روزگاری موزه معنایی جز تالارهایی ساکت، ویترین‌هایی شیشه‌ای با نورپردازی محدود و تابلو آشنای «لطفاً دست نزنید» نداشت؛ فضایی محصور در ساعتی معین و جغرافیایی مشخص که دسترسی به آن نیازمند حضور فیزیکی بود. اما امروز، نسل جدیدی از موزه‌های هوشمند به منظور دسترسی مستقیم و سریع‌تر افراد به گنجینه‌ها راه‌اندازی شده است. از سوی دیگر، یکی از راه‌های افزایش قابلیت دسترسی به موزه‌ها، ایجاد نسخه‌های دیجیتالی از مجموعه‌های موجود در موزه‌ها و قرار دادن آن‌ها به‌صورت برخط است. این موضوع در حال حاضر برای موزه‌های آستان قدس رضوی، با آن تاریخچه و سابقه درخشان در نگهداری و معرفی آثار نیز صدق می‌کند.
به همین بهانه به سراغ مهدی کریمی، رئیس اداره موزه دیجیتال آستان قدس رضوی رفتیم و او برایمان از پروژه و اقدامات انجام شده در زمینه موزه دیجیتال در این نهاد مقدس سخن گفت. در ادامه بخش‌هایی از سخنان وی در گفت‌وگو با خبرنگار روزنامه قدس را دنبال کنید.
موزه دیجیتال؛ فراتر از یک آلبوم برخط
موزه دیجیتال صرفاً یک گالری ساده اینترنتی یا نمایشگاه عکس نیست، بلکه پلی هوشمند میان گذشته و آینده به شمار می‌رود. هرچند موزه فیزیکی خاستگاه اصلی اثر است، اما محدودیت‌هایی مانند ساعات بازدید، ظرفیت پذیرش و به‌ویژه بُعد مسافت، همواره مانع حضور میلیون‌ها مشتاق فرهنگ و هنر در مشهد و سراسر کشور می‌شد. بازآفرینی دیجیتال، این محدودیت‌ها را برطرف کرده و امکانی پدید آورده که در موزه فیزیکی دست‌نیافتنی بود؛ برای نمونه، مخاطب از پشت ویترین امکان دیدن تاروپود یک فرش صفوی یا خطوط ظریف یک نسخه کهن را ندارد، اما فناوری تصویربرداری «گیگاپیکسل» بستری فراهم کرده تا باریک‌ترین جزئیات آثار با دقتی خیره‌کننده پیش چشم قرار گیرد. به بیان کریمی، این مهاجرت نه یک انتخاب فنی ساده، بلکه «رسالتی فرهنگی و هویتی» برای معرفی شکوه رضوی به نسل نو و جهانیان است.
ورود به دنیای دیجیتال، یک ضرورت در عرصه موزه‌داری آستان قدس رضوی
او که به عنوان رئیس اداره موزه دیجیتال آستان قدس رضوی مسئولیت و رهبری این تحول دیجیتال را در موزه‌های آستان برعهده دارد، درباره ضرورت این اقدام می‌گوید: موزه دیجیتال محدودیت‌ها را می‌شکند؛ اینجا زمان متوقف نمی‌شود و جغرافیای جهان، مانعی برای بازدید از یک اثر نفیس نیست. علاوه بر این در فضای دیجیتال، امکان مشاهده جزئیاتی را داریم که در موزه فیزیکی ممکن نیست، مثلاً با استفاده از تصاویر گیگاپیکسلی می‌توان جزئی‌ترین بافت یک فرش یا ریزترین نوشته‌های یک نسخه خطی را با وضوحی باورنکردنی بررسی کرد. رئیس این اداره در پاسخ به اینکه چرا آستان قدس رضوی با وجود داشتن زیرساخت‌های عظیم فیزیکی، با چنین جدیتی وارد عرصه موزه دیجیتال شده، علت را در «رسالت» موزه‌داری در این نهاد مقدس بیان می‌کند. به گفته او، حجم عظیم آثار، تنوع بی‌نظیر گنجینه‌ها و نیاز به معرفی این شکوه و عظمت به نسل‌های جدید و جهانیان، ورود به دنیای دیجیتال را به یک ضرورت در عرصه موزه‌داری آستان قدس رضوی تبدیل کرده است.
