تدفین رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای (اعلی الله مقامه) در مشهد، صرفاً پایان یک واقعه تاریخی نیست؛ بلکه رخدادی است که میتواند فصل تازهای را در هویت معاصر این شهر رقم بزند. ایشان که از فرزندان این سرزمین و از چهرههای برجسته تاریخ معاصر ایران و جهان اسلام بودند، اکنون در شهری آرام گرفتهاند که سالهای مهمی از شکلگیری شخصیت، مبارزه و فعالیتهایشان را در خود جای داده است. از این منظر، مشهد امروز با یک مسئولیت فرهنگی مهم مواجه است؛ مسئولیتی که فراتر از بزرگداشت و یادبود، به چگونگی شناخت، تبیین و بازنمایی میراث ایشان در شهر مربوط میشود.
از شهرت تا شناخت یک شخصیت بزرگ
رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله العظمی سیدمجتبی خامنهای، در توصیف رهبر شهید، بر این نکته تأکید کردهاند که ایشان «آنقدر که مشهور بود، شناخته نشد». این تعبیر، صرفاً اشارهای به گستره شهرت ایشان نیست؛ بلکه ناظر به عمق شخصیتی است که بخش مهمی از ابعاد فکری، علمی، اخلاقی، مدیریتی و تمدنی آن نیازمند شناخت و تبیین است. در بیانات ایشان، رهبر شهید شخصیتی برجسته، فقیهی زمانشناس و بصیر، مجاهدی خستگیناپذیر و مدیری نظامساز معرفی شدهاند؛ شخصیتی که در منظومه فکری و عملی خویش، بر ایمان، مردمباوری، ایراندوستی، وحدت ملی، توجه به جوانان، پیشرفت علمی و استقلال کشور تأکید داشتند. چنین میراثی شایسته آن است که از سطح خاطره و مناسبت فراتر رود و به شکلی روشمند، عمیق و متناسب با زبان نسل امروز روایت شود.
فراتر از موزه؛ یک مجموعه برای روایت، شناخت و گفتوگو
بر همین اساس، آنچه میتواند در مشهد شکل بگیرد، صرفاً یک موزه به معنای متعارف آن نیست؛ بلکه مجموعهای جامع برای روایت و معرفی زندگی، شخصیت و مکتب رهبر شهید است. مجموعهای متشکل از فضاهای روایت و نمایش آثار و اسناد، مرکز اسناد و پژوهش، کتابخانه تخصصی، فضاهای آموزشی، سالنهای همایش و گفتوگو، زیرساخت تولید محتوای صوتی و تصویری و فضاهای نمایشگاهی و فرهنگی که بتواند همزمان نیازهای مخاطب عمومی، پژوهشگران و مخاطبان ملی و بینالمللی را پاسخ دهد.
در چنین تعریفی، مجموعه فرهنگی فقط محلی برای دیدن گذشته نیست؛ بلکه میتواند به مرکزی زنده برای پژوهش، آموزش، گفتوگو و تولید روایت تبدیل شود؛ مرکزی که بتواند مخاطب عمومی را با زندگی و شخصیت ایشان آشنا کند، امکان مطالعه تخصصی را برای پژوهشگران فراهم آورد و زمینه گفتوگو درباره اندیشه و میراث ایشان را در سطح ملی و بینالمللی مهیا کند.
یک تکانه هویتی در شهر شهادت
از سوی دیگر، چگونگی شهادت رهبر شهید و خانواده ایشان، وجه عاشورایی مشهد را نیز برجسته کرده است؛ موضوعی که به نظر میرسد یکی از عناصر مهم در بازخوانی هویت معاصر این شهر باشد. مشهد سالها با هویت زیارت شناخته شده است؛ اما اکنون یک لایه مهم دیگر نیز به این هویت افزوده شده؛ لایهای که شهادت، ایثار و روایت یک شخصیت ملی و دینی را در کنار فرهنگ رضوی قرار میدهد. این پیوند میتواند بهعنوان یک تکانه هویتی مهم مورد توجه واقع شود و در خدمت غنای تجربه زیارت و تقویت جایگاه فرهنگی مشهد قرار گیرد.
طبیعی است که در سالهای آینده زمینه برگزاری کنگرهها، نشستها و برنامههای علمی و بینالمللی برای معرفی و شناخت مکتب رهبر شهید انقلاب نیز بیش از گذشته فراهم شود. در چنین شرایطی، وجود یک زیرساخت فرهنگی در شأن این جایگاه، میتواند پاسخگوی بخشی از این نیازها باشد و مشهد را از یک محل میزبانی صرفِ رویدادها، به یک مرجع ماندگار برای روایت و شناخت این میراث تبدیل کند.
اکنون نوبت تعریف درست یک پروژه ملی است
از این منظر، مسئله امروز مشهد صرفاً تصمیم برای ساخت یک مجموعه فرهنگی نیست. پیش از هر اقدامی لازم است ابعاد این پروژه بهدرستی شناخته و تعریف شود؛ اینکه مخاطبان آن چه کسانی هستند، چه نیازهایی دارند، چه کارکردهایی باید در مجموعه پیشبینی شود، این مجموعه چه نسبتی با حرم مطهر و ساختار زیارت خواهد داشت، چگونه باید با ظرفیتهای فرهنگی موجود شهر پیوند بخورد و اساساً چه الگویی میتواند آن را به یک زیرساخت ملی و ماندگار تبدیل کند.
پاسخ به این پرسشها نیازمند مطالعه است؛ مطالعهای که بتواند مبنای تعریف پروژه، تعیین کارکردها، انتخاب رویکرد، تعیین مقیاس و شیوه اقدام قرار گیرد. بنابراین تهیه «طرح ایجاد زیرساخت ملی روایت مکتب رهبر شهید» میتواند نقطه آغاز این مسیر باشد؛ نه بهعنوان تصمیمی برای ساخت یک ساختمان؛ بلکه بهعنوان اقدامی برای شناخت یک نیاز جدید و تعریف دقیق پروژهای که بتواند مسئولیت فرهنگی مشهد در قبال این میراث را بهدرستی بر عهده بگیرد.
دغدغه اصلی امروز همین است: این اتفاق بزرگ برای مشهد رخ داده و اکنون بخشی از مسئولیت روایت و پاسداشت آن نیز بر دوش این شهر قرار گرفته است. اگر قرار باشد این رخداد در حافظه تاریخی و هویتی ایران ماندگار شود، مشهد باید از هماکنون خود را برای ایفای این نقش آماده کند؛ نقشی که میتواند بخشی از آینده فرهنگی و تمدنی شهر را نیز شکل دهد.
نظر شما