ماه ربیعالاول در فرهنگ و تاریخ اسلامی نقطه عطفی برای تجدید حیات معنوی و سرآغاز تحولات بزرگ اجتماعی و سیاسی به شمار میرود. خروج از ایام عزاداری محرم و صفر و ورود به این ماه شریف که با واقعه تاریخی لیلةالمبیت آغاز شده و با هجرت سرنوشتساز پیامبر اعظم(ص) ادامه مییابد، فرصتی گرانبها برای بازخوانی مبانی حرکت نبوی و تحکیم بنیانهای اخلاقی در جامعه است. در شرایط کنونی، تحلیل دقیق رویدادهای این ماه ازجمله پایهگذاری نخستین حکومت اسلامی در مدینه و ضرورت الگوبرداری از سیره حضرت ختمیمرتبت(ص) نیازمند نگاهی جامع، عقلانی و بهدور از تعصبات تفرقهافکن است. مواجهه علمی با منابع روایی همراه با پاسداشت مقام والای اهلبیت(ع) و حفظ انسجام امت اسلامی، اولویتی است که جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز دارد.
برای بررسی ابعاد گوناگون این ماه، برکات معنوی آن و شیوه مواجهه هوشمندانه با تاریخ صدر اسلام، با حجتالاسلام امیرعلی حسنلو، استاد حوزه و مدیر گروه تاریخ و سیره مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزههای علمیه به گفتوگو نشستهایم که شما را به خواندن مشروح آن دعوت میکنیم.
بهار حیات معنوی و مبدأ خیرات بشریت
حجتالاسلام حسنلو با اشاره به جایگاه ویژه ماه ربیعالاول در کلام رهبر شهید انقلاب، این ایام را فصل نوینی برای طراوت روح و حیات معنوی انسانها ذکر کرده و توضیح میدهد: ماه ربیعالاول براساس تعابیر معرفتی، بهار حقیقی زندگی انسان است. میلاد خجسته پیامبر گرامی اسلام(ص) و امام جعفر صادق(ع) در این ماه اتفاق افتاده و ولادت حضرت ختمیمرتبت(ص) سرآغاز تمامی خیرات و برکاتی است که خداوند متعال برای بشریت مقدر فرموده است. اسلام راه نجات و سعادت انسان بوده و این موهبت بزرگ الهی، مترتب بر وجود مبارک پیامبر اکرم(ص) است. از این رو، باید این میلاد فرخنده را مبدأ تمام شایستگیها و سرافرازیهای جامعه بشری و امت اسلامی به شمار آورد. قرائت صحیح از حوادث این ماه به انسان کمک میکند در مسیر صدق و راستی قدم بردارد، همانگونه که قرآن کریم میفرماید: «رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطَانًا نَصِیرًا»(سوره اسراء، آیه ۸۰). ورود و خروج صادقانه در مسئولیتها و رفتارهای فردی و اجتماعی، تضمینکننده سعادت حقیقی انسان است.
وی با تأکید بر ضرورت حفظ دستاوردهای معنوی ایام عزاداری محرم و صفر، بهرهگیری از برکات ربیعالاول را گامی در راستای تعمیق معرفت دینی دانسته و تصریح میکند: حرکت در مسیر حقیقت نیازمند سنجش دقیق رفتارها و مطابقت آنها با موازین شرعی است. انسان باید مراقب باشد در مسیر معنوی دچار انحراف نشود، چرا که هرگونه خروج از مسیر صدق، انسان را از مقصد اصلی دور میکند. در سیره بزرگان و اهل سلوک نیز همواره بر این نکته تأکید شده که ظاهر و باطن رفتارهای دینی باید بر مدار راستگویی و نیت پاک باشد. ماه ربیعالاول فرصتی است تا مؤمنان با تجدید عهد با آرمانهای پیامبر اسلام(ص) مسیر خدمت به جامعه و تحکیم بنیانهای اخلاقی را با نشاط و امید تازه دنبال کنند.
ضرورت حفظ همدلی و پرهیز از نزاعهای تفرقهافکن
این پژوهشگر تاریخ اسلام حفظ همدلی و برادری در جامعه اسلامی را یکی از مهمترین تکالیف دینی در تمام ایام سال، بهویژه ماه ربیعالاول دانسته و بیان میکند: جامعه اسلامی برای مواجهه با چالشهای روز بهشدت نیازمند حفظ انسجام و همدلی است. نباید اجازه داد تفاوت در دیدگاههای فقهی یا تحلیلهای تاریخی، زمینهساز اختلاف میان پیروان مکتب اهلبیت(ع) و امت اسلامی شود. قرآن کریم با صراحت تمام، مسلمانان را از جدال و نزاع برحذر داشته و میفرماید: «وَلا تَنازَعوا فَتَفشَلوا وَتَذهَبَ ریحُکُم» (سوره انفال، آیه ۴۶). صرف کردن توان فکری، منطق و ذوق در مسیر رفتارهای تفرقهافکنانه، اقتدار و هویت جامعه را تضعیف میکند. بزرگان و مراجع عظام تقلید همواره بر مدارا و احترام متقابل تأکید داشتهاند و شایسته است پیروان آنان نیز با سعه صدر، ظرفیتهای خود را صرف ترویج معارف اصیل دینی کنند.
