قوسها و اجزای کوچک هندسی در نظمی دقیق به هم متصل میشوند و سقفی منسجم، اما پرجزئیات را شکل میدهند. مقرنسکاری، رسمیبندی، یزدیبندی و کاسهسازی همجوار هم میشوند تا یکی از مهمترین و در عین حال پیچیدهترین شیوههای پوشش در معماری سنتی ایران یعنی «کاربندی» را خلق کنند.
این ساختار که هم کارکرد سازهای دارد و هم جلوهای تزئینی، در حرم مطهر رضوی به یکی از شاخصترین عناصر معماری تبدیل شده است. از ایوانها تا رواقها، کاربندیها نهتنها سقف را میپوشانند، بلکه با بازی نور، رنگ و هندسه، روایتی بصری از شکوه هنر ایرانی- اسلامی میآفرینند.
کاربندی؛ پیوند هندسه، سازه و تزئین
کاربندی در معماری سنتی به پوششی زیر طاق گفته میشود که از به هم پیوستن قوسهایی موسوم به «کار» شکل میگیرد. این قوسها در اندازهها و فرمهای مختلف کنار هم قرار میگیرند و شبکهای منظم از خطوط منحنی را پدید میآورند که در نهایت به سقفی کامل تبدیل میشود.
اجزایی مانند شاپرک، سنبوسه، پاباریک و خورشیدی از عناصر اصلی این ساختار هستند و در مرکز آن معمولاً بخشی به نام عرقچین شکل میگیرد. کاربندی بسته به نوع طراحی میتواند به صورت کامل، نیمکار، اختری یا رسمی اجرا شود و در کنار نقش تزئینی، در برخی موارد در انتقال نیرو و چپیرهسازی گنبد نیز کاربرد داشته است. کاربندی مجموعهای از شکلهای هندسی و فضایی را ایجاد میکند و میتواند منجر به شکلگیری مقرنس، رسمیبندی، یزدیبندی و کاسهسازی شود. تفاوت مهم آن با رسمیبندی در همین نکته نهفته است؛ کاربندی بیشتر پوششی تزئینی برای طاق است، در حالی که رسمیبندی خود نوعی سازه باربر یا نوعی طاق محسوب میشود.
این هنر ریشه ایرانی دارد؛ به این معنا که این طاق در ایران متولد شده، رشد کرده و بزرگ شده و حضوری چند قرنه داشته است و اگر در کشورهای دیگر دیده شود، باید به جستوجوی ریشههای آن در ایران پرداخت.
جلوهگری طلا و نور در کاربندی ایوان؛ تلفیق فلز، نور و هندسه
کاربندی زیر طاق ایوان طلای صحن آزادی از نمونههای برجسته هنر فلزکاری و معماری دوره قاجار در حرم مطهر رضوی است که ساخت اولیه آن به دوره فتحعلیشاه و تکمیل تزئینات آن به دوران ناصرالدینشاه بازمیگردد. این اثر در حدود سالهای ۱۲۸۰ تا ۱۲۸۸ قمری شکل نهایی خود را یافته است.
ساختار این کاربندی با یک نیمشمسه در رأس طاق آغاز میشود که فضای داخلی آن با گرههای هندسی پر شده و با انعکاس نور طلا، جلوهای درخشان و خورشیدگونه ایجاد میکند. این نیمشمسه بهتدریج به رسمیبندیهای منظم تبدیل شده و از طریق فیلگوشها و قابهای مقرنس، به بخشهای میانی ایوان پیوند میخورد. در میانه این ساختار، سه قاب مقرنس و چندین فیلگوش با آرایههای متفاوت قرار گرفتهاند که هر کدام با زبان تزئینی خاص خود طراحی شدهاند. فیلگوشها با گرههای برجسته هندسی، بخش مرکزی با اسلیمیهای فلزی و شمسه بالایی با ترکیب گره و نورپردازی طلاکاری تزئین شدهاند.
در بخش میانی رسمیبندی، یک قاب آینه قرار گرفته که با وجود غیرمعمول بودن حضور آن در این ساختار، با سایر اجزای ایوان ارتباط بصری برقرار میکند؛ ارتباطی که میان این قاب و قاب آینهکاری بزرگ اسپر ایوان به چشم میخورد. شکست خط تیزه طاق، قاب آینه را به دو بخش تقسیم کرده و آن را به درون ساختار هندسی فضا هدایت میکند.
کاربندی معاصر با پوششی نو؛ یزدیبندی معاصر با اجرای یکپارچه
کاربندی نمای بیرونی ایوان غربی صحن جمهوری اسلامی از نمونههای معاصر و نوآورانه یزدیبندی در حرم مطهر رضوی است که در دهه۸۰ شمسی طراحی و اجرا شده است. این اثر توسط استاد جلال شمسینژاد طراحی و با معماری استاد محمدعلی الهامینیا به مرحله اجرا رسیده است. در این کاربندی، برخلاف الگوی رایج ایوانهای حرم مطهر که عمدتاً بر پایه رسمیبندی و مقرنسکاری شکل میگیرند، از ساختار یزدیبندی با قواعد رسمی استفاده شده است.
