در آستانه فرارسیدن هفدهم ربیعالاول، سالروز ولادت فرخنده پیامبر اعظم(ص) و امام جعفر صادق(ع) و همزمان با ایام هفته وحدت، آیین رونمایی از «نرمافزار و دانشنامه هوشمند صحیفه سجادیه» بهعنوان جامعترین دستاورد دیجیتال در عرصه صحیفهپژوهی، در جوار بارگاه منور حضرت علیبنموسیالرضا(ع) برگزار شد. این رویداد بزرگ علمی و معنوی به همت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (مؤسسه نور) و با همکاری مرکز مدیریت حوزه علمیه خراسان و دانشگاه علوم اسلامی رضوی، در محل تاریخی مدرسه میرزاجعفر برپا شد. این محفل نورانی با حضور برجستهترین شخصیتهای علمی و حوزوی، ازجمله مفسر گرانقدر قرآن و استاد برجسته اخلاق، حجتالاسلاموالمسلمین حاج شیخ حسین انصاریان، حجتالاسلاموالمسلمین دکتر علی خیاط(مدیر حوزه علمیه خراسان)، حجتالاسلاموالمسلمین دکتر حسین فرزانه (رئیس دانشگاه علوم اسلامی رضوی) و جمعی از اساتید، فضلا، محققان، نخبگان فرهنگی و طلاب علوم دینی حاضر در مدرسه تابستانه دارالعلم همراه بود تا فصل نوینی را در ارائه معارف عمیق اهلبیت(ع) به زبان فناوری روز رقم بزند.
ژرفای معارفی صحیفه سجادیه و رمزگشایی از نسخههای خطی
در ابتدای این جلسه حجتالاسلاموالمسلمین استاد حسین انصاریان، مفسر برجسته قرآن کریم و شارح صحیفه سجادیه با اشاره به عظمت این کتاب شریف به عنوان یادگار ارزشمند امام سجاد(ع) اظهار کرد: حقایق، اسرار و نکات دقیق بسیاری در صحیفه سجادیه نهفته است که هنوز برای ما مشهود و مکشوف نشده و پژوهشگران و مفسران همچنان باید تحقیقات ژرفی در مورد این اثر ارزشمند انجام دهند.
وی با تأکید بر اینکه حضرات معصومین(ع) از علم الهی و لدنی برخوردارند و هیچ رازی بر آنان پوشیده نیست، افزود: علم و کلام امام سجاد(ع) نیز از همین سرچشمه سیراب میشود. به همین منظور در طرحی جامع، اقدام به جمعآوری تمامی آثار و سخنان امام سجاد(ع) کردهام که امیدوارم در دوران حیاتم به سرانجام برسد. این مجموعه عظیم در حدود ۱۰۰ جلد ۷۰۰ صفحهای تدوین خواهد شد؛ موسوعهای بینظیر و سرشار از معارف علمی، اخلاقی، دینی، خانوادگی، اجتماعی، سیاسی و حتی علوم طبیعی. برای نگارش تفسیر و شرح صحیفه سجادیه، نزدیک به ۲هزار نسخه خطی را از پنج قاره جهان بررسی کردم که قدمت برخی از آنها به قرن سوم هجری میرسد. حتی با واسطه، به لوحهای فشرده حاوی ۱۴ نسخه خطی از کتابخانه کنگره آمریکا دست یافتم. برخی از این نسخهها دارای حاشیهنویسیهای شگفتانگیزی از علمای بزرگ شیعه مانند شیخ بهایی و فرزندش، ملاصدرا، علامه مجلسی و میرداماد بود؛ امری که نشان میدهد قدر و منزلت این کتاب شریف هنوز برای ما مجهول مانده است.
ضرورت بهروزرسانی تفاسیر دینی متناسب با شتاب علوم و فناوری
استاد انصاریان در بخش دیگری از سخنان بر ضرورت بهروز بودن شروح، تفاسیر و ترجمههای علوم دینی متناسب با مقتضیات زمان تأکید کرد و گفت: در قرآن کریم حدود ۷۰۰ آیه درباره آفرینش و خلقت وجود دارد. امروز با توجه به پیشرفت شتابان علوم طبیعی و کشفیات جدید بشر درباره جهان، آسمانها و زمین، لازم است این دستاوردها در تفاسیر و ترجمهها منعکس شود تا درک، فهم و یقین مردم نسبت به حقایق الهی روزبهروز ارتقا یابد.
