دکتر بهروز مینایی عضو هیئت علمی دانشگاه علم و صنعت، در آیین رونمایی از محصولات فناورانه علوم اسلامی مؤسسه «علم، تمدن و عرفان» در حوزه کاربست هوش مصنوعی در مطالعات دینی که امروز پنجشنبه ۱۲ شهریور ۱۴۰۵ در دانشگاه بینالمللی آلالبیت(ع) قم برگزار شد، با تبیین نسبت دوسویه اسلام و هوش مصنوعی گفت: همانگونه که هوش مصنوعی میتواند در اجتهاد، آموزش، پژوهش، تبلیغ و تبیین معارف دینی تحول ایجاد کند، اسلام نیز باید با ارائه چارچوبهای معرفتی، اخلاقی و فقهی، مسیر توسعه و کاربست این فناوری را هدایت کند.
وی اظهار کرد: برای فهم بهتر رابطه اسلام و هوش مصنوعی میتوان از تجربه شهید مطهری در تبیین نسبت «اسلام و ایران» استفاده کرد؛ ایشان تلاش کردند دو مقوله دین و ملیت را در کنار یکدیگر ببینند و خدمات متقابل اسلام و ایران را تبیین کنند.
مینایی افزود: همانگونه که شهید مطهری به دنبال ایجاد پیوند و همافزایی میان اسلام و هویت ایرانی بود، امروز نیز میتوان رابطه متقابلی میان علم و فناوری از یک سو و دین از سوی دیگر تعریف کرد؛ بهویژه در رأس فناوریهای راهبردی امروز، هوش مصنوعی قرار دارد که بر بسیاری از صنایع و عرصههای زندگی انسان اثرگذار خواهد بود.
استاد دانشگاه علم و صنعت با بیان اینکه رابطه اسلام و هوش مصنوعی باید دوسویه باشد، گفت: هوش مصنوعی میتواند گستره فعالیتهای دینی را توسعه دهد و در آموزش، پژوهش، تبلیغ و تبیین معارف دینی تحول ایجاد کند.
وی افزود: هوش مصنوعی میتواند با توانمندی و خستگیناپذیری خود، شیوههای جدیدی از آموزش و پژوهش را در اختیار حوزههای علمیه و مراکز دینی قرار دهد؛ اما اگر بدون چارچوبهای معرفتی و ارزشی توسعه پیدا کند، ممکن است به بیراهه برود.
مینایی با اشاره به مفهوم «انسان در حلقه» اظهار داشت: نقش انسان در کنترل فناوری باید در چارچوب ارزشهای الهی تعریف شود؛ یعنی در کنار فناوری، وحی الهی و اندیشه دینی نیز باید در حلقه تصمیمسازی و هدایت قرار گیرد.
وی با تشبیه هوش مصنوعی به ماشینی قدرتمند گفت: اگر هوش مصنوعی را یک ماشین بسیار سریع و قدرتمند بدانیم، این ماشین باید راننده و هدایتگر داشته باشد و در حوزه دین، این هدایت باید بر عهده فقیه و اندیشمند دینی باشد.
سابقه ایده استفاده از هوش مصنوعی در اجتهاد
مینایی با اشاره به سابقه این ایده گفت: از سال ۱۳۷۷ ایده استفاده از هوش مصنوعی برای اجتهاد و تأثیر این فناوری بر فرآیند آموزش و پژوهش حوزههای علمیه در ذهن ما وجود داشت.
وی افزود: هوش مصنوعی میتواند در فرآیند اجتهاد، آموزش و پژوهشهای حوزوی و حتی در عرصههایی مانند قضاوت، تنظیم قوانین، کمک به قانونگذاری و تنقیح قوانین مورد استفاده قرار گیرد.
استاد دانشگاه علم و صنعت ادامه داد: این دغدغهها در نهایت به برگزاری همایشی در سال ۱۳۹۹ منجر شد که در آن حدود ۷۰ مقاله ارائه شد و پس از آن نیز حرکتهای مختلفی در حوزه و سایر مراکز علمی برای بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر دین و اجتهاد شکل گرفت.
