همایش ملی «تنظیمگری فضای مجازی» به همت اندیشکده حکمرانی و مرکز مطالعات فضای مجازی و هوش مصنوعی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و با همکاری نهادهای علمی و فرهنگی کشور صبح امروز، چهارشنبه ۲۵ شهریورماه در تالار علامه جعفری(ره) پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد. این نشست ملی با هدف واکاوی ابعاد حقوقی، فرهنگی و حاکمیتی فضای مجازی، میزبان جمعی از اندیشمندان و مسئولان سیاستگذاری کشور نظیر آیتالله علیاکبر رشاد، حجتالاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه، حجتالاسلام والمسلمین سیدسعیدرضا عاملی، سیدمحمدامین آقامیری و سیدابوالحسن فیروزآبادی بود.
حجتالاسلام والمسلمین خسروپناه با تجلیل از پیشگامی این نهاد علمی در مواجهه با مسائل نوظهور و حوزههای تمدنی، بر ضرورت پیوند تصمیمگیریهای حکمرانان و شوراهای عالی با پشتوانههای پژوهشی و علمی تأکید کرد و گفت:فضای مجازی صرفاً یک ابزار ارتباطی، شبکه یا فناوری فنی نیست؛ بلکه واقعیت انکارناپذیر زندگی انسان معاصر در تمام ابعاد آموزش، اقتصاد، فرهنگ و مناسبات اداری است. فضای مجازی یک «زیستجهان جدید» خلق کرده که سبک زندگی و هویت انسان را بازتعریف نموده و حتی حیات حقیقی ما را دگرگون ساخته است؛ به گونهای که ابزارها و سازوکارهای سنتی یکی پس از دیگری در حال کنار رفتن هستند.
وی با اشاره به تغییر ذائقه و سبد مصرف رسانهای نسل جدید تصریح کرد: همانگونه که در گذشته برخی قالبهای سنتی نامهنگاری با آمدن فناوریها تعطیل شدند، ابزارهای کنونی نیز دستخوش دگرگونی میشوند. اخیراً اشاره کردم که طبق بررسیها ۳۰ تا ۴۰ درصد جامعه، بیننده فعال و نرمال صداوسیما هستند؛ منظور کسانی بود که به صورت معمول و مستمر تلویزیون میبینند، نه مصرف مقطعی یا چند دقیقهای در هفته. این آمار نشاندهنده یک واقعیت انکارناپذیر است: زیستجهان مخاطبان و نسل جوان تغییر کرده و پلتفرمهای مجازی جایگزین بسترهای سنتی شدهاند.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با تبیین هندسه حکمرانی افزود: حکمرانی از پنج گام پیوسته شامل سیاستگذاری، تنظیمگری (مقرراتگذاری)، راهبری و گفتمانسازی، اجرا و در نهایت نظارت و ارزیابی تشکیل شده است. تنظیمگری، حلقه واسط پس از سیاستگذاری است که شامل قانوننگاری، تدوین آییننامهها و تقسیم مسئولیتها میان دستگاهها میشود.
خسروپناه با انتقاد جدی از تکیه بر قوانین قدیمی در تنظیمگری فضای مجازی اظهار کرد: آیا ما در گذشته تنظیمگری نداشتهایم؟ داشتهایم؛ اما با قوانین سنتی. قانون جرایم رایانهای مصوب سال ۱۳۸۸ به هیچ عنوان پاسخگوی مقتضیات زیستبومهای پیچیده امروز نیست. فضای مجازی امروز زیستبومهای متنوعی در اقتصاد دیجیتال، رسانه، آموزش و پلتفرمها ایجاد کرده است. مجلس محترم نباید با نوشتن قوانین موازی که دست مجریان را برای فرار از پاسخگویی باز بگذارد اقدام کند، بلکه باید قانون سال ۸۸ را باطل یا به صورت جامع و متناسب با اقتضائات امروز بازنویسی کند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به اقدامات شورای عالی انقلاب فرهنگی و مجلس شورای اسلامی در تدوین سند و قوانین حوزه هوش مصنوعی بیان کرد: تحولات این حوزه چنان با شتاب پیش میرود که حتی اسناد و برنامههای هشتساله نیز نیازمند بازنگری مداوم هستند. وابستگی بیچونوچرا به تحلیلها و دادههای هوش مصنوعی خطری بزرگ است؛ همانطور که روزگاری اعتماد مفرط به مقالات دانشنامههای مشارکتی و ویکیپدیا دادههای غلط فراوانی را وارد اذهان کرد، در آینده نیز اتکای کورکورانه به هوش مصنوعی میتواند ما را با پدیده چوپان دروغگو در عرصه حکمرانی، علم و فناوری مواجه کند.