وی افزود: با توجه به سرعت رشد علم و فناوری در روزگار فعلی، آرزو میکنم ای کاش ترجمه و شرح صحیفه سجادیه را که در سالهای گذشته انجام دادم، امروز و با تکیه بر دانش و ابزارهای نوین به سرانجام میرساندم. ما امروز بیش از هر زمان دیگری نیاز داریم از فناوریهای جدید و کشفیات علمی برای ارائه تفاسیر و شروح دقیقتر از آثار دینی بهره ببریم.
این مفسر برجسته با گرامیداشت نقش بیبدیل رهبر شهید در توسعه ابزارهای پژوهشی دینی تصریح کرد: خداوند بر درجات این عالم فرزانه و رهبر کمنظیر جهان اسلام در عصر حاضر بیفزاید که از سالها پیش با رهنمودها و هدایتهای ایشان، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی(نور) در شهر قم راهاندازی شد. دیجیتالسازی، تولید نرمافزارها و نسخههای صوتی و الکترونیکی از هزاران کتاب ارزشمند دینی توسط این مرکز، یکی از عظیمترین و ماندگارترین خدماتی است که یک عالم و روحانی شیعه در عصر حاضر به جهان اسلام ارائه کرده است.
نقشه راه تخصصی برای مترجمان و شارحان متون اسلامی
وی خطاب به مترجمان و پژوهشگران عرصه ترجمه آثار و علوم دینی، بر ضرورت ارتقای دانش تخصصی و کسب مهارتهای لازم در این مسیر تأکید کرد و گفت: کسانی که میخواهند به عرصه ترجمه، شرح و تفسیر علوم و آثار دینی ورود کنند، باید شایستگیها و مهارتهای علمی متعددی را در خود تقویت کنند.
استاد انصاریان در تشریح این پیشنیازهای علمی به موارد زیر اشاره کرد: شناخت عمیق لغت و زبانشناسی عربی از موارد مهم است. یک واژه عربی ممکن است تا ۱۶ معنای گوناگون داشته باشد. مترجم و شارح باید بداند در روزگار فعلی، کدام معنا با زبانشناسی روز همخوانی دارد و از بهکارگیری واژهها و معانی نامأنوس و قدیمی بپرهیزد. دیگر اینکه مترجم علوم دینی باید در ادبیات و زبان عرب به درجه اجتهاد رسیده و متخصص علوم معانی و بیان باشد. متأسفانه برخی از ترجمههای موجود در حوزه علوم دینی به دلیل عدم تسلط کافی، دارای اشتباهات فاحشی هستند. اصطلاحشناسی دقیق هم باید لحاظ شود. شناخت صحیح اصطلاحات تخصصی علوم دینی و اسلامی برای ارائه ترجمهای روان و کارآمد در عصر حاضر ضروری است تا مخاطب امروز بتواند پیام و مفهوم حقیقی تفسیر یا ترجمه را بهدرستی درک کند. مترجمان و مفسران علاوه بر تسلط بر زبان عربی، باید بیش از پیش به علومی همچون تاریخ، تفسیر، رجال و فقه نیز اشراف و تسلط داشته باشند.
تحول در دانشنامهنگاری دینی؛ از دادهپردازی تا هوش مصنوعی
حجتالاسلام دکتر محمدحسین بهرامی، مدیر مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی(مؤسسه نور) در حاشیه این مراسم در گفتوگو با خبرنگار قدس به تشریح ابعاد فنی این اثر پرداخت و گفت: این نرمافزار و دانشنامه، بانکی جامع شامل حدود ۳۰۰ جلد کتاب درزمینه صحیفه سجادیه و ادعیه امام سجاد(ع) است که تمامی ترجمهها، شروح، نسخهها و مطالب مرتبط را در خود جای داده است. فرازهای مختلف کتاب شریف صحیفه سجادیه به اطلاعات ارزشمندی نظیر ترجمهها، شروح، مباحث نحوی، بلاغی(معانی و بیان) و نسخههای خطی متصل شده است. اما ویژگی منحصربهفرد و کار ویژه این نرمافزار، بهرهگیری از هوش مصنوعی در بخشهای مختلف آن است. یکی از این قابلیتهای برجسته، همترازی ترجمه است؛ به این صورت که کاربر با انتخاب هر کلمه، میتواند ترجمههای گوناگون آن را از مترجمان مختلف در دورههای تاریخی متفاوت، در کنار هم مشاهده و مقایسه کند.
