«[قرآن] کتاب درمان دردهای بشر است؛ چه دردهای افراد بشر [مانند] دردهای معنوی و روحی و فکریشان، چه دردهای جوامع بشری [از قبیل] جنگها، ظلمها، بیعدالتیها؛ قرآن درمان اینهاست: وَ نُنَزِّلُ مِنَ القُرآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحمَةٌ لِلمُؤمِنین (سوره مبارکه الإسراء آیه ۸۲)». این درمان همه دردهای بشری برای رهبر شهید، در روایت زندگی و سیره ایشان جایگاه مختص و ویژه داشت، آنچنانکه در زندگی و اندیشه ایشان، آیات قرآن گاه چراغ راه، گاه تکیهگاه روزهای دشوار و گاه مبنایی برای فهم مسئولیت اجتماعی و مبارزه بودند. از همین منظر، عنوان «رهبر قرآنی» تلاشی است برای بازخوانی شخصیتی که میتوان بخشی از مسیر زندگی، اندیشه و مجاهدت ایشان را از دریچه قرآن روایت کرد.
نمایشگاه «رهبر قرآنی» که به همت مرکز امور قرآنی آستان قدس رضوی برپا شد، مجموعهای از تصاویر، تابلوها و محتوای قرآنی را پیش روی زائران و مجاوران قرار داد؛ اما اهمیت آن بیش از آنکه در معرفی یک نمایشگاه یا مرور چند تابلو باشد، در زاویهای است که برای روایت زندگی رهبر شهید انتخاب کرده است؛ زاویهای که قرآن را در متن زندگی ایشان قرار میدهد و تلاش میکند نسبت میان آیات الهی و سیره یک رهبر را برای مخاطب روشن کند.
اکنون و در آستانه چهلمین روز از تدفین پیکر مطهر رهبر شهید، بازخوانی این پیوند، بیش از هر زمان دیگری فرصتی برای مکث بر یکی از مهمترین ابعاد شخصیتی ایشان است؛ اینکه قرآن چگونه میتواند از یک متن مقدس و خواندنی، به یک منبع برای اندیشه، تصمیم، صبر، مقاومت و حرکت تبدیل شود.
کودکی؛ آغاز یک انس قرآنی
روایت «رهبر قرآنی» از سالهای دور آغاز میشود؛ از کودکی و نوجوانی، زمانی که انس با قرآن و معارف دینی بهتدریج در شخصیت ایشان شکل گرفت. در این روایت، قرآن عنصری است که از همان سالهای نخست، در شکلگیری جهانبینی و نگاه ایشان به زندگی نقش دارد. این نقطه آغاز اهمیت زیادی دارد؛ چراکه وقتی قرار است نسبت یک شخصیت با قرآن بررسی شود، نمیتوان تنها به آیات مورد استفاده او در سالهای مبارزه یا سخنرانیهایش بسنده کرد. باید به ریشهها برگشت؛ به سالهایی که علاقه به قرآن، آشنایی با معارف دینی و شکلگیری نگاه توحیدی، زمینهای برای سالهای بعد فراهم میکرد. از همین رو، نمایشگاه تلاش کرده روایت زندگی را به صورت یک مسیر دنبال کند؛ مسیری که از کودکی آغاز میشود و در سالهای بعد، در فعالیتهای فرهنگی، اجتماعی و مبارزاتی امتداد پیدا میکند.
وقتی آیات به میدان زندگی میآیند
یکی از نکات مهم در روایت قرآنی زندگی رهبر شهید، حضور مفاهیم قرآن در بزنگاههای دشوار است. در اینجا آیات مفاهیمی مانند توکل، صبر، مقاومت، نصرت الهی و جهاد، به عناصری برای فهم مسیر مبارزه تبدیل میشوند. یکی از آیات برجسته در این روایت، آیه سوم سوره طلاق است: «وَمَن یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ».
توکل در این نگاه به معنای کنار گذاشتن تلاش نیست؛ بلکه نوعی اتکا و آرامش در دل حرکت است. انسانی که در مسیر دشوار قرار گرفته، میتواند با تکیه بر وعده الهی، دشواریها را تحمل کند و در برابر فشارها از مسیر خود عقب ننشیند. از همین منظر است که مفهوم توکل در روایت زندگی رهبر شهید، به یکی از مفاهیم کلیدی تبدیل میشود؛ مفهومی که میتوان رد آن را در سالهای مبارزه و مواجهه با سختیها دنبال کرد. اما قرآن تنها از آرامش درونی سخن نمیگوید؛ در این روایت، آیات به میدان مسئولیت و عمل نیز وارد میشوند.
وعده نصرت؛ ایمان همراه با حضور
آیه دیگری که در این مجموعه برجسته شده، آیه هفتم سوره محمد است: «إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ».
این آیه، پیوند میان ایمان و عمل را به تصویر میکشد. یاری دین خدا در این نگاه، با حضور در صحنه، ایستادگی در برابر دشواریها و دفاع از حقیقت معنا پیدا میکند. وقتی این مفهوم در کنار زندگی رهبر شهید قرار میگیرد، قرآن به زبانی برای توضیح رفتار و انتخابهای ایشان تبدیل میشود. مبارزه، مقاومت و ایستادگی، مفاهیمی هستند که در این روایت از آیات الهی جدا نمیشوند و ریشه خود را در همان منظومه قرآنی پیدا میکنند.
