نشست علمی «ضرورت‌ها و بایسته‌های پژوهش‌های میدانی در حوزه علوم انسانی» با حضور اعضای هیئت علمی و پژوهشگران بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی و با ارائه دکتر محسن نوغانی، استاد دانشگاه فردوسی مشهد، در سالن شیخ طوسی(ره) این بنیاد، برگزار شد.

نوغانی در این نشست با بیان اینکه علم از مسیر توسعه نظریه، مفهوم و روش گسترش می‌یابد، اظهار کرد: نوآوری روشی یکی از پایه‌های پیشرفت علم است، اما اگر این تحول بدون پشتوانه نظری و مفهومی صورت گیرد، پژوهشگر به تکنسینی تبدیل می‌شود که ابزار را می‌شناسد، اما چارچوب لازم برای تحلیل مسئله را در اختیار ندارد.

وی افزود: افزایش پیچیدگی مسائل انسانی، گسترش مطالعات بین‌رشته‌ای و ظهور فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی سبب شده است روش‌های محدود و مرسوم، پاسخ‌گوی همه پرسش‌های پژوهشی نباشند.

مسئله مقدم بر روش

این استاد دانشگاه فردوسی مشهد، مسئله را ملاک اصلی انتخاب روش دانست و گفت: یکی از خطاهای رایج این است که پژوهشگر ابتدا روش مورد علاقه یا آشنای خود را انتخاب می‌کند و سپس به دنبال مسئله‌ای متناسب با آن می‌گردد؛ در حالی که ابتدا باید ماهیت مسئله شناخته و سپس روش مناسب انتخاب شود.

وی ادامه داد: هیچ‌یک از روش‌های کمی و کیفی به‌طور مطلق بر دیگری برتری ندارد. پژوهش کمی برای شناخت گستره یک پدیده و پژوهش کیفی برای فهم عمیق تجربه‌ها، معانی و لایه‌های پنهان پدیده‌های انسانی کاربرد دارد و در برخی مطالعات نیز می‌توان از ترکیب منسجم این دو رویکرد استفاده کرد.

نوغانی با اصلاح برداشت رایج از پژوهش میدانی تصریح کرد: میدان پژوهش فقط حضور در جامعه و گفت‌وگو با مردم نیست؛ هرجا داده اجتماعی تولید شود، می‌تواند میدان تحقیق باشد. اسناد، متون، تصاویر، سخنرانی‌ها، نشانه‌های فرهنگی و روایت‌های تاریخی نیز از منابع تولید داده به شمار می‌روند.

سامان‌دهی مطالعات پراکنده با فراترکیب

وی «فراترکیب» را یکی از روش‌های کاربردی برای مراکز علمی مأموریت‌محور معرفی کرد و گفت: با استفاده از این روش می‌توان نتایج پژوهش‌های کیفی پراکنده را گردآوری و از دل آن‌ها، مضامین مشترک و الگوهای کلان استخراج کرد.

این استاد جامعه‌شناسی افزود: ممکن است در سال‌های مختلف پژوهش‌هایی درباره زیارت، دین‌داری، جوانان، حجاب یا مسائل اجتماعی انجام شده باشد. فراترکیب این امکان را فراهم می‌کند که این مطالعات از سطحی بالاتر بررسی شوند و تصویری جامع‌تر از تحولات و الگوهای موجود به دست آید.

وی تأکید کرد: بهره‌گیری از این ظرفیت، علاوه بر جلوگیری از تکرار پژوهش‌های مشابه، موجب افزایش دانش سازمانی و فراهم‌شدن زمینه سیاست‌گذاری و طراحی تحقیقات دقیق‌تر خواهد شد.

روایت‌های مردمی، بخشی از حافظه اجتماعینوغانی با اشاره به اهمیت روایت‌پژوهی و تاریخ شفاهی گفت: تجربه‌های مردم از رخدادهای اجتماعی، مناسک مذهبی، جنگ و اجتماعات بزرگ، بخشی از حافظه تاریخی جامعه است و باید پیش از دورشدن شاهدان از واقعه، به‌صورت علمی ثبت و تحلیل شود.

وی افزود: روایت‌های مردمی شکل‌گرفته در جریان تشییع پیکر مطهر رهبر شهید(قدس‌الله نفسه‌الزکیه)، از حضور خانواده‌ها و جوانان تا گفت‌وگوها، نمادها، پلاکاردها و شیوه حضور مردم، داده‌هایی ارزشمند برای شناخت هویت، فرهنگ مقاومت و کنش جمعی جامعه به شمار می‌روند.

استاد دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: روایت‌پژوهی صرفاً جمع‌آوری خاطرات نیست؛ پژوهشگر باید با حفظ امانت، گفته‌های پراکنده را سامان دهد، ارتباط میان رخدادها را بازسازی کند و با مراجعه به اسناد، تصاویر و روایت‌های دیگر، اطلاعات را مورد راستی‌آزمایی قرار دهد.

وی تصریح کرد: تصاویر، پوشش، رنگ‌ها، نمادها، حرکات جمعیت و حتی یک نوشته کوتاه نیز می‌توانند حاوی معنا باشند و نحوه بازنمایی مفاهیمی مانند سوگ، وفاداری، مقاومت و انسجام اجتماعی را نشان دهند.

تحول پژوهش در عصر هوش مصنوعی

نوغانی در بخش دیگری از سخنان خود، هوش مصنوعی و کلان‌داده‌ها را از عوامل تحول روش‌های تحقیق دانست و اظهار کرد: شبکه‌های اجتماعی هر روز حجم گسترده‌ای از متن، تصویر، نظر و واکنش تولید می‌کنند که می‌تواند منبع مهمی برای شناخت افکار عمومی و تحولات فرهنگی و اجتماعی باشد.

وی افزود: روش‌هایی که برای تحلیل نمونه‌های محدود طراحی شده‌اند، به‌تنهایی پاسخ‌گوی این حجم از داده نیستند و پژوهشگران باید در کنار تسلط بر مبانی نظری و روش‌شناختی، توان استفاده از ابزارهای هوشمند و تحلیل داده‌های انبوه را نیز، به دست آورند.

این استاد روش تحقیق با تأکید بر ضرورت ایجاد بانک‌های داده بومی گفت: داده‌ها امروز علاوه بر ارزش علمی، به منبع قدرت و ثروت تبدیل شده‌اند و مراکز علمی باید برای ثبت، حفاظت و بهره‌برداری پژوهشی از اطلاعات تولیدشده در جامعه برنامه‌ریزی کنند.

وی خاطرنشان کرد: هوش مصنوعی می‌تواند در دسته‌بندی متون، استخراج مضامین، مقایسه یافته‌ها و سازمان‌دهی داده‌های کمی و کیفی به محقق کمک کند، اما جایگزین مسئله‌شناسی، چارچوب نظری و قضاوت علمی پژوهشگر نخواهد شد.

نوغانی در پایان تأکید کرد: آینده پژوهش در علوم انسانی به پیوند متوازن میان دانش نظری، تنوع روش‌شناختی، شناخت دقیق میدان و استفاده آگاهانه از فناوری وابسته است؛ مجموعه‌های علمی نیز باید با ارتقای دانش روش‌شناختی پژوهشگران، زمینه رصد مسائل جدید و انجام تحقیقات متناسب با اولویت‌های علمی و سازمانی را، فراهم کنند.