزارش‌های مفصل تاریخی است . ابن ابی الحدید در تدوین این گزارش‌ها علاوه بر استفاده از منابع مشهوری چون اغانی ابی الفرج اصفهانی، سیره ابن هشام و تاریخ طبری، از برخی منابع نادر استفاده کرده که امروزه از میان رفته یا در دسترس قرار ندارند .
سخنان ابن ابی الحدید در شرح خطبه 221 نهج البلاغه بسیار خواندنی است او می گوید:
من سوگند یاد می کنم به کسی که تمامی امّت ها به او قسم یاد می کنند که من این خطبه را از پنجاه سال قبل تاکنون بیش از هزار بار قرائت کردم، وهیچ گاه آن را نخواندم مگر این که در دل و اعضایم اثر کرد و آن را تأمّل نکردم مگر این که مردگانم را متذکر شدم و خود را مصداق سخن آن حضرت که درباره مرده ایراد فرمود پنداشتم. واعظان و خطیبان و فصیحان در این زمینه زیاد گفتند و من نیز مکرر بر آنها واقف شدم و در هیچ یک از آنها تأثیر این کلام را نیافتم. آیا این اثر خاص برای عقیده مخصوص من درباره آن حضرت است یا نیّت صالح و یقین ثابت و اخلاص محض گوینده این کلام است ...

پانوشتها:
1. ابن کثیر، البدایة والنهایة ج 13 ص 119؛ مقریزی، السلوک ج 1، ص 407؛ ابن شاکر، فوات الوفیات ج 1، ص 248 .
2. در مورد این شرح بنگرید به: دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 2، ص 620 .
3. دائرة المعارف بزرگ اسلامی ج2 به نقل از الذریعه
4. شرح ابن ابی الحدید 11/152ـ153.