گور ایرانی که در گذشته از برخی زیستگاههای کشور ناپدید شده بود، حالا با افزایش جمعیت در مناطقی مانند پارک ملی قطرویه و منطقه حفاظتشده بهرام گور، بار دیگر در حال گسترش دامنه پراکنش خود است. این جابهجایی طبیعی، از فارس به سمت استانهای کرمان و یزد، ضرورت حفاظت از مسیرهای مهاجرتی این گونه را بیش از گذشته مطرح کرده است.
معصومه صفایی، معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش سازمان حفاظت محیطزیست، با اشاره به وضعیت جمعیت گور ایرانی به ایسنا گفت: شواهد رفتاری و ظاهری نشان میدهد جمعیت این گونه در محدوده پارک ملی قطرویه و منطقه حفاظتشده بهرام گور تقریباً به اوج رسیده و گورها بهصورت طبیعی و گروهی به سمت کرمان و حتی یزد حرکت میکنند.
به گفته او، در شرایط کنونی رویکرد اصلی نباید ایجاد محیطهای محصور برای گور ایرانی باشد، بلکه باید مسیرهای طبیعی جابهجایی این گونه را ایمن کرد. کریدورهایی که از قطرویه و بهرام گور به سمت کرمان و یزد امتداد دارند، از گذشته مسیر رفتوآمد گورها بودهاند اما توسعه نامتوازن و افزایش مداخلات انسانی، حرکت آنها در این مسیرها را محدود کرده است.
پروژه حفاظت از گور ایرانی در استان فارس با جمعیتی حدود ۶۰ رأس آغاز شد و اکنون شمار این گونه در منطقه به بیش از ۱۲۰۰ رأس رسیده است. رشد جمعیت، اگرچه از موفقیت برنامههای حفاظتی حکایت دارد، اما همزمان فشار بیشتری بر منابع زیستی وارد کرده است.
صفایی با اشاره به وجود حدود هزار رأس گور در منطقه حفاظتشده بهرام گور اظهار کرد: محدود شدن جمعیت در این منطقه موجب افزایش فشار چرا و آسیب به پوشش گیاهی شده است و گورها در نتیجه کمبود منابع به تدریج از زیستگاه اصلی خود خارج میشوند.
این جابهجایی اکنون تنها یک احتمال نیست و شواهد حضور گورها در استانهای کرمان و یزد نیز ثبت شده است. در قرق اختصاصی و حفاظتگاه مردمی منصورآباد کرمان، طی سه سال گذشته گورهای ایرانی مشاهده شدهاند؛ موضوعی که میتواند نشانه بازگشت تدریجی این گونه به محدودههای تاریخی خود باشد.
معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش سازمان حفاظت محیطزیست معتقد است حرکت گورها به سمت کرمان نشان میدهد هرچه زیستگاهها و مسیرهای ارتباطی آنها ایمنتر باشد، این گونه میتواند بدون نیاز به جابهجایی و دخالت مستقیم انسان، قلمرو خود را گسترش دهد.
در همین راستا، کارگروهی با حضور استانهای فارس، کرمان و یزد تشکیل شده تا مسیرهای تردد گور ایرانی شناسایی و برای حفاظت از آنها برنامهریزی شود. ایجاد مناطق شکارممنوع، تقویت حفاظت مشارکتی، توسعه حفاظتگاههای مردمی و گسترش قرقهای اختصاصی از جمله راهکارهای مطرحشده برای افزایش امنیت این کریدورهاست.
صفایی تأکید کرده است که گسترش دامنه پراکنش گور ایرانی، در نهایت میتواند به افزایش امنیت این گونه نیز منجر شود؛ چراکه جمعیت محدود در یک زیستگاه، بیش از جمعیتی که امکان پراکندگی در چند زیستگاه امن را دارد، در معرض فشارهای محیطی قرار میگیرد.
گور ایرانی در سالهای اخیر تنها در جنوب و مرکز کشور نشانههای بازگشت از خود نشان نداده است. پارک ملی کویر نیز نمونه دیگری از احیای این گونه به شمار میرود. گور ایرانی که در سال ۱۳۶۳ در این منطقه منقرض شده بود، پس از چند دهه بار دیگر به پارک ملی کویر بازگشت.
برنامه بازمعرفی گور ایرانی به پارک ملی کویر از دهه ۸۰ مورد توجه سازمان حفاظت محیطزیست قرار گرفت و در نهایت تعدادی گور از توران و یزد به این منطقه منتقل شدند. در یکی از مراحل ابتدایی، ۱۰ رأس گور از توران منتقل شد که پنج رأس آنها به مقصد رسیدند. پس از آن نیز چهار رأس از یزد به پارک منتقل شدند و برنامه تکثیر در اسارت با ۹ رأس ادامه پیدا کرد.