وی تأکید کرد: هوش مصنوعی خنثی و بدون جهتگیری نیست؛ زیرا هوش مصنوعی بر پایه الگوریتمها شکل میگیرد و الگوریتمها نیز منبعث از نظام ارزشی و ارزشهای توسعهدهندگان و برنامهنویسان هستند. برنامهنویسی نوعی آفرینشگری است که جهانبینی سازنده خود را منتقل میکند.
در شرایطی که الگوریتمها حامل ارزشها هستند، شیوههای مرسوم و سنتی برخورد نظیر تعیین مصادیق محتوای مجرمانه با ابزارهای صلب و در نهایت اکتفا به مسدودسازی، دیگر در مقابله با تخلفات و ساماندهی این زیستبوم جوابگو نیست و نظام تنظیمگری کشور نیازمند بازآفرینی بنیادین و استفاده از روشهای کارآمد و بهروز است.
خسروپناه در ادامه سخنان خود با تأکید بر اینکه کشور به یک رویکرد فعال و ایجابی در مواجهه با تحولات فناورانه نیاز دارد، توضیح داد: ما نیازمند یک مدل نوین هستیم که بنده از آن به عنوان تنظیمگری حِکمی یاد میکنم. حکمت مهمترین مفهومی است که در تبیین زیستجهان جدید به کار میآید؛ چارچوبی جامع که بینش، منش و کنش را در بر میگیرد.
وی در تشریح مبانی فلسفی این نظریه گفت: حکمت، پیوند عقلانیت و سیاست، و شناخت حقیقت توأم با تدبیر و عمل درست است. از آنجا که در اندیشه اسلامی، حکمت بر پایه توحید استوار است، تنظیمگری حکمی یعنی هدایت و مدیریت ارائهدهندگان خدمات عمومی در فضای مجازی به شکلی که تصمیمات، قوانین و تقسیم مسئولیتها مبتنی بر عقلانیت، فضیلت، حقیقت و خدمت به مردم و متخصصان باشد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: در رویکرد حکمی، غایت انسان اصل است. اگر فناوری را بدون انسانشناسی ببینیم دچار فناوریزدگی (تکنولوژیزدگی) میشویم و اگر انسان را فارغ از واقعیتهای فناوری تحلیل کنیم به آرمانگرایی غیرواقعبینانه سقوط خواهیم کرد؛ لذا شناخت انسان و فناوری باید توأمان باشد.
خسروپناه در ادامه به تشریح اصول دهگانه حاکم بر این نظام تنظیمگری پرداخت و گفت :جامعه سالم جامعهای است که در آن حقوق فردی به رسمیت شناخته شود، اما آزادی بدون مسئولیت در حقیقت اسارت است. باید یک نسبت عقلانی و حکیمانه میان حقوق فردی و خیر عمومی (منافع جامعه) برقرار شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با انتقاد از کمتوجهی به حقوق مصرفکنندگان محتوا گفت: امروز در فضای تولیدات سینمایی و پلتفرمی از حقوق تهیهکننده، کارگردان و بازیگر به درستی دفاع میشود؛ اما پرسش این است که جایگاه حقوق مخاطب و بیننده کجاست؟ اگر محتوایی موجب افزایش آسیبهای اجتماعی یا تضعیف بهداشت روانی شود، آشکارا حقوق شهروندی نقض شده است و تنظیمگر باید مدافع حقوق شهروندان باشد.
