۲۷ شهریور، سالروز درگذشت استاد سیدمحمدحسین شهریار، در تقویم رسمی کشور «روز شعر و ادب فارسی» نام گرفته است؛ مناسبتی که معمولاً فرصتی برای بازخوانی میراث بزرگ زبان فارسی و یادکرد از شاعرانی میشود که هر کدام بخشی از حافظه فرهنگی ایران را ساختهاند. در مؤسسه آفرینشهای هنری آستان قدس رضوی، پاسخ این پرسش را باید در مجموعهای از فعالیتهای بههم پیوسته جستوجو کرد؛ فعالیتهایی که در سال ۱۴۰۵ همچنان در قالب شعر، داستان، طنز، آموزش، نقد، تولید رسانهای و رویدادهای ادبی ادامه دارند. «انجمن ادبی رضوی» همچنان شاعران را در حرم مطهر حضرت رضا(ع) گرد هم میآورد، «عصر داستان» محل رفتوآمد نویسندگان و علاقهمندان ادبیات داستانی است و «عصر طنز» هفته به هفته از اتفاقهای زندگی روزمره برای نوشتن سوژه پیدا میکند. در همین حال، نخستین دوره جایزه ادبی داستان کوتاه «هشت» نیز پس از دریافت ۲هزار و ۵۵۹ اثر، به مرحله نهایی رسیده و ۱۶۶ داستان برای ادامه داوری انتخاب شدهاند؛ ۱۲۶ اثر در بخش بزرگسال و ۴۰ اثر در بخش قلم جوان.اینها وقتی کنار هم قرار میگیرند، تصویری فراتر از چند برنامه مناسبتی میسازند؛ تصویری از تلاش برای شکل دادن به یک جریان ادبی که از نوشتن آغاز میشود، با خواندن و نقد ادامه پیدا میکند و در نهایت میتواند به کتاب، رسانه، جشنواره و دیده شدن اثر برسد.
شعری که دوشنبه به دوشنبه ادامه پیدا میکند
قدیمیترین ضلع این جریان، «انجمن ادبی رضوی» است؛ محفلی که بیش از سه دهه از فعالیت آن میگذرد و همچنان جلسات خود را در حرم مطهر رضوی برگزار میکند. اهمیت چنین انجمنی را شاید نتوان فقط با شمار جلسات توضیح داد. یک محفل ادبی زمانی هویت پیدا میکند که چند نسل در آن حضور داشته باشند؛ شاعری که سالها تجربه دارد کنار کسی بنشیند که هنوز در حال پیدا کردن زبان خود است، شعر تازه در جمع خوانده شود و اثر، پیش از آنکه منتشر شود یا به مخاطب گستردهتری برسد، از نگاه و نقد دیگران عبور کند. این چرخه در سال ۱۴۰۵ نیز ادامه دارد. جلسات هفتگی انجمن ادبی رضوی همچنان محلی برای شعرخوانی، بررسی آثار تازه و گفتوگو درباره شعر آیینی و رضوی است. شعرهای ارائه شده نیز تنها به مدح و مرثیه محدود نیستند؛ موضوعات اجتماعی، تجربههای انسانی، مناسبتهای مذهبی و اتفاقهای جاری جامعه میتوانند وارد جهان شاعر شوند.
از شعر درباره زیارت تا شعر درباره انسان
یکی از جهتگیریهای مهم فعالیت ادبی مؤسسه در سالهای اخیر، گستردهتر دیدن مفهوم «ادبیات رضوی» بوده است. برای سالها، بخش بزرگی از شعر رضوی بر زیارت، توصیف حرم منور، گنبد، پنجره فولاد، ضریح و تجربه عاطفی حضور در بارگاه حضرت رضا(ع) متمرکز بوده است؛ مضامینی که همچنان بخش ارزشمندی از این ادبیات را تشکیل میدهند، اما ظرفیت فرهنگ رضوی بسیار فراتر از این نشانههاست. کرامت انسان، گفتوگو، عقلانیت، اخلاق، علم، امید، مواجهه با رنج، ارتباط با خانواده و جامعه و شیوه زیستن، همگی میتوانند از دریچه سیره حضرت رضا(ع) به موضوع شعر و داستان تبدیل شوند. این تغییر نگاه برای ارتباط با مخاطب امروز اهمیت زیادی دارد. ادبیات زمانی ماندگار میشود که علاوه بر حفظ ریشههای خود، بتواند مسئله انسان زمانه را نیز ببیند.