جمعیت این گورها تا سال ۱۳۹۹ به ۱۶ رأس رسید و پس از آن، فرآیند رهاسازی آنها در طبیعت آغاز شد. در ادامه نیز ۱۲ رأس گور از کرمان به پارک ملی کویر انتقال یافتند. اکنون حدود ۵۰ رأس گور ایرانی در این منطقه زیست میکنند که حدود ۲۰ رأس آنها از مناطق دیگر منتقل شدهاند و نزدیک به ۳۰ رأس نیز در همین پارک متولد شدهاند.
امسال نیز دستکم ۱۰ مورد زایمان گور ایرانی در پارک ملی کویر ثبت شده که ۹ مورد آن موفق بوده است؛ آماری که نشان میدهد شرایط طبیعی زیستگاه میتواند برای تولیدمثل این گونه مناسب باشد.
رضا شاهحسینی، رئیس پارک ملی کویر گرمسار، با اشاره به تفاوت میزان موفقیت زادآوری در اسارت و طبیعت گفته است نرخ زادآوری موفق گورها در شرایط اسارت حدود ۲۵ درصد بوده، در حالی که پس از رهاسازی، چهار مورد از هر پنج زایمان با موفقیت همراه شده است.
این تجربه نشان میدهد گور ایرانی در صورت تأمین امنیت و فراهم بودن منابع مورد نیاز، ظرفیت سازگاری با طبیعت و افزایش جمعیت را دارد و لزوماً برای ادامه حیات به شرایط کنترلشده و اسارت وابسته نیست.
در کنار امنیت، آب و علوفه نیز از مهمترین عوامل تعیینکننده برای آینده جمعیت گورهای ایرانی است. در پارک ملی کویر، منابع آبی مختلفی برای حیاتوحش وجود دارد و آب مورد نیاز در فصل گرم از طریق مخازن ذخیره تأمین میشود. یک مخزن بتنی ۷۰ هزار لیتری و چند مخزن پلیاتیلن ۳۰ هزار لیتری از جمله تجهیزات مورد استفاده برای تأمین آب حیاتوحش هستند.
این پارک همچنین چند چشمه دائمی دارد، اما پایین بودن دبی برخی از آنها باعث شده پایش مستمر منابع آب اهمیت ویژهای پیدا کند. افزایش جمعیت گورها نیز میتواند در آینده فشار بیشتری بر منابع آب و پوشش گیاهی وارد کند و در چنین شرایطی، امکان حرکت طبیعی گلهها به سمت زیستگاههای دیگر اهمیت دوچندان خواهد داشت.
گور ایرانی که زمانی بخشهایی از قلمرو خود را از دست داده بود، اکنون نشانههایی از بازگشت به زیستگاههای تاریخی خود نشان میدهد. در بهرام گور و قطرویه بیش از ۱۲۰۰ رأس گور زندگی میکنند، جمعیت این گونه در پارک ملی توران حدود ۲۵۰ رأس برآورد شده و نزدیک به ۵۰ رأس نیز در پارک ملی کویر حضور دارند.
با این حال، افزایش تعداد گورها به تنهایی نمیتواند معیار موفقیت حفاظت از این گونه باشد. جمعیتی که در یک منطقه افزایش پیدا کند اما امکان دسترسی به زیستگاههای دیگر را نداشته باشد، دیر یا زود با کمبود آب و علوفه، تخریب پوشش گیاهی و افزایش فشار بر زیستگاه روبهرو خواهد شد.
به همین دلیل، اکنون حفاظت از گور ایرانی وارد مرحلهای تازه شده است؛ مرحلهای که در آن به جای تمرکز صرف بر افزایش جمعیت، باید امکان حرکت و پراکنش طبیعی این گونه نیز فراهم شود.
اگر کریدورهای میان فارس، کرمان و یزد ایمن شوند، گورهای ایرانی میتوانند بخشی از مسیرهای قدیمی خود را دوباره طی کنند و بدون جابهجایی اجباری توسط انسان، زیستگاههای جدیدی را برای ادامه حیات انتخاب کنند. شاید در نهایت موفقیت واقعی برنامه حفاظت از گور ایرانی نه در تعداد گورهای یک منطقه، بلکه در توانایی این گونه برای حرکت آزادانه میان زیستگاههای امن و بازپسگیری قلمروهای تاریخی خود سنجیده شود.
نظر شما