در آستانه هفدهم ربیع‌الاول، سالروز میلاد نورانی خاتم‌الانبیا(ص) این پرسش بنیادین ذهن هر انسان دین‌دار و دغدغه‌مندی را به خود مشغول می‌کند که چگونه می‌توان از شخصیتی که ۱۴ قرن پیش در بستری کاملاً متفاوت از نظر فرهنگی، اجتماعی و ابزاری زیسته است، در دنیای پیچیده، صنعتی و مدرن امروز الگوبرداری کرد؟ کتاب «عصری‌سازی افعال پیامبر(ص)» پاسخی علمی، روشمند و عمیق به همین دغدغه مهم است که به قلم حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر مهدی مردانی گلستانی، عضو هیئت علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی به رشته تحریر درآمده و در سال ۱۴۰۱ توسط همین نهاد علمی منتشر شده است. این اثر ارزشمند تلاش می‌کند گره کور دین‌داری معاصر را بگشاید و پیوندی منطقی میان سنت اصیل نبوی و اقتضائات جهان مدرن برقرار کند.

‏مسئله اصلی: عبور از ظاهر تاریخی به باطن فراتاریخی در سیره پیامبر(ص)

بر پایه آموزه‌های روشن قرآن کریم و سنت قطعی، تأسی و الگوگیری از افعال پیامبر(ص) امری لازم، حیاتی و ضروری است؛ چنان‌که خداوند متعال در آیات کلام‌الله مجید، رسول خدا(ص) را به عنوان اسوه حسنه معرفی کرده و مؤمنان را به اقتدا به ایشان فراخوانده است. اما الگوگیری از رفتار پیامبر(ص) همیشه ساده، مستقیم و هموار نیست و گاه بهره‌گیری از افعال ایشان به دلیل وجود محدودیت‌های تاریخی با دشواری‌های جدی همراه می‌شود. چه اینکه غذا خوردن روی زمین با بردگان، سوار شدن بر الاغ بدون پالان، دوشیدن شیر بز با دست خود و پوشیدن لباس‌های پشمی ساده و خشن، ازجمله افعالی است که در زمان حیات پیامبر(ص) مطلوب، پسندیده و نشانه‌ای از تواضع بود؛ اما امروزه به دلیل تغییرات شگرف شرایط زمانی و تفاوت‌های ریشه‌دار نگاه فرهنگی، انجام آن‌ها نامرسوم یا غیرممکن تلقی می‌شود. فعل پیامبر(ص) مطابق با شرایط، اقتضائات و فضای دوره حضور ایشان شکل گرفته است و طبیعتاً متناسب با عرف و فرهنگ آن زمان فهمیده می‌شود. اما در دوره معاصر، شرایط زمانی و محیطی رفتارها دگرگون و تلقی مخاطب امروزی از ارزش‌ها، هنجارها و الگوهای رفتاری کاملاً متفاوت شده است. ازاین‌رو، برای الگوگیری راستین از افعال پیامبری که ۱۴ قرن با مخاطب امروز فاصله زمانی دارد، نمی‌توان به شکل صوری و تقلید کورکورانه بسنده کرد، بلکه باید اقتضائات عصر جدید را به‌دقت در نظر گرفت و رفتارهای ایشان را متناسب با فرهنگ زمانه عصری‌سازی کرد؛ موضوعی که با تکیه بر توصیف صرف متون رفتارشناسانه پیامبر(ص) پدید نمی‌آید و نیازمند تعریف مبانی، روش‌های علمی و تحلیل عمیق نمونه‌های رفتاری است.