معماری فنی بر پایه استانداردهای جهانی ایکوم
اما ورود به عرصه موزه دیجیتال به همین سادگی‌ها هم نیست؛ به قول معروف، الزامات و ملزوماتی دارد. کریمی دراین باره توضیح می‌دهد: آستان قدس رضوی در مسیر توسعه این حوزه با اتکا به معیارهای شورای بین‌المللی موزه‌ها (ایکوم) تمرکز خود را بر سه محور «دقت در دیجیتال‌سازی»، «کیفیت حفظ داده‌ها» و «تعامل‌پذیری کاربر» معطوف کرده است. رویکردی که سه رکن بنیادین دارد و کریمی آن‌ها را این‌گونه شرح می‌دهد:
مدیریت هوشمند داده‌ها (مغز متفکر): صدور «شناسنامه دیجیتال» برای تمام آثار -از یک سکه کوچک تا کتیبه‌های سترگ- که تمامی داده‌های تاریخی، فنی و مرمتی را در قالب فراداده‌هایی مستند و امن نگهداری می‌کند.
دیجیتال‌سازی با دقت فوق‌العاده: ثبت همزادهای دیجیتال دقیق از طریق عکاسی گیگاپیکسلی، اسکن‌های سه‌بعدی میکرومتری و تصویربرداری ۳۶۰ درجه برای تضمین «امانت‌داری دیجیتال».
تعالی تجربه کاربری (UX) و واقعیت مجازی (VR): تغییر الگو از تماشای منفعلانه به تجربه‌ای تعاملی، عمیق و غوطه‌ورکننده برای زائران، مخاطبان و پژوهشگران.
تلفیق علم، مرمت و فناوری برای اقشار گوناگون
کریمی در بخش دیگری از گفت‌گو به قلب تپنده موزه دیجیتال، یعنی «دیجیتال‌سازی آثار» نیز اشاره کرده و می‌گوید: اگر بخواهیم به قلب تپنده این پروژه، یعنی فرایند دیجیتال‌سازی بپردازیم، با مسیری پیچیده و هنری روبه‌رو هستیم که آن را باید «آغاز خلقی دوباره» نامید. فرایند دیجیتال‌سازی درواقع خلق دوباره آثار در جهان صفر و یک است. گنجینه‌ها و یادگاران روزگار کهن با اسکنرهای سه‌بعدی میلیمتری شبیه‌سازی می‌شوند و ارزش این داده‌ها فراتر از نمایش عمومی، در خدمت «حفاظت و مرمت» قرار می‌گیرد. با پایش تغییرات میکروسکوپی آثار در گذر زمان، مرمتگران می‌توانند روش‌های بازسازی را پیش از اعمال بر نسخه اصلی، در محیط‌های نرم‌افزاری بیازمایند. این کارشناس در خصوص اهمیت این امر بیان می‌کند: این مدل‌های دیجیتال به عنوان ابزارهای حیاتی در اختیار مرمتگران قرار می‌گیرند تا بتوانند تغییرات تدریجی آثار را با دقت رصد کرده و حتی پیش از هرگونه مداخله فیزیکی، اثر را در فضای دیجیتال شبیه‌سازی کنند.او در ادامه به امکانات دیگر این فرایند پرداخته و توضیح می‌دهد: همچنین این فرایند ابعاد انسانی برجسته‌ای دارد؛ از این نقشه‌های دقیق برای تولید «ماکت‌های لمسی سه‌بعدی ویژه روشندلان» استفاده می‌شود تا نابینایان نیز امکان لمس و درک زیبایی‌های گنجینه رضوی را بیابند. در کنار این‌ها، تیم تولید محتوا با استفاده از ویدئوگرافی‌های حرفه‌ای، موشن‌گرافیک‌ها، فتوکلیپ‌ها و... روایت‌های تاریخی را به زبان تصویر درمی‌آورد تا مفاهیم پیچیده تاریخی، به شکلی ساده و جذاب برای مخاطب بازگو شود.
