دکتر رضا نقدی، عضو هیئت علمی و مدیر پژوهشکده امام رضا (ع) این بنیاد، در گفتوگوی پیشرو از اهمیت، محتوای سه جلد و ویژگیهای تصحیح جدید این اثر سخن گفته است که مشروح آن را در ادامه میخوانید:
چه ضرورتی باعث شد کتاب «مطلعالشمس» برای تصحیح و انتشار انتخاب شود؟
«مطلعالشمس» از آثار مهم محمدحسنخان اعتمادالسلطنه، وزیر انطباعات دوره ناصری است. او پیشتر برای تدوین کتاب «مرآتالبلدان»، اطلاعات جمعیتی و جغرافیایی ایالات ایران را گردآوری کرده بود.
در سفر دوم ناصرالدینشاه به خراسان در سال ۱۳۰۰ قمری، اعتمادالسلطنه از فرصت حضور در مسیر تهران تا مشهد استفاده کرد و اطلاعات پیشین را با مشاهدات خود تکمیل کرد. حاصل این کار، کتاب «مطلعالشمس» درباره خراسان، مشهد و بهویژه حرم مطهر امام رضا (ع) بود.
آیا کتاب «جغرافیا و نفوس خراسان در عصر ناصری» نیز بر پایه همین گزارشها تدوین شده است؟
این کتاب حاصل تصحیح گزارشهای جمعیتی و جغرافیایی خراسان است که در سال ۱۲۹۵ قمری به دربار ارسال شده بود و اطلاعات دقیقی از شهرها، روستاها، خانوارها، جمعیت، دامها و سربازان ارائه میدهد، اما «مطلعالشمس» بیشتر گزارش مشاهدات اعتمادالسلطنه از مسیر سفر ناصرالدینشاه به مشهد، حرم مطهر رضوی و مسیر بازگشت به تهران است.
تصحیح جدید «مطلعالشمس» چه امتیازی نسبت به چاپهای پیشین دارد؟
این کتاب نخستینبار در فاصله سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۳ قمری، در سه جلد و بهصورت چاپ سنگی منتشر شد و چاپهای بعدی نیز عمدتاً بهصورت افست بود.
با توجه به نبود یک نسخه حروفنگاریشده و منقح و همچنین ضرورت اصلاح برخی مطالب تاریخی و جغرافیایی، تصحیح تازه این اثر را به همراه زندهیاد سیدمحسن حسینی آغاز کردیم. در این نسخه، متن بازنویسی و تصحیح شده و تعلیقات و توضیحات لازم نیز به آن افزوده شده است.
سه جلد کتاب «مطلعالشمس» شامل چه موضوعاتی است؟
جلد نخست، مسیر سفر از تهران به مشهد و وضعیت شهرها و آبادیهای میان راه، از دماوند و فیروزکوه تا بسطام، بجنورد و قوچان را شرح میدهد.
جلد دوم به تاریخ و جغرافیای مشهد، حرم مطهر رضوی، بناها، کتیبهها، رواقها، صحنها، مسجد گوهرشاد، مشاهیر شهر و کتابخانه آستان قدس اختصاص دارد.
جلد سوم نیز مسیر بازگشت از مشهد به تهران، از طریق نیشابور، سبزوار، دامغان، سمنان و ورامین و آثار تاریخی و بزرگان این مناطق را معرفی میکند.
جلد دوم چه اطلاعاتی درباره مشهد و حرم مطهر رضوی ارائه میدهد؟
اعتمادالسلطنه در این جلد، تاریخ و جغرافیای مشهد را از زمان شهادت امام رضا (ع) بررسی کرده و به معرفی مدارس، مساجد، کاروانسراها و دیگر بناهای شهر پرداخته است.
او حرم مطهر، کتیبهها، آیات، احادیث و اشعار نقشبسته بر دیوارها، درهای حرم، رواقها، ضریح، گنبد، صحنها و مسجد گوهرشاد را نیز بهتفصیل توصیف کرده است.
آیا مشاهیر مدفون در حرم و متولیان آستان قدس نیز در کتاب معرفی شدهاند؟
بله؛ کتاب به معرفی قبور و مشاهیر مدفون در حرم مطهر، از جمله شاهتهماسب اول صفوی، میپردازد و متن برخی الواح و اسناد را نیز نقل میکند. همچنین شماری از متولیان آستان قدس رضوی در دوره قاجار و برخی اقدامات آنان معرفی شدهاند.
این کتاب چه جایگاهی در مطالعات مشهد و آستان قدس رضوی دارد؟
«مطلعالشمس» دایرةالمعارفی ارزشمند درباره تاریخ، جغرافیا، فرهنگ، هنر و معماری خراسان، مشهد و آستان قدس رضوی است. گستردگی اطلاعات این اثر درباره بناها، کتیبهها، رجال، رویدادهای تاریخی و کتابخانه آستان قدس، آن را به یکی از منابع مهم پژوهشگران تاریخ خراسان، مشهدپژوهان و محققان حوزه فرهنگ و تمدن رضوی تبدیل کرده است.
نظر شما