حجتالاسلاموالمسلمین دکتردری، قائممقام پژوهشگاه فقه معاصر، در برنامه تلویزیونی «غریب و آشنا» با تبیین مفهوم فقه و فقاهت اظهار کرد: فقه تنها مجموعهای از احکام شرعی نیست، بلکه دستگاهی گسترده است که در کنار کشف حکم شرعی، تربیت عالمان، کاربردیسازی احکام و تبدیل گزارههای فقهی به قانون و هنجار اجتماعی را نیز در بر میگیرد.
فقه؛ فراتر از کشف احکام
دری با بیان اینکه فقه در لغت به معنای فهم عمیق است، افزود: فقه بهعنوان یک دانش، به کشف احکام شرعی مربوط به افعال انسان میپردازد، اما در طول تاریخ، فقها علاوه بر بیان احکام، در عرصههای اجتماعی نیز نقشآفرین بودهاند.
وی ادامه داد: نمونههایی مانند فتوای تحریم تنباکوی میرزای شیرازی و نقش آخوند خراسانی و میرزای نائینی در جریان مشروطه نشان میدهد که فقاهت تنها به بیان حکم محدود نیست و میتواند در تحولات اجتماعی نیز اثرگذار باشد.
توسعه دستگاه فقاهت در عصر امام رضا (ع)
قائممقام پژوهشگاه فقه معاصر با اشاره به شرایط ویژه دوران امام رضا (ع) گفت: جامعه اسلامی در آن دوره گسترشیافته بود و حضور امام در خراسان، باوجود محدودیتهای سیاسی، فرصتهایی را برای ارتباط گستردهتر با مردم و عالمان ادیان فراهم کرد.
وی تربیت شاگردان را یکی از مهمترین اقدامات امام رضا (ع) دانست و افزود: شیخ طوسی ۳۱۹ نفر را بهعنوان راویان حدیث از امام رضا (ع) معرفی کرده است. در میان شاگردان حضرت، شخصیتهایی مانند یونس بن عبدالرحمن، صفوان بن یحیی و زکریا بن آدم حضور داشتند که در گسترش معارف اهلبیت (ع) نقش داشتند.
دری تصریح کرد: ایجاد شبکهای از عالمان و نمایندگان علمی در شهرهای مختلف، امکان ارتباط شیعیان با مرجعیت دینی را فراهم میکرد و در توسعه دستگاه فقاهت اثرگذار بود.
تبیین حکم برای اقناع مخاطب
وی شیوه بیان احکام را از ویژگیهای مهم سیره امام رضا (ع) برشمرد و اظهار کرد: صرف صدور حکم فقهی برای نهادینهشدن آن در جامعه کافی نیست و شیوه بیان، تبیین علت و حکمت حکم و اقناع مخاطب نیز اهمیت دارد.
دری افزود: امام رضا (ع) در مواردی علت و حکمت احکام را متناسب با سطح فهم مخاطب بیان میکردند؛ برای نمونه، در تبیین حرمت شراب به پیامدهای ازبینرفتن عقل و آثار اجتماعی آن اشاره داشتند و درباره زکات نیز به حمایت از نیازمندان و تقویت روحیهبخشش، توجه میکردند.
قائممقام پژوهشگاه فقه معاصر ادامه داد: این شیوه نشان میدهد که انتقال حکم دینی تنها به بیان یک دستور محدود نیست و برای اثرگذاری بیشتر، باید با زبان قابلفهم و متناسب با نیاز مخاطب ارائه شود.
آغاز گفتوگو از مبانی
دری با اشاره به روش امام رضا (ع) در مناظرات گفت: حضرت (ع) در مواجهه با فردی که حکمی را نمیپذیرفت، از میانه بحث آغاز نمیکردند، بلکه ابتدا مبانی لازم برای پذیرش آن حکم را موردتوجه قرار میدادند.
وی افزود: در موضوعاتی مانند حجاب نیز تنها بیان مستقیم حکم کافی نیست و باید مبانی اعتقادی مخاطب موردتوجه قرار گیرد؛ زیرا اگر باور به خدا، پیامبر (ص) و معاد شکل نگرفته باشد، پذیرش حکم ممکن است سطحی و ظاهری باقی بماند.
وی همچنین اعتماد مردم را در پذیرش احکام مؤثر دانست و گفت: رفتار اجتماعی فقیه و نحوه تعامل او با مردم در میزان اثرگذاری سخنش اهمیت دارد. در سیره امام رضا (ع) نیز تواضع، احترام به مردم و رعایت آداب اجتماعی در محبوبیت حضرت نقش داشت.
مرجعیت علمی در شرایط سیاسی
دری با اشاره به نحوه تعامل امام رضا (ع) با حکومت مأمون اظهار کرد: حضرت ولایتعهدی را با این شرط پذیرفتند که در امور اجرایی حکومت دخالت نکنند، اما از این موقعیت برای پاسخگویی به پرسشهای مردم، گفتوگو با عالمان و برگزاری مناظرات استفاده کردند و مرجعیت علمی اهلبیت (ع) را تثبیت کردند.
وی افزود: امام رضا (ع) در شرایط سیاسی دشوار، از فرصت موجود برای تقویت جایگاه علمی اهلبیت (ع) استفاده کردند و ارتباط خود با جامعه را گسترش دادند.
پالایش میراث حدیثی
قائممقام پژوهشگاه فقه معاصر، پالایش میراث حدیثی را از دیگر اقدامات امام رضا (ع) دانست و گفت: در آن دوره برخی افراد با افزودن مطالب جعلی به نوشتههای حدیثی، زمینه انحراف را ایجاد میکردند. امام با بررسی روایات و تشخیص سخنان معتبر از غیرمعتبر، در پالایش میراث حدیثی نقش داشتند.
فقاهت و نیازهای امروز
دری با تأکید بر ضرورت گسترش مفهوم دستگاه فقاهت اظهار کرد: اگر رسالت حوزههای علمیه را تنها تعمیق و ترویج دانش فقه بدانیم، بخش کوچکی از رسالت
آنها را دیدهایم. امروز علاوه بر تربیت فقیه، باید به شیوه بیان احکام، اقناع مردم، استفاده از هنر و رسانه و تبدیل گزارههای فقهی به هنجارهای اجتماعی توجه کرد.
وی افزود: کاربردیسازی دانش فقه در عرصههایی مانند قانونگذاری، به همکاری فقه با حقوق و دیگر دانشها نیاز دارد و در تبدیل گزارههای فقهی به هنجار اجتماعی نیز رسانه و ارتباطات میتوانند نقش مهمی داشته باشند.
دری با اشاره به حدیث سلسلهالذهب، شیوه انتقال پیام از سوی امام رضا (ع) را نمونهای از توجه حضرت به اثرگذاری روش بیان دانست و خاطرنشان کرد: بازخوانی سیره امام رضا (ع) میتواند در فهم مسائل جدید و تقویت دستگاه فقاهت امروز راهگشا باشد.
شایانذکر است، برنامه تلویزیونی «غریب و آشنا» با محوریت بررسی اندیشه و سیره امام رضا (ع) و تأثیر آن بر زندگی انسان معاصر، در حرم مطهر رضوی تولید میشود.
نظر شما