همه مؤمنان روزانه در نمازهای واجب خود بارها هدایت به صراط مستقیم را طلب میکنند؛ پیوند مفهومی این دعا با توجه به جایگاه امام معصوم (ع) چگونه تبیین میشود؟
اگر به متن شریفی که هر روز دستکم ده مرتبه در نمازهای یومیه مرور میکنیم دقت کنیم، از خداوند متعال میخواهیم: «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ/ صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ». نکته بنیادین در همین فراز نهفته است؛ این نعمتی که در این آیه از پروردگار تمنا میکنیم، نعمتهای رایج مادی نیست؛ چراکه کفار، فراعنه و پادشاهان جور نیز در طول تاریخ از تنعمات دنیوی بهرهمند بودند. مقصود قرآن، نعمت پیوند با معنویت، ولایت و واسطههای فیض الهی است. قرآن کریم در آیه ۶۹ سوره مبارکه نساء با صراحت این گروه را شناسانده و میفرماید: «وَمَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَالصِّدِّیقِینَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِینَ وَحَسُنَ أُولَئِکَ رَفِیقًا». در این طبقهبندی، پس از پیامبران، صدیقین قرار دارند که بارزترین مصادیق آن اوصیای معصوم هستند؛ از امیرالمؤمنین (ع) تا وجود نازنین امام رضا (ع). پس وقتی خواهان هدایت به صراط مستقیم هستیم، در حقیقت تقاضا داریم در مدار زیست و هدایت این انوار مقدسه حرکت کنیم.
با این نگاه معرفتی، عمل عبادی «زیارت» چه جایگاهی در استمرار این مسیر الهی دارد؟
زیارت مزار اولیای الهی و در رأس آنها ائمه اطهار (ع)، سفری زیارتی یا حضور فیزیکی ساده نیست؛ زیارت یک شعار زنده و تجدید عهد عملی مکتب اهلبیت (ع) است. زائر وقتی در حرم مطهر امام رضا (ع) یا سایر مشاهد مشرفه حضور مییابد، در عمل اعلام میکند که میخواهد با انسانهای کامل هممسیر بماند؛ بزرگانی که مجرای فیض و معدن علم الهیاند. این همراهی و وفاداری به عهد ولایت، مبدأ نزول آثار و برکات خارقالعادهای در ابعاد گوناگون زندگی انسان میشود که متون اصیل روایی ما آنها را بهروشنی احصا کردهاند.
در روایات معتبر شیعی، چه آثاری برای این پیوند قلبی و تشرف به زیارت امام رضا (ع) بیان شده است؟
بر اساس نصوص دینی، زیارت با معرفت حضرت ثامنالحجج (ع) چند اثر شگرف و قطعی دارد. نخستین ثمره مهم آن، استجابت حتمی دعا و پاکشدن جان زائر از گناهان است. در کتاب شریف «وسائلالشیعه» روایتی از خود امام رضا (ع) نقل شده است که میفرمایند هر کس بار سفر بربندد و بهسوی مزار من رهسپار شود، خداوند دعایش را مستجاب کرده و گناهانش را میآمرزد. این وعدهای معصومانه است که حقیقت تشرف به حریم رضوی را به آغاز فصلی نوین در پاکی درون تبدیل میکند.
روایاتی وجود دارند که پاداش زیارت حضرت را با درجات رفیعی، چون شهادت مقایسه کردهاند؛ این همسنگی با شهادت ناظر به چه حقیقتی است؟
این موضوع دومین اثر عظیم زیارت است. امام صادق (ع) در روایتی که در کتاب شریف «من لایحضره الفقیه» آمده، پیش از ولادت امام رضا (ع) خبر از شهادت نواده بزرگوارشان در دیار طوس میدهند و میفرمایند: «من زاره عارفا بحقه أعطاه الله عز و جل أجر سبعین شهیدا من استشهد بین یدی رسول الله». یعنی کسی که با معرفت به حق امام، ایشان را زیارت کند، خدای متعال پاداش هفتاد شهیدی را به او عطا میکند که در رکاب پیامبر اکرم (ص) و در نبردهایی، چون بدر و احد به شهادت رسیدهاند. این نشان میدهد که زیارت همراه با معرفت، مرتبهای همتراز با نصرت رسولخدا (ص) در میدان جهاد حق علیه باطل دارد.