دکتر بهرامی با گرامیداشت یاد و خاطره رهبر شهید به عنوان پایهگذار سنت استفاده از فناوری روز در ارائه علوم اسلامی، به تشریح سه دوره تاریخی بهکارگیری فناوری در این حوزه پرداخت: گام اول؛ دیجیتالسازی و دسترسی به منابع. در این مرحله، تمرکز بر دیجیتالی کردن متون و دادهها بود تا پژوهشگران بتوانند تنها با فشردن یک کلید، بهراحتی به کلمات، صفحات و کتابهای مورد نظر دسترسی پیدا کنند. گام دوم؛ ایجاد شبکه دانش. این مرحله به پیوند دادن روابط محتوایی درون کتابها و تبدیل آنها به یک شبکه دانش منسجم اختصاص داشت. گام سوم؛ ورود به دنیای هوش مصنوعی که عصر حاضر است. در این دوره وارد حوزه فهم ماشین و هوش مصنوعی شدهایم. در این مرحله، هوش مصنوعی میتواند پرسشهای کاربران را که به زبان ساده مطرح میشوند، تحلیل کرده و پاسخی مستدل همراه با ارجاع دقیق به جلد و صفحه کتاب مربوطه ارائه دهد.
اعتبارسنجی هوش مصنوعی و تسهیل دسترسی عموم به معارف سجادی
دکتر بهرامی در ادامه با تأکید بر ضرورت هوشیاری در استفاده از فناوریهای نوین خاطرنشان کرد: البته تحلیلها، پاسخها و برداشتهای هوش مصنوعی در این حوزه باید با دقت بالایی ارزیابی شوند تا میزان اعتبار و قابل اتکا بودن فهم ماشین مشخص شود. خروجی این ابزارها همواره باید مستند و مستدل به شروح، تفاسیر، ترجمهها و کتابهای معتبر دینی باشد.
وی درباره یکی دیگر از کاربردهای شگفتانگیز هوش مصنوعی در این نرمافزار افزود: با استفاده از این فناوری، چکیدهای هوشمند از مجموعه شروح هر دعا ارائه میشود؛ به عنوان مثال، اگر برای یک دعای خاص ۶۰ شرح مختلف وجود داشته باشد، هوش مصنوعی خلاصهای جامع و یکپارچه از تمامی این شروح را بهصورت یکجا در اختیار پژوهشگر قرار میدهد.
مدیر مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی با اشاره به علت انتخاب کتاب صحیفه سجادیه برای تولید این دانشنامه تخصصی در مقطع زمانی حاضر اظهار کرد: یکی از دغدغههای اصلی علما و حوزههای علمیه در دوران معاصر، تبیین عمق معارفی است که در متن ادعیه صحیفه سجادیه نهفته است؛ گنجینهای که مفسران و پژوهشگران در طول تاریخ همواره تلاش کردهاند آن را به جامعه معرفی کنند. ضرورت اصلی روزگار ما، آشنایی محققان و عموم علاقهمندان با این معارف به زبان روز است؛ معارفی که در واقع بیان تجلییافته آیات قرآن کریم در قالب دعا و با کلام امام سجاد(ع) است.
دکتر بهرامی در پایان با اشاره به امکان بهرهمندی جوانان، دانشجویان و عموم مردم از این نرمافزار اظهار کرد: اگرچه اولویت اصلی این برنامه پاسخ به نیازهای پژوهشگران علوم دینی است، اما مسیر استفاده برای عموم مخاطبان نیز کاملاً تسهیل شده است. این اثر فاخر دیجیتال با هدف ترویج معارف اهلبیت(ع) از طریق فناوریهای نوین و همچنین روانسازی تحقیقات طلاب و محققان تولید شده است. نسخه اندروید این نرمافزار بهصورت رایگان در سکوهای دانلودی در دسترس است و قابلیتهایی مانند نسخه صوتی کامل صحیفه سجادیه و ترجمههای مختلف را ارائه میدهد. از برجستهترین ویژگیهای این برنامه، دانشنامه موضوعی آن است؛ بهطوری که کاربران میتوانند ادعیه مرتبط با مباحث متنوع اجتماعی، خانوادگی، سیاسی و فرهنگی (نظیر شیوه رفتار با فرزندان و والدین، دانشاندوزی، توحید و جهاد) را بهسادگی جستوجو و بررسی کنند.
لازم به ذکر است در پایان این مراسم، با حضور حجتالاسلاموالمسلمین حاج شیخ حسین انصاریان، حجتالاسلام دکتر علی خیاط (مدیر حوزه علمیه خراسان) و حجتالاسلام دکتر حسین فرزانه(رئیس دانشگاه علوم اسلامی رضوی) از این نرمافزار و دانشنامه اسلامی رونمایی شد.
نظر شما