وی با تأکید بر محوریت حضرت اباعبدالله الحسین(ع) در انسجامبخشی به افکار عمومی مؤمنان، یادآور میشود: در روایات متعدد اهلبیت(ع) بر تمرکز بر زیارت و یاد امام حسین(ع) تأکید شده است. حضرت امام رضا(ع) در روایتی معتبر به ابنشبیب فرمودند: «یَا ابْنَ شَبِیبٍ إِنْ کُنْتَ بَاکِیاً لِشَیْءٍ فَابْکِ لِلْحُسَیْنِ» (عیون اخبارالرضا(ع)، جلد۱، صفحه ۲۹۹). این کلام گهربار نشان میدهد سرمایهگذاری معنوی روی محور سیدالشهدا(ع) میتواند جامع تمام فضائل باشد و وحدت مؤمنان را تقویت کند. پرهیز از رفتارهای افراطی و اتهامزنی به یکدیگر، لازمه حفظ سلامت فضای دینی جامعه است. نباید شرایطی رقم بخورد که افکار عمومی دچار سردرگمی شود، بلکه باید با تکیه بر مشترکات و احترام به فتواهای مراجع، فضا را به سمت برادری و همکاری سوق داد.
هجرت پیامبر(ص) و پایهگذاری رسمی حکومت اسلامی
استاد حوزه علمیه با اشاره به رویدادهای برجسته و افتخارآفرین ماه ربیعالاول، هجرت پیامبر اکرم(ص) از مکه به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی را از بزرگترین نقاط عطف تاریخ بشریت میداند. او تشریح میکند: ماه ربیعالاول ظرف زمانی یکی از مهمترین اتفاقات عالم اسلام، یعنی هجرت پیامبر(ص) و پایهگذاری رسمی حکومت اسلامی است. پس از سپری شدن شب تاریخی لیلةالمبیت در شب اول ربیعالاول، پیامبر گرامی اسلام(ص) مسیر هجرت را آغاز کرده و پس از چند روز، در دوازدهم این ماه وارد مدینه شدند که با استقبال پرشور و ماندگار مردم همراه بود. نغمات تاریخی اهالی مدینه در استقبال از پیامبر(ص) با عبارت «طَلَعَ الْبَدْرُ عَلَیْنَا مِنْ ثَنِیَّاتِ الْوَدَاعِ، وَجَبَ الشُّکْرُ عَلَیْنَا مَا دَعَا لِلَّهِ دَاعٍ» در تاریخ به ثبت رسیده است. پیامبر اکرم(ص) با درایت کامل، ماندن در منطقه قبا را شرط ورود به مدینه قرار دادند تا حضرت علی بن ابیطالب(ع) به ایشان ملحق شود و همراه با یکدیگر وارد شهر شوند.
حجتالاسلام حسنلو همچنین تأسیس مسجد قبا در ابتدای ورود به مدینه را نماد اولویتبخشی به پایگاههای معنوی و اجتماعی در جامعه اسلامی برمیشمارد و یادآور میشود: نخستین اقدام پیامبر(ص) پس از هجرت، بنای مسجدی بود که قرآن کریم آن را مسجدی بنیاننهاده بر پایه تقوا توصیف میکند: «لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْوَی مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ» (سوره توبه، آیه ۱۰۸). ربیعالاول ماه بازخوانی الگوی حکمرانی اسلامی، تأکید بر نقش جایگاه امامت حضرت علی(ع) و برجستهسازی عظمت هجرت است. متأسفانه گاهی برکات متعدد و جلوههای شکوهمند این ماه در سایه غفلت قرار میگیرد، در حالی که برجستهسازی آغاز امامت بلافصل امیرالمؤمنین(ع) و تشکیل دولت اسلامی در مدینه، میتواند روح امید، عزت و سرزندگی را در جامعه بدمد.
جلوههای معرفتی و مناسبتهای معنوی ماه ربیعالاول
مدیر گروه تاریخ مرکز مطالعات حوزههای علمیه با تأکید بر جامعیت مناسبتهای این ماه، یادآوری الگوی بزرگان دین را زمینهساز تعمیق معرفت میداند. او اظهار میکند: در کنار رویدادهای عظیمی همچون هجرت پیامبر(ص) و میلاد مسعود حضرت ختمیمرتبت(ص)، ماه ربیعالاول یادآور مناسبتهای معنوی دیگری نیز هست که هر یک درسهای ارزشمندی برای جامعه اسلامی دارند. از جمله در روزهای پیشرو، سالروز وفات حضرت سکینه(س) دختر امام حسین(ع) قرار دارد که یادآور زهد، عقلانیت، فصاحت و تمسک به معارف الهی است. شناخت ابعاد شخصیتی این بانوی شریف که در دامان سیدالشهدا(ع) پرورش یافته، پاسخ محکمی به تحریفات تاریخی دشمنان است.
حجتالاسلام حسنلو در پایان با تأکید بر ضرورت بهرهگیری از فرصت ماه ربیعالاول برای رشد معنوی جامعه، بر پیوند اخلاق و تاریخ تأکید و خاطرنشان میکند: ماه ربیعالاول فرصتی کمنظیر برای بازخوانی سیره نبوی، تقویت بنیانهای اخلاقی و ایجاد نشاط معنوی در میان مؤمنان است. توجه به اولویتها، پرهیز از رفتارهای تفرقهافکنانه و تکیه بر پژوهشهای مستند تاریخی، راهکاری است که میتواند جامعه را به سمت اهداف عالی اسلام هدایت کند. نائل آمدن به شناخت واقعی پیامبر(ص) و اهلبیت(ع)، نیازمند تعمق در متون معتبر و پیروی از سیره علمی بزرگان دینی است تا امت اسلامی بتواند در مسیر عزت، وحدت و پیشرفت گام بردارد.
نظر شما