داستان؛ پاتوقی برای نوشتن، نه فقط شنیدن
ضلع دیگر فعالیت ادبی مؤسسه، «عصر داستان» است؛ محفلی که اکنون از مرحله شکلگیری عبور کرده و به یک پاتوق مستمر برای داستاننویسان تبدیل شده است. این مجموعه پیش از ورود به سال ۱۴۰۵ از مرز ۱۰۰نشست عبور کرده بود و جلسات آن در سال جاری نیز ادامه یافته است. در یک جریان ادبی سالم، نویسنده باید امکان شکست خوردن داشته باشد، باید بتواند داستانی بنویسد که هنوز کامل نیست، آن را در جمع بخواند، نقد بشنود، از بخشی از متن دفاع کند، بخشی را کنار بگذارد و دوباره بنویسد. در جلسات «عصر داستان» نیز خواندن و نقد آثار اعضا بخش ثابتی از برنامه است. در کنار آن، داستانهای شاخص ادبیات ایران و جهان بررسی میشوند و موضوعاتی همچون شخصیتپردازی، زاویه دید، ساخت روایت، تجربه زیسته، زبان داستان، داستان دینی و لایههای روانشناختی اثر وارد گفتوگو میشوند.
از یک جمع داستانی تا ۲هزار و ۵۵۹ روایت
امروز یکی از مهمترین امتدادهای همین توجه به ادبیات داستانی را میتوان در جایزه «هشت» دید. نخستین دوره جایزه ادبی داستان کوتاه «هشت» با تمرکز بر «انسان، انسانیت و کرامت انسانی» و با الهام از معارف حضرت رضا(ع) شکل گرفت. فراخوان این جایزه با استقبال قابل توجه نویسندگان مواجه شد و در نهایت ۲هزار و ۵۵۹ داستان به دبیرخانه رسید. اکنون در شهریور ۱۴۰۵، جایزه وارد مرحله تازهای شده است؛ ۱۶۶ اثر از میان این مجموعه بزرگ برای مرحله نهایی انتخاب شدهاند و بخش «قلم جوان» نیز با ۴۰ اثر، بهطور مشخص فرصتی برای دیده شدن نویسندگان جوانتر فراهم کرده است.
طنز؛ وقتی اتفاقهای معمولی دیگر معمولی نیستند
در کنار شعر و داستان، «عصر طنز» طی دو سال گذشته به سومین محفل مستمر ادبی مؤسسه تبدیل شده و در سال ۱۴۰۵ نیز جلسات آن ادامه یافته است. این انجمن از نظر موضوع و روش کار، جهان متفاوتی دارد. ماده اولیه بسیاری از نوشتهها نه اتفاقی دوردست، بلکه همین زندگی روزمره است. اعضا در جلسات با موضوعهایی مشخص روبهرو میشوند، درباره آنها مینویسند و آثار در جلسه بعد خوانده و نقد میشوند. هدف نیز صرفاً تولید متن خندهدار نیست؛ طنز زمانی جدیتر میشود که پشت خنده، مشاهده اجتماعی و نگاه نقادانه وجود داشته باشد.
