عذاب استدراجی چیست؟ شاید ما هم درگیر این عذاب هستیم!

گاهی انسان گمان می‌کند زیادشدن نعمت‌ها نشانه رضایت خداوند از اوست؛ اما در نگاه قرآن، همیشه چنین نیست و ممکن است افزایش نعمت برای انسانی که در گناه و سرکشی اصرار می‌ورزد، مقدمه یک عذاب تدریجی باشد. این حالت در فرهنگ قرآن و معارف اسلامی «استدراج» نامیده می‌شود.

استدراج به این معناست که خداوند به برخی انسان‌های گناهکار و لجوج مهلت می‌دهد و حتی نعمت‌های بیشتری در اختیار آنان قرار می‌دهد، اما آنان به جای توبه و بازگشت، بیشتر در غفلت و غرور فرو می‌روند و همین نعمت‌ها سرانجام زمینه سقوط و عذاب آنان را فراهم می‌کند.

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «وَالَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ؛ و کسانی که آیات ما را تکذیب کردند، آنان را به‌تدریج، از جایی که نمی‌دانند، گرفتار می‌کنیم» (اعراف، ۱۸۲)

همین حقیقت در سوره قلم نیز با صراحت بیشتری بیان شده است: «فَذَرْنِی وَمَنْ یُکَذِّبُ بِهَٰذَا الْحَدِیثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ * وَأُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ»؛ پس مرا با کسی که این سخن را تکذیب می‌کند واگذار؛ آنان را به‌تدریج، از جایی که نمی‌دانند، گرفتار می‌کنیم و به آنان مهلت می‌دهم؛ زیرا تدبیر من استوار و محکم است.» (قلم، ۴۴ و ۴۵)

هر نعمتی نشانه رضایت خداوند نیست

نکته مهم این است که استدراج صرفاً به معنای برخورداری از نعمت نیست؛ زیرا نعمت‌های الهی می‌توانند برای انسان مؤمن، وسیله رشد، شکرگزاری و نزدیک‌شدن به خدا باشند. آنچه استدراج را شکل می‌دهد، وضعیت انسان در برابر نعمت‌هاست.

اگر فردی نعمت بیشتری پیدا کند و در مقابل، شکرگزارتر شود، به خدا نزدیک‌تر شود و از گناه فاصله بگیرد، این نعمت برای او زمینه خیر و رشد است؛ اما اگر کسی با وجود گناه و سرکشی، هر روز از نعمت بیشتری برخوردار شود و همین نعمت‌ها او را مغرورتر و غافل‌تر کند، باید نسبت به وضعیت خود نگران باشد.

از امام صادق(علیه‌السلام) نقل شده است: «إِذَا أَحْدَثَ الْعَبْدُ ذَنْبًا جَدَّدَ لَهُ نِعْمَةً، فَیَدَعُ الِاسْتِغْفَارَ، فَهُوَ الِاسْتِدْرَاجُ»؛ هرگاه بنده‌ای گناهی انجام دهد و خداوند نعمتی تازه به او عطا کند، اما او استغفار را ترک کند، این همان استدراج است.» ( مجمع البیان، ج 10، ص 340.)

بنابراین، هر نعمتی که پس از گناه به انسان می‌رسد، نباید فوراً نشانه لطف ویژه خداوند تلقی شود؛ بلکه انسان باید ببیند این نعمت چه اثری در رفتار و زندگی او گذاشته است.

استدراج در حقیقت نوعی مهلت‌دادن است؛ خداوند بلافاصله انسان سرکش را مجازات نمی‌کند و به او فرصت بازگشت می‌دهد، اما اگر او از این فرصت استفاده نکند و همچنان بر گناه و طغیان خود اصرار داشته باشد، همین مهلت می‌تواند او را مرحله‌به‌مرحله به سوی عذاب نزدیک کند.

از همین رو، افزایش مال، قدرت، موقعیت، شهرت یا امکانات زندگی، به‌تنهایی دلیل بر رضایت خداوند نیست. معیار اصلی این است که انسان با این نعمت‌ها چه می‌کند و آیا این نعمت‌ها او را به شکر و اصلاح نزدیک می‌کنند یا به غفلت و سرکشی.

پس مؤمن باید هنگام افزایش نعمت‌ها، بیش از آنکه مغرور شود، به رفتار خود نگاه کند و ببیند آیا رابطه‌اش با خدا بهتر شده است یا نه. اگر نعمت‌ها انسان را به شکر، بندگی و اصلاح بیشتر برسانند، نعمت‌اند؛ اما اگر در کنار گناه و سرکشی، تنها بر غرور و غفلت انسان بیفزایند، باید از گرفتارشدن در استدراج ترسید.