صبر؛ از فضیلت فردی تا مقاومت جمعی
در میان آیات منتخب، آیه ۲۰۰ سوره آلعمران نیز جایگاه ویژهای دارد: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ».
این آیه مجموعهای از مفاهیم را کنار یکدیگر قرار میدهد؛ صبر، پایداری، حضور مستمر و تقوا. به همین دلیل میتوان آن را یکی از آیاتی دانست که مفهوم مقاومت را در سطحی فراتر از تحمل یک سختی فردی روایت میکند. در روایت زندگی رهبر شهید نیز صبر بخشی از یک مسیر مستمر است. مبارزه، فعالیت اجتماعی، مسئولیتپذیری و ایستادگی، همگی نیازمند پایداریاند. از این زاویه، قرآن برای ایشان میتوانست نقشهای برای مواجهه با شرایط پیچیده زندگی و جامعه باشد.
«دیوار آیات»؛ از خواندن تا تدبر
در میان بخشهای مختلف نمایشگاه، «دیوار آیات» شاید بیش از همه، ایده اصلی نمایشگاه را نمایندگی کند؛ مجموعهای از آیات منتخب که در کنار توضیحاتی درباره مفاهیم مورد توجه رهبر شهید قرار گرفتهاند.
در میان این آیات، جمله کوتاه اما عمیق قرآن در سوره نساء به چشم میآید: «أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ».
تدبر، حلقه اتصال میان خواندن و عمل است. قرآن زمانی در زندگی انسان جریان پیدا میکند که آیات از صفحه کتاب به ذهن و سپس به رفتار او راه پیدا کنند. از همین رو، تأکید بر تدبر در قرآن را میتوان یکی از مهمترین وجوه پیوند رهبر شهید با قرآن دانست؛ پیوندی که در آن، تلاوت، مقدمهای برای فهم و فهم، مقدمهای برای عمل است. این نگاه، قرآن را از یک امر صرفاً فردی فراتر میبرد. اگر انسان در آیات تدبر کند، نتیجه آن باید در نگاه او به جامعه، مسئولیت، عدالت، مبارزه با ظلم و نسبت او با دیگران نیز دیده شود. در چنین چارچوبی، قرآن میتواند هم کتاب هدایت فردی باشد و هم مبنایی برای مسئولیت اجتماعی.
جهاد؛ وقتی قرآن خود به میدان میآید
در بخش دیگری از روایت قرآنی نمایشگاه، آیه ۵۲ سوره فرقان قرار گرفته است: «فَلَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ وَجَاهِدْهُم بِهِ جِهَادًا کَبِیرًا».
در این آیه، «جهاد» با قرآن پیوند میخورد؛ جهادی که عرصه آن علاوه بر میدان نظامی، میتواند در حوزه فکر، فرهنگ، تبیین و دفاع از حقیقت نیز معنا پیدا کند. در روایت زندگی رهبر شهید، این مفهوم اهمیت ویژهای پیدا میکند؛ زیرا بخشی از مبارزه ایشان در عرصه فرهنگ و اندیشه جریان داشته است. مبارزهای که برای اثرگذاری پایدار، به آگاهی، روشنگری و قدرت استدلال نیاز دارد. از این منظر، قرآن میتواند هم منبع معرفت باشد و هم ابزار مواجهه فکری با جریانهایی که در برابر حقیقت قرار گرفتهاند.
اینجاست که مفهوم «رهبر قرآنی» از یک عنوان توصیفی فراتر میرود و به یک چارچوب برای فهم شخصیت تبدیل میشود؛ شخصیتی که در آن، ایمان، اندیشه و عمل از یکدیگر جدا نیستند.
قرآنی که در زندگی جریان دارد
در کنار این آیات، معرفی آثار و فعالیتهای قرآنی و فرهنگی نیز بخشی از نمایشگاه را شکل داده است. حتی معرفی طرح ملی «من قرآن را دوست دارم» نیز در همین چارچوب قابل توجه است؛ طرحی که مرکز امور قرآنی آستان قدس رضوی دبیرخانه آموزشی آن را بر عهده دارد و در حوزههایی همچون روخوانی و روانخوانی، تجوید، حفظ، تفسیر و تدبر در قرآن دنبال شده است. شاید بتوان گفت مهمترین حرف نمایشگاه «رهبر قرآنی» نیز این باشد که برای شناخت نسبت یک انسان با قرآن، نباید فقط به میزان تلاوت یا محفوظات او نگاه کرد. گاهی باید دید قرآن در لحظههای انتخاب، در روزهای دشوار، در مواجهه با دشمن، در مسئولیت اجتماعی و در نگاه او به آینده چه جایگاهی داشته است.
روایتی برای امروز
چهلمین روز تدفین پیکر مطهر رهبر شهید، فرصتی برای مرور یک زندگی و بازخوانی میراثی است که از او باقی مانده است. در این میان، قرآن میتواند یکی از مهمترین مسیرهای این بازخوانی باشد؛ مسیری که از کودکی و انس با آیات آغاز میشود، از سالهای مبارزه عبور میکند و به مفاهیمی چون توکل، نصرت، صبر، مقاومت، تدبر و جهاد میرسد.
نظر شما