وی با اشاره به مرحله دوم این حرکت علمی گفت: در کنار بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر دین، باید تأثیر اسلام بر هوش مصنوعی نیز مورد توجه قرار میگرفت؛ از همین رو آیتالله اعرافی بر ضرورت بررسی پیامدها و پرسشهای جدیدی که ورود هوش مصنوعی به جامعه برای فقه، فلسفه، علوم انسانی و سایر حوزههای معرفتی ایجاد میکند، تأکید کردند.
«هدا»؛ عامل هوشمند برای پژوهش و استدلال دینی
مینایی یکی از محصولات رونماییشده را «هدا» معرفی کرد و گفت: این محصول یک عامل هوشمند، استدلالگر و دانشمدار برای حوزه علوم اسلامی است که میتواند پرسش فقیه یا پژوهشگر را دریافت، منظور و نیت پرسش را تشخیص و در میان انبوهی از منابع، منابع مرتبط و معتبر را شناسایی و بررسی کند.
وی افزود: این سامانه پس از بررسی منابع، آنها را کنار یکدیگر قرار میدهد و با فرآیند استدلالورزی به جمعبندی میرسد و پس از انجام مراحل درستسنجی و راستیآزمایی، نتیجه را با زبانی صحیح، روان و کاربرپسند ارائه میکند.
مینایی خاطرنشان کرد: خروجی این سامانه میتواند در قالب مستند، جدول، نمودار و اینفوگرافی ارائه شود تا کاربر بتواند به شکلی ساده و دقیق از نتایج پژوهش استفاده کند.
وی هدف اصلی تولید این محصول را کاربست هوش مصنوعی برای پیشران کردن و ترویج دین در جامعه و بهویژه در میان نسل جدید عنوان کرد.
«الهیات هوش مصنوعی»؛ نخستین درسنامه دانشگاه حکمت و فناوری
مینایی محصول دیگر را کتاب و درسنامه «الهیات هوش مصنوعی» معرفی کرد و گفت: این محصول در چارچوب فعالیتهای دانشگاه حکمت و فناوری آماده شده و قرار است از ترم آینده مورد استفاده آموزشی قرار گیرد.
وی افزود: در این دانشگاه تلاش شده است در سطح بینالمللی، نخبگان جهان اسلام و سایر کشورها جذب شوند تا ضمن آشنایی با هوش مصنوعی، با چالشهای معرفتی، دینی و اجتماعی این فناوری نیز آشنا شوند.
استاد دانشگاه علم و صنعت گفت: در این درسنامه موضوعاتی مانند تجربههای معرفتی دیجیتال، جاودانگی، جایگاه انسان به عنوان اشرف مخلوقات و شبهات مختلف کلامی که هوش مصنوعی، بهویژه هوش مصنوعی قوی، میتواند برای دین ایجاد کند، مورد بررسی قرار گرفته است.
وی ادامه داد: این مباحث در قالب ۱۶ درس تدوین شده و تلاش شده است کتاب بهصورت آزاد در اختیار دانشگاهها و مراکز علمی قرار گیرد تا امکان استفاده و تدریس آن فراهم شود.
مینایی همچنین از آمادهسازی چندین کتاب دیگر در حوزه اخلاق، فلسفه و دیگر ابعاد علوم اسلامی و هوش مصنوعی خبر داد که بهتدریج ارائه و رونمایی خواهد شد.
وی بر ضرورت تربیت نیروی متخصص در مرز مشترک حوزه و فناوری تأکید کرد و گفت: آینده این عرصه نیازمند نیروهایی است که هم با علوم اسلامی و مبانی دینی آشنا باشند و هم فناوریهای نوین، بهویژه هوش مصنوعی را بهخوبی بشناسند.
نظر شما