مؤلفه دیگری که در بیانات ائمه (ع) به چشم میخورد، برابری این زیارت با شمار بینظیری از حج است. منشأ این تبیین چیست؟
روایت احمد بن محمد بن ابینصر بزنطی از بزرگان اصحاب، این افق را ترسیم میکند. او نقل میکند که در دستنوشتهای از امام رضا (ع) مشاهده کرد که خطاب به شیعیان نوشته بودند ثواب زیارت با معرفت ایشان معادل هزار حج است. وقتی بزنطی شگفتزده این کلام را در محضر امام جواد (ع) مطرح میکند، حضرت با تأکیدی عظیمتر میفرمایند: «إی والله و ألف ألف حجة»؛ یعنی به خدا سوگند، پاداش آن برابر با یک میلیون حج مقبول است. این اعداد و تعابیر فراتر از محاسبات مادی ماست و نشانگر عظمت روحی و مقامی است که در بارگاه رضوی نصیب زائر مؤمن میشود.
روایت مشهوری از علی بن مهزیار نقل شده که زیارت امام رضا (ع) را حتی برتر از برخی زیارات دیگر شمرده است؛ راز این افضلیت و مرتبه خاص چیست؟
این نکته دقیقاً بازگوکننده چهارمین اثر و ویژگی زیارت حضرت است. علی بن مهزیار از امام جواد (ع) سؤال میکند که آیا زیارت پدر بزرگوارتان افضل است یا زیارت حضرت اباعبدالله الحسین (ع)؟ امام نهم (ع) پاسخ میدهند: «زیارة أبی أفضل و ذلک أن أبا عبدالله یزوره کل الناس و أبی لا یزوره إلا الخواص من الشیعة». این تمایز به خاطر آن است که بارگاه سیدالشهدا (ع) مورد رجوع تمام اقشار از مذاهب گوناگون اسلامی و حتی شیعیان چندامامی مانند زیدیها و اسماعیلیها است؛ اما پذیرش امامت امام رضا (ع) نماد و محک ایمان کامل دوازدهامامی است. کسی که به امامت امام هشتم معتقد باشد، سلسله امامت را تا انتها و تا وجود حضرت مهدی (عج) باور دارد؛ لذا زیارت ایشان، زیارت خالصان اهل ایمان محسوب میشود.
بسیاری از کسانی که به بارگاه رضوی پناه میآورند، با تنگیهای روزگار و غمهای عمیق مواجهاند. مکتب اهلبیت (ع) برای این جنبه از نیاز زائر چه پاسخی دارد؟
پنجمین برکت زیارت، گشایش اندوهها و زدودن غمهای روحی است. پیامبر اکرم (ص) سالها پیش از تولد حضرت رضا (ع) پیشگویی فرمودند که پارهتن ایشان در خاک خراسان مدفون خواهد شد و سپس بشارت دادند: «ما زارها مکروب إلا نفس الله کربته و لا مذنب إلا غفر الله ذنوبه». یعنی هیچ دلشکسته و صاحب اندوهی به زیارت ایشان نخواهد رفت مگر آنکه خداوند حزن و گرفتاریاش را برطرف سازد. تعبیر «بضعة منی» (پاره تن من) در لسان رسولخدا (ص) فقط درباره صدیقه طاهره، حضرت فاطمه زهرا (س) و امام علی بن موسیالرضا (ع) بهکار رفته است. این نشاندهنده عمق پیوند انفاسی و باطنی وجود مقدس امام هشتم (ع) با شخص پیامبر اعظم (ص) است که چنین گرهگشاییهای ژرفی را رقم میزند.
بهعنوان سؤال پایانی و جمعبندی مبحث، سرانجام پیوند معنوی با امام رضا (ع) در حساسترین ایستگاههای پس از مرگ چگونه تجلی مییابد؟
مهمترین، جامعترین و آرامبخشترین اثر زیارت امام رضا (ع)، وفای به عهد حضرت در واپسین و سختترین مراحل سیر الیالله است. امام معصوم به صراحت و مکرر فرمودهاند: «من زارنی علی بعد داری و مزاری أتیته یوم القیامة فی ثلاثة مواطن حتی أخلصه من أهوالها: إذا تطایرت الکتب یمینا و شمالا، و عند الصراط، و عند المیزان». در روز قیامت که آدمی از همه اسباب منقطع میشود و اضطراب تمام وجود انسان را فرامیگیرد، امام رضا (ع) در سه موقف سرنوشتساز به یاری زائر خویش میآیند: نخست هنگام پخش نامههای اعمال به دست راست و چپ، دوم در لغزشگاه عبور از صراط، و سوم در پای ترازوی سنجش اعمال برای سنگینکردن حسنات. زیارت، در حقیقت سرمایهگذاری برای تنهاییهای ابدی است و زائر آگاه کسی است که با درک این مبانی، حضور در حریم رضوی را مایه استقامت در بندگی، دوری از گناه و تجدید پیمان پایدار با معارف قرآن و اهلبیت (ع) قرار دهد.
نظر شما