آموزش؛ حلقهای میان علاقه و آفرینش
پشت هر اثر ادبی ماندگار، چیزی بیشتر از استعداد اولیه وجود دارد. شاعر و نویسنده باید بخواند، تمرین کند، تکنیک بیاموزد، نقد بشنود و بارها تجربه کند. به همین دلیل، آموزش در فعالیت ادبی مؤسسه طی سالهای اخیر در کنار انجمنها قرار گرفته است. کارگاههای شعر، داستان، زبان فارسی، تخیل، طنز و روایت، فرصت مواجهه مستقیم علاقهمندان با تجربه استادان این حوزهها را فراهم کردهاند. به این ترتیب، رابطه میان «کلاس» و «انجمن» میتواند یکی از مهمترین حلقههای پرورش استعداد باشد؛ کلاس ابزار را معرفی میکند و انجمن فضایی فراهم میآورد که هنرجو از آن ابزار استفاده کند.
کتاب؛ وقتی اثر دوباره به جمع بازمیگردد
کتاب نیز بخشی از این زیست ادبی است. در بسیاری از فعالیتهای فرهنگی، انتشار کتاب نقطه پایان در نظر گرفته میشود؛ اثری منتشر میشود، رونمایی برگزار شده و ماجرا تمام میشود. اما در فعالیتهای انجمن ادبی رضوی، مجموعههای شعر و آثار ادبی بارها به فضای نقد بازگشتهاند. کتاب خوانده میشود، درباره زبان و ساختار آن حرف زده میشود و گاهی گفتوگو از خود اثر فراتر میرود و به تجربه زیسته شاعر، نسبت شعر با جامعه و جایگاه شعر آیینی در ادبیات امروز میرسد. در کنار این فعالیت، بخشی از شعرهای اعضای انجمن طی سالهای گذشته نیز گردآوری و در مجموعههایی مانند «شمیم بهشت» منتشر شده است.
وقتی شعر و داستان از کاغذ فاصله میگیرند
مخاطب ادبیات امروز الزاماً مخاطبی نیست که فقط کتاب کاغذی بخواند یا برای شنیدن شعر به یک سالن بیاید. پادکست، ویدئو، شبکه اجتماعی و رسانههای تصویری، شکل مواجهه بخشی از جامعه با ادبیات را تغییر دادهاند.
فعالیت ادبی مؤسسه نیز در سالهای اخیر به تدریج وارد همین فضا شده است. شعرخوانیها ضبط و برای عرضه در رسانه آماده شدهاند، محافل ادبی امکان انتشار تصویری پیدا کردهاند و داستان از صفحه کاغذ به قالب صوتی رسیده است. در یکی از تجربههای پیشین، ۱۱پادکست داستان رضوی در پیوند با فعالیت «عصر داستان» تولید شد. همچنین تولید دهها آیتم شعرخوانی و مدیحهسرایی برای عرضه رسانهای، تجربه دیگری از گسترش دامنه مخاطبان شعر بوده است.
بزرگداشت ادبیات؛ با نوشتن ادامه آن
نام شهریار در تقویم ۲۷ شهریور، یادآور بخشی درخشان از میراث شعر فارسی است؛ همان گونه که فردوسی، سعدی، حافظ، مولانا و دهها شاعر و نویسنده دیگر ستونهای حافظه فرهنگی ایران را ساختهاند اما زبان فارسی فقط با خواندن دوباره آثار گذشتگان زنده نمیماند. زمانی پاسداشت ادبیات کامل میشود که شاعر جوان امروز نیز فرصت سرودن داشته باشد، نویسنده تازهکار بداند کسی داستانش را جدی خواهد خواند، طنزنویس بتواند از دل زندگی جامعه سوژه استخراج کند و استعداد تازه، میان آموزش، تجربه، نقد و ارائه اثر مسیری پیش روی خود ببیند. در سال ۱۴۰۵، بخشی از این مسیر در مؤسسه آفرینشهای هنری آستان قدس رضوی همچنان در جریان است؛ از محفل باسابقه شاعران در جوار بارگاه ملکوتی حضرت رضا(ع) تا جلسات داستان و طنز و از نخستین تجربههای نوشتن تا هزاران داستانی که به جایزه ادبی «هشت» رسیدهاند.
خبرنگار: عرفان غریبی
نظر شما