تحول در بازدید حضوری؛ از بازی‌وارسازی تا امواج «بیکن»
آستان قدس رضوی با تلفیق هوشمندانه فناوری در فضای فیزیکی و مجازی، تجربه‌ای بی‌نظیر از بازدید را رقم زده است. در بخش خدمات حضوری، تمرکز بر این است فناوری، مانع تماشای اثر نشود، بلکه آن را تسهیل کند. رئیس این اداره دراین باره اظهار می‌کند: فناوری دیجیتال به موازات فضای وب، به تالارهای فیزیکی موزه نیز ورود کرده است. با رویکرد «بازی‌وارسازی» (گیمیفیکیشن)، «میز خدمت موزه دیجیتال» راه‌اندازی شده که در آن، کودکان و جوانان با سامانه‌هایی مانند جورچین آثار نفیس، نقاشی دیجیتال و چالش‌های تعاملی، با آثار تاریخی وارد گفت‌وگویی زنده می‌شوند.
او در ادامه به بیان دستاوردهای این رویکرد پرداخته و اظهار می‌کند: یکی از برجسته‌ترین دستاوردهای حاضر، بهره‌گیری از فناوری «بیکن» (Beacon) برای نخستین‌بار در موزه‌های کشور است. در این شیوه، حسگرهای هوشمند نصب‌شده بر ویترین‌ها موقعیت بازدیدکننده را شناسایی و بدون نیاز به هیچ جست‌وجویی، مشخصات کامل، روایت صوتی و تصاویر جزئی اثر را بلافاصله بر بستر اپلیکیشن روی تلفن همراه بازدیدکننده نمایان می‌کند. همچنین تجهیز ویترین‌ها به رمزینه‌های تصویری (QR Code) امکان مشاهده نماهای ۳۶۰ درجه و پادکست‌های مرتبط را در همان محل فراهم کرده است.
پژوهش، رسانه و آینده؛ فراتر از یک نمایشگاه مجازی
کریمی همچنین یادآور می‌شود: در فضای مجازی، با مفهوم «سفر دیجیتال به اعماق تاریخ، هنر و ایمان» روبه‌رو هستیم. بنابراین موزه دیجیتال آستان قدس رضوی تنها یک نمایشگاه بصری نیست؛ بلکه در حال شکل‌دادن یک «مخزن جهانی و زنده از داده‌های میراثی» است. او در این باره می‌افزاید: ما در حال ایجاد زیرساختی هستیم که با تسهیل دسترسی به این داده‌های پیشرو، فرایند تحقیق و نشر آثار علمی درباره میراث رضوی را در سطح بین‌المللی متحول کند. نقش شبکه‌های اجتماعی در این بوم‌زیست(اکوسیستم) نیز بسیار کلیدی است. موزه‌داری رضوی امروز با حضور هدفمند در ۱۰ سکوی ملی و بین‌المللی، از ساختاری ایستا به یک رسانه فرهنگی پویا بدل شده است تا صدای هنر و اصالت اسلامی-ایرانی را به گوشه و کنار جهان برساند.
اطلاعات سامانه‌ها و درگاه‌های دسترسی
این مقام مسئول در پایان برای بهره‌مندی از خدمات و دسترسی به بخش‌های گوناگون موزه دیجیتال آستان قدس رضوی، به معرفی بسترهای در دسترس پژوهشگران و عموم علاقه‌مندان می‌پردازد.سامانه بازدید مجازی (امکان گردش برخط ۳۶۰ درجه در تالارها):
digimuseum.razavi.ir
سامانه موزه‌یار (راهنمای صوتی هوشمند و روایتگر تاریخ آثار):
digimuseum.razavi.ir/Audio
سامانه بروشورهای دیجیتال (دسترسی به شناسنامه متنی و تفسیری گنجینه‌ها):
digimuseum.razavi.ir/brochures
اپلیکیشن همراه «گنج‌خانه رضوی»:
سامانه مبتنی بر حسگرهای محیطی «بیکن» (Beacon) به‌منظور ارائه خودکار محتوای چندرسانه‌ای هنگام حرکت در کنار ویترین‌های موزه فیزیکی.
درگاه‌های تعاملی مستقر در موزه:
رمزینه‌های پاسخ سریع (QR Code) تعبیه‌شده روی ویترین‌های گنجینه تاریخ حرم مطهر و پایگاه‌های «میز خدمت موزه دیجیتال» ویژه کودکان و نسل جوان.
نظر شما