آیت‌الله مصطفی اشرفی شاهرودی، از علمای مشهد، در درس خارج فقه خود با اشاره به اثرگذاری اجتماعی و تربیتی روحانیت، اظهار داشت: حضور یک روحانی متعهد و مسئولیت‌پذیر در میان مردم، به‌ویژه در روستاها و اجتماعات مختلف، می‌تواند منشأ آثار تربیتی گسترده‌ای باشد و هیچ شخصیتی در جامعه به اندازه یک روحانی، با سیره عملی و اخلاقی خود، ظرفیت ایجاد تحول در مردم را ندارد.
وی با اشاره به آیه نفر افزود: اگر فردی متعهد و پایبند به دستورات دین، در یک محیط شهری یا روستایی در میان مردم حضور داشته باشد و پیش از دعوت دیگران، خود عامل به احکام و دستورات الهی باشد، رفتار او می‌تواند زمینه تحول مردم را فراهم کند و برکات فراوانی به همراه داشته باشد.
استاد درس خارج حوزه علمیه خراسان ادامه داد: در هیچ جای دنیا نمی‌توان طبیب یا شیمی‌دانی در بالاترین سطح علمی پیدا کرد که از جهت سیره عملی و اخلاقی، همانند یک روحانی خودساخته و متعهد، در جامعه اثرگذار باشد؛ روحانی‌ای که به وظیفه خود بر اساس آیه نفر عمل کند، می‌تواند منشأ تحول شود و فقها نیز در طول تاریخ چنین نقشی را ایفا کرده‌اند.
عُجب؛ آفتی که رشد معنوی انسان را متوقف می‌کند
آیت‌الله اشرفی شاهرودی در ادامه با ورود به بحث «حکم عُجب»، نسبت به شکل‌گیری خودبزرگ‌بینی در انسان هشدار داد و بیان داشت: انسان نباید بر اثر برخورداری از مقدار محدودی اطلاعات و آگاهی، برای خود شخصیت خاصی تصور کند؛ چراکه «إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ» از آفات بزرگی است که علمای اخلاق همواره بر پرهیز از آن تأکید کرده‌اند.
وی با بیان اینکه عُجب مانع رشد معنوی انسان می‌شود، افزود: این صفت حتی می‌تواند انسان را در عرصه اجتماعی منزوی کند و با کمال تأسف، زمینه آن در میان روحانیون نیز بیشتر است و آثار منفی فردی و اجتماعی به دنبال دارد.
استاد دروس خارج حوزه علمیه خراسان با اشاره به روایتی که مرحوم صاحب وسائل در جلد نخست، در مقدمات عبادات و باب بیست‌وسوم با عنوان «تَحْرِیمِ الْإِعْجَابِ بِالنَّفْسِ وَ بِالْعَمَلِ وَ الْإِدْلَالِ بِهِ» نقل کرده است، اظهار داشت: در این روایت از امام باقر(علیه‌السلام) نقل شده است که خداوند متعال درباره برخی بندگان مؤمن خود می‌فرماید، بنده‌ای که در عبادت من تلاش می‌کند، از خواب و بستر لذت‌بخش خود جدا می‌شود و شب‌ها به عبادت می‌پردازد و خود را به زحمت می‌اندازد، ممکن است خداوند برای رعایت حال او، خواب را بر او مستولی کند تا یک یا دو شب بخوابد و صبح برخیزد؛ چراکه اگر میان او و آنچه می‌خواهد در عبادت انجام دهد فاصله‌ای ایجاد نشود، عُجب به اعمالش او را فرا می‌گیرد و همین عُجب، وی را گرفتار فتنه اعمال خود کرده و به هلاکت می‌رساند.
وی افزود: بر اساس این روایت، انسان نباید به نفس خود عُجب پیدا کند و برای خویش شخصیت و جایگاه ویژه‌ای قائل شود؛ گویی کسی شده است و دیگران باید او را به رسمیت بشناسند.
آیت‌الله اشرفی شاهرودی با اشاره به طرح این مسئله از سوی آیت‌الله خوئی در کتاب «تنقیح»، خاطرنشان کرد: یکی از نمونه‌های رایج عُجب در میان آخوندها این است که انسان از مقدار درس خواندن، شرکت در درس فلان شخصیت و مواردی از این دست سخن بگوید؛ اما نوع دیگری از عُجب نیز در ارتباط با عبادت خداوند متعال شکل می‌گیرد، به این صورت که انسان تصور کند غیبت نمی‌کند، ملتزم به اخلاق