وی با رد رویکردهای انفعالی اظهار کرد: تنظیمگری نباید تنها در ایستگاه پایانی و به شکل انفعالی (تعطیلی و فیلترینگ) وارد عمل شود. تنظیمگری باید به لایه الگوریتمها سرایت کند. الگوریتمها خنثی نیستند، بلکه کدهای نرمافزاری ترجمانِ ارزشها و جهانبینی سازندگان هستند. متأسفانه در دانشگاهها دانشجویان فقط کدنویسی یاد میگیرند، در حالی که ما امروز نیازمند رشتههای بینرشتهای نوینی نظیر مدیریت مهندسی هوش مصنوعی و مدیریت مهندسی کوانتوم هستیم تا مهندسان ما نگاه ارزشی و پیامدهای حکمرانیِ الگوریتمها را درک کنند.
وی با اشاره به پیشرفتهای فناورانه در حوزههای سلامت دیجیتال و زیرساختهای کوانتومی تصریح کرد: تحولات تنها محدود به فضای مجازی عمومی نیست؛ حوزههایی چون سلامت دیجیتال و ستون فقرات کوانتومی کشور تا ماههای آینده به ثمرات ملموسی میرسد. از سوی دیگر با آموزش هوشمند، ساختار آموزش و پرورش کنونی به طور بنیادین دگرگون خواهد شد. این نگاهی دیدهبانانه به آینده است؛ اگر ساختار آموزش و پرورش ما خود را با این سرعت سرسامآور تطبیق ندهد، در آیندهای نزدیک کاملاً درمانده و منسوخ خواهد شد.
خسروپناه با انتقاد از سازوکارهای موجود هماهنگی کلان گفت: امروز جلسات دوستانهای میان اعضای شورای عالی فضای مجازی و سایر نهادها برگزار میشود، اما میان شورای عالی فضای مجازی، شورای عالی انقلاب فرهنگی و حتی شورای عالی امنیت ملی تعامل سیستمی و ساختاریافته حاکم نیست. ما نیازمند پیوند همافزا میان شوراها و هیئت دولت هستیم.
وی در همین بخش اعلام کرد: در سند هوش مصنوعی مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی، برنامهای ۵ ساله برای هوشمندسازی وزارتخانهها تدوین شد. اکنون جلسات مستمر دو تا سه هفته یکبار با معاون اول رئیسجمهور و دستگاهها برگزار میشود و با شتاب کنونی پیشبینی میکنیم این برنامه ۵ ساله ظرف ۳ سال محقق شود.
خسروپناه با استناد به دادههای دبیرخانه شورای عالی فضای مجازی هشدار داد: گزارشها پیرامون زیست مجازی کودکان و نوجوانان بسیار تکاندهنده است. امروز کودکان زیر ۵ سال بیش از یک ساعت در روز و برخی نوجوانان و جوانان تا ۹ ساعت از شبانهروز را در فضای مجازی سپری میکنند. تحقق دقیق و کامل شبکه ملی فضای مجازی براساس اصول حکمی یک ضرورت حیاتی برای صیانت از این نسل است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در پایان، بزرگترین پرسش حکمرانی از دهه ۱۹۸۰ تاکنون را بازتعریف سهم بازیگران دانست و افزود: مهمترین چالش پیشروی ما تعیین مرزهای دقیق است؛ سیاستگذاری، تنظیمگری و تصدیگری چگونه باید میان حاکمیت، بخش خصوصی و حلقههای مردمی تقسیم شود؟ پاسخ روشن به این سهمبندی، کلید موفقیت در حکمرانی آینده کشور خواهد بود.
نظر شما