به گواه مورّخین و پژوهشگران تاریخ اهل‌بیت(ع)، زمانه امام حسن عسکری(ع) را باید از دشوارترین دوره‌ها در طول زندگانی ائمه طاهرین(ع) دانست چه آن که در این زمان هم خود حضرت و هم اصحاب و پیروان ایشان به طور بی‌سابقه ای با محدودیت سیاسی و اجتماعی روبرو بودند؛ تا آنجا که نقل کرده اند حتی در هنگامه حضور حضرت در زندان نیز جاسوسانی، حضرت را تحت نظر قرار می‌دادند.

از سوی دیگر، آزادی امام مشروط بر این بود که دوبار در هفته حضور خود را به دارالخلافه اعلام کنند و نکته جالب توجه اینجاست که یاران نزدیک حضرت حتی اجازه صدا زدن ایشان را در مکان‌های عمومی نداشتند و چه بسا پیش می‌آمد که آنان نیز همراه حضرت زندانی می شدند.

چرایی تشدید فضای امنیتی علیه امام و شیعیان

در خصوص چرایی تشدید فضای امنیتی در زمانه زیست امام عسکری(ع) آنچه حائز توجه است این که حکومت با جمع میان «آگاهی‌ای که از تفکرات بنیادین رهبران امامیه داشت که خود را محقّ در حکومت بر مسلمانان می‌دانستند»، «فعالیت چشمگیر دیگر گروه‌های سیاسی که برای مخالفت با عباسیان دست به شمسیر شده بودند» و «سعایت‌هایی که بر علیه امام حسن عسکری(ع) مبنی بر دریافت اموال یا وجوهات از مردم و یا دریافت و ارسال نامه‌های فراوان و به صورت مخفیانه می‌شد»، این‌گونه تحلیل می‌کرد که امام، عنصری خطرناک برای حاکمیت است که می‌تواند تهدیدکننده منافع حکومت باشد. به همین خاطر نیز حدود ۶ سال امامت حضرت توأم با اضطراب فراوان برای اصحاب و پیروان ایشان بود به نحوی که احتمال ترور ایشان دور از ذهن نبود.

مدیریت هوشمندانه شبکه وکالت

حضرت همچون دیگر ائمه اطهار(ع) پیش از خود، از نمایندگانی جهت ارتباط با شیعیان بهره می بُردند و نکته مهم این است که همین سیستم هوشمندانه «وکالت» که از زمان امام جعفر صادق (ع) آغاز شده بود، در دوران امام عسکری (ع) به اوج کارآمدی و گستردگی رسید.

در منابع امامی از "عثمان بن سعید عمری"به عنوان "باب" یعنی نماینده و رابط امام با مردم سخن به میان آمده است؛ او شخصیتی مورد اعتماد، فقیه و آگاه به مسائل بود که توانست در سخت‌ترین شرایط، ارتباط امام را با شیعیان حفظ کند.

همین فرد مورد وثوق البته پس از شهادت امام عسکری (ع)، اولین نایب خاص حضرت حجت (عج) در دوران غیبت صغری بود و خود این مسأله نیز حاکی از آن است که امام عسکری (ع) با دقت و تدبیر، زمینه‌سازی برای غیبت را صورت می دادند.

۴ وظیفه اصلی نمایندگان ائمه(ع)

این نمایندگان در شهرهای مختلف اسلامی مستقر بودند و وظایف متعددی بر عهده داشتند که شامل موارد ذیل است؛

۱-جمع‌آوری وجوهات شرعی (خمس و زکات)

۲- پاسخگویی به مسائل شرعی و اعتقادی شیعیان

۳-انتقال پیام‌ها و دستورات امام به جامعه شیعه

۴-شناسایی و تربیت نیروهای متعهد و امین

مساله مهم این است که همین شبکه منسجم با مدیریت هوشمندانه امام عسکری(ع) موجب شد که با وجود حبس و محدودیت‌های شدید، ارتباط معنوی و تشکیلاتی شیعیان با امام قطع نگردد.

شجاعت امام(ع) در یک بیان عمیق

در تاریخ زندگانی و امامت حضرت نیز آمده که به موازات افزایش شمار شیعیان در برخی مناطق و یا مهاجرت برخی از آنان به مناطق دوردست که به خاطر تأمین معاش یا ظلم حکومت صورت می‌گرفت، وکلایی از سوی امام حسن عسکری(ع) برای رتق و فتق امور شیعیان در آن شهرها معرفی می‌شد. به عنوان مثال حضرت تنها در محدوده ایران، با شیعیان حاضر در خراسان و جبال و گرگان گرفته تا قم و اهواز از طریق وکلا ارتباطی وثیق داشتند.

در شجاعت حضرت همین بس که در همان شرایط اختناق، در عبارتی پرمعنا، خویشتن را از «شیران مبارز در برابر ظلم و ضربه‌زنندگان به صورت دشمن» توصیف کردند.

با نگاهی به زندگی و سیره نورانی حضرت متوجه می شویم که ایشان هم به حل مسائل فکری و معنوی شیعیان اهتمام داشتند و هم ارسال اموال برای حل مشکلات مالی آنان را پیگیری می کردند و در همین حین، تشکیلات وُکلا را انسجام بیشتری بخشیده و با اتکا بر عنایت خداوند پیوسته در نامه‌ها، پیروان را به ناچیز پنداشتن ظلمِ حاکمان در برابر امید و توکل بر خدای متعال توصیه می‌کردند.

اعتراف مخالفان فکری و دشمنان سیاسی بر جایگاه والای حضرت

در مورد اعتراف صاحبان اندیشه به مقام والای حضرت بیان همین روایت کافی است که وقتی خبر نوشتن کتابی از سوی یکی از علمای غیر شیعه درباره تناقض در قرآن به حضرت رسید، ایشان عباراتی را به شخصی آموزش دادند و نزد او فرستادند. وقتی این عالم برجسته سخنان را شنید، اظهار داشت «این سخنان برای تو و یا کسی در شأن تو نیست» و زمانی که متوجه شد استدلال مطرح شده از آنِ امام حسن عسکری(ع) است، پس از اعتراف به مقام اهل‌بیت(ع) با عبارت"ماکان لیخرج مثل هذا الّا من هذا البیت"، دستور داد هرآنچه از کتاب مورد نظر را که نگاشته است، در آتش بسوزانند.