‏مفاهیم تحقیق: واژه‌شناسی سیره و عصری‌سازی

برای ورود دقیق به مباحث این کتاب، لازم است مفاهیم کلیدی آن به‌درستی واکاوی شوند. ماده سیر در لغت بر گذشتن، روان شدن و حرکت کردن دلالت می‌کند و واژه سیره به نوع خاص حرکت انسان و نوع رفتار وی اشاره دارد. این واژه در لغت به معنای مذهب، روش، راه و رسم، سلوک و طریقه آمده است. این نکته ظریف در تعریف اصطلاحی سیره نیز مورد توجه اندیشمندان بوده و از آن با تعابیری مانند منطق عملی و سبک و اسلوب رفتار یاد شده است. ازاین‌رو، سیره به آن دسته از افعال معصوم اطلاق می‌شود که نشان‌دهنده سبک و روش معصوم باشد و آموزه‌های ایشان را حکایت کند، برخلاف فعل که مفهومی عام‌تر از سیره است و می‌تواند روشمند و دارای سبک خاص بوده یا فاقد روش و اسلوب مشخص باشد.
در سوی مقابل، مفهوم عصری‌سازی تعبیری نوبنیاد، پویا و کم‌بسامد است که به دلیل نداشتن پیشینه چندان طولانی، نیازمند تعریف و تبیین روشنی است. قدیمی‌ترین کاربرد این اصطلاح مربوط به کتاب عصری‌سازی اندیشه دینی است که با عنوان اصلی تحدیث الفکر الاسلامی نوشته شده است. در آن اثر، عصری‌سازی به عنوان یک اصطلاح علمی مدنظر نبوده و تنها در برخی مقالات علمی با واژگان هم‌معنایی چون معاصرسازی، نوسازی و به‌روزرسانی به کار رفته است. بر این اساس، نویسنده کتاب، عصری‌سازی را از نظر واژگانی به معنای ساخت متناسب با عصر و از نظر اصطلاحی به معنای بازسازی رفتار، احکام و آموزه‌های دینی هماهنگ با اقتضائات عصر و زمان می‌داند.
بنابراین، منظور از عصری‌سازی افعال پیامبر(ص)، درواقع به‌روزرسانی افعالی است که در دوره حیات پیامبر(ص) رواج داشته است و در شرایط جدید به دلیل تغییر مناسبات، مجال تأسی صوری ندارد. به بیان دیگر، فرایند عصری‌سازی درصدد پاسخ به این سؤال بنیادین است که اگر پیامبر(ص) در شرایط و زمانه حاضر و در دنیای مدرن قرار داشت، چگونه عمل کرده و رفتارهای پیشین خود را چگونه در قالب‌های جدید بازآفرینی می‌کرد.

‏روش‌شناسی تحقیق: تلاقی تاریخ و حدیث در حل مسئله

شیوه گردآوری اطلاعات و داده‌ها در این پژوهش ارزشمند، به صورت کتابخانه‌ای و با روش توصیفی و تحلیلی انجام گرفته است. در این فرایند، نویسنده با تتبع عمیق در منابع غالباً حدیثی و گزینش گزاره‌های رفتارشناسانه پیامبر(ص)، ابتدا متون مورد استفاده را گردآوری و سپس با نمایه‌زنی تک‌تک آن‌ها، سهم هر منبع را در ساختار تحقیق مشخص کرده است. در این مرحله، سه ویژگی اساسی یعنی فعل‌بودن، محدود بودن و تاریخی بودن، به عنوان معیارهای گزینش متون نبوی مدنظر قرار گرفته و تنها احادیثی انتخاب شده‌اند که اولاً حکایتگر فعل پیامبر(ص) بوده، ثانیاً دارای محدودیت در تأسی مستقیم باشند و ثالثاً این محدودیت ناشی از فاصله زمانی و تفاوت‌های تاریخی باشد.
آن‌گاه با تحلیل و پردازش رفتارهای منتخب به کمک متون مشابه و قرائن درون‌متنی و برون‌متنی احادیث، نشانه‌های حاکی از فلسفه و مقصود اصلی فعل شناسایی و بر پایه مناسبات زمان حاضر و ویژگی‌های عرفی و فرهنگی بازسازی شده‌اند. مطالعه انتقادی پژوهش‌های مرتبط پیشین و بهره‌گیری از آرای اندیشمندان در تحلیل رفتار پیامبر(ص)، از دیگر ابعاد روش‌شناختی این اثر به شمار می‌رود. از منظر تبارشناسی، این تحقیق مطالعه‌ای میان‌رشته‌ای است که از پیوند میان دو دانش حیاتی حدیث و تاریخ بهره می‌گیرد و به تحلیل گزاره‌های رفتاری پیامبر(ص) می‌پردازد. از منظر گستره نیز پژوهشی درون‌مذهبی است که با تکیه بر منابع و نگره‌های اندیشمندان شیعی، چگونگی روزآمدسازی افعال پیامبر(ص) را بررسی می‌کند و از منظر نوع تحقیق، پژوهشی مسئله‌محور است که با مواجهه با یک مشکل واقعی آغاز شده و به دنبال کشف پاسخ می‌گردد.