یکی از ویژگیهای مهم این اثر، اجرای کامل آن روی زمین و نصب یکپارچه آن در محل است که رویکردی نو در شیوه ساخت کاربندیهای معاصر به شمار میرود. ساختار هندسی اثر با تبدیل نیمکار رسمی به یزدیبندی آغاز میشود و آلتهای تخت با اشکال پنجپر شکل گرفتهاند. خطوط هندسی در این طرح از پایین به بالا حرکت کرده و به سمت شمسه مرکزی هدایت میشوند، به گونهای که حرکت بصری را به سوی نقطه اوج هدایت میکنند. در میان قابها، نوارهای کاشی جَوَک به عنوان جداکنندههای بصری عمل کرده و نظم ساختاری را تقویت میکنند. سطح کاربندی با کاشی معرق و نقوش اسلیمی و ختایی متنوع تزئین شده و در بخش نوک ایوان، نیمشمسهای با طرح ترنج و گلهای پیچان اسلیمی قرار گرفته است. در سه قاب پایینی نیز کتیبههای طغرا به خط استاد موحد اجرا شده که ساختار اثر را تکمیل میکند.
تاسهبندی ساده با نور و سایه
کاربندی گچی سقف راهرو دارالحجه(عج) به دارالضیافه از نمونههای شاخص تاسهبندی و یزدیبندی در حرم مطهر رضوی به شمار میرود که در دوره معاصر و بر اساس طرح استاد جلال شمسینژاد اجرا شده است. این بخش از بنا روی سرداب هشتضلعی گنبد اللهوردیخان شکل گرفته و در جریان نماسازی مجموعه دارالحجه(عج) به عنوان مسیر ارتباطی میان دو بخش مورد استفاده قرار گرفته است. ساختار این کاربندی بر پایه یک تاسه مرکزی بزرگ و هشت تاسه کوچک پیرامونی صورت گرفته و با نظم هندسی دقیق در امتداد اضلاع هشتگانه دیوارها قرار گرفتهاند. در تاسه مرکزی، ۶قطار قاب یزدیبندی گچی به صورت منسجم و پیوسته اجرا شده و در تاسههای اطراف نیز سه ردیف کاربندی مشابه به چشم میخورد که تکرار الگوی مرکزی را در مقیاسی کوچکتر دنبال میکنند. لبه دایرهای تاسهها به صورت آویزهای هندسی طراحی شده که با ایجاد شکستهای ظریف، فضا را به سمت اشکال هشتپر در مرکز و چهارپر در حاشیه هدایت میکند. این کاربندی برخلاف بسیاری از نمونههای رنگارنگ حرم مطهر، بدون تزئینات رنگی اجرا شده و بر بازی نور و سایه تکیه دارد؛ بهگونهای که تابش نور درون حفرهها، جلوهگر نمای آن باشد. این اثر از نظر ساختاری با کاسهسازی هفت کاسه سقف بخشهایی از مسجد سپهسالار تهران نیز قابل مقایسه است.
شمسهای احاطه در شکوفه و گل
کاربندی شمسه مرکزی سقف رواق دارالحجه(عج) از آثار برجسته هنر کاربندی و نقاشی در معماری معاصر حرم منور رضوی است که پس از افتتاح رواق در سال ۱۳۸۷ شمسی تکمیل شده است. این طرح در نقطه مرکزی سقف و دقیقاً در قسمت زیرین سقاخانه اسماعیل طلایی شکل گرفته و به عنوان عنصر کانونی فضا شناخته میشود. ساختار این کاربندی بر پایه یک شمسه بزرگ مرکزی است که از چهار ستون پیرامونی آغاز شده و با شبکهای از قابهای هندسی به مرکز هدایت میشود. هر یک از این قابها به صورت مستقل دارای نقوش گیاهی شامل گل، شکوفه و برگ بر زمینهای طلایی هستند که تنوع بصری و در عین حال انسجام کلی اثر را حفظ میکنند.
در بخش میانی شمسه، ترکیبی از نقوش اسلیمی و ختایی در قالب الگوهای سنتی به کار رفته که به تدریج به سمت مرکز، فشردگی و تمرکز بیشتری پیدا میکنند. حلقه نزدیک به مرکز نیز با تکرار گلهای طبیعتگرایانه در ترکیب رنگهای گرم و سرد طراحی شده که حرکت بصری را به سوی نقطه مرکزی هدایت میکند. در مرکز شمسه، نام ۱۲امام(ع) با خط ثلث برجسته و به صورت قطاعی فلزی روی زمینهای سرمهای اجرا شده است. ساختار کلی اثر از پیرامون به مرکز حرکت میکند و نوعی حرکت از کثرت به وحدت را در هندسه خود بازتاب میدهد. در کف رواق نیز شمسهای معرق از سنگ، بازتابی از این طرح سقفی ایجاد کرده است.
نظر شما