‏مبانی نظری و اصول زیربنایی عصری‌سازی

نویسنده در فصل نخست کتاب به تبیین مبانی نظری عصری‌سازی افعال پیامبر(ص) پرداخته و ۶ اصل اساسی و زیربنایی را تشریح می‌کند. مبنای نخست، ضرورت تأسی به فعل پیامبر(ص) است که ریشه در اسوه بودن ایشان دارد. مبنای دوم، حقیقت فراتاریخی افعال پیامبر(ص) است که نشان می‌دهد پشت هر رفتار ظاهری، حقیقتی فراتر از زمان و مکان نهفته است. مبنای سوم به عرفی بودن افعال پیامبر(ص) اشاره دارد و تبیین می‌کند که بسیاری از رفتارهای ایشان تابعی از عرف زمانه خود بوده است. مبنای چهارم، سازواری افعال پیامبر(ص) با اصول کلی دین است. مبنای پنجم به انعطاف برنامه‌های پیامبر(ص) می‌پردازد و مبنای ششم، متغیر بودن برخی آموزه‌ها و رفتارهای مرتبط با شرایط متغیر زمانی و مکانی را اثبات می‌کند. این مبانی شش‌گانه، چارچوب فکری محکمی را برای گام‌های بعدی پژوهش فراهم می‌کند.

‏مراحل گام‌به‌گام در فرایند عصری‌سازی

در فصل دوم کتاب، نویسنده مدل و الگویی کاربردی و پنج‌مرحله‌ای را برای عملیاتی کردن عصری‌سازی افعال پیامبر(ص) ارائه می‌کند. مرحله نخست، امکان‌سنجی انجام فعل پیامبر(ص) در شرایط امروزی است تا مشخص شود آیا اصل رفتار قابلیت تکرار دارد یا خیر. مرحله دوم، احراز محدودیت تاریخی در فعل پیامبر(ص) است که نشان می‌دهد چرا برخی رفتارها به زمان خاصی تعلق دارند. مرحله سوم، تشخیص آموزه متغیر در فعل پیامبر(ص) است که لایه‌های قابل تغییر رفتار را نمایان می‌کند. مرحله چهارم، کشف مقصود اصلی فعل پیامبر(ص) است تا مشخص شود هدف نهایی و فلسفه وجودی آن رفتار چه بوده است. مرحله پنجم و پایانی نیز بازسازی فعل پیامبر(ص) متناسب با مقتضیات و مناسبات فرهنگی، اجتماعی و فناورانه عصر حاضر است که نظریه را به عمل پیوند می‌زند.

‏مصادیق عینی و کاربرد در حوزه‌های پنج‌گانه زندگی

در فصل سوم و پایانی کتاب، نظریات و مدل ارائه‌شده به بوته آزمایش گذاشته می‌شود تا کارآمدی آن در عمل اثبات شود. نویسنده در این بخش، مصادیق و نمونه‌های عینی رفتارهای پیامبر(ص) را در پنج حوزه کلیدی فردی، اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی به دقت تبیین و تحلیل کرده و نشان می‌دهد چگونه می‌توان روح بلند سنت نبوی را در این حوزه‌های حیاتی برای انسان امروز بازآفرینی کرد. این بخش به مخاطب نشان می‌دهد نظریه عصری‌سازی صرفاً یک بحث انتزاعی نیست، بلکه ابزاری کارآمد برای مدیریت ابعاد مختلف زندگی معاصر است.

‏کلام پایانی و دعوت به خواندن

کتاب «عصری‌سازی افعال پیامبر(ص)» گامی نو، علمی و عمیق در راستای فهم درست و پویای سیره نبوی است. این اثر ارزشمند به مخاطب می‌آموزد برای پیرو راستین پیامبر(ص) بودن، لزوماً نباید در گذشته زیست؛ بلکه باید روح جاری در رفتار آن بزرگوار را کشف کرد و در کالبد زندگی امروزی دمید. این کتاب برای پژوهشگران حوزه سیره، دانشجویان و تمامی دین‌داران دغدغه‌مندی که به دنبال پیوندی معنادار و روشمند میان سنت و مدرنیته هستند، منبعی فوق‌العاده ارزشمند و تفکربرانگیز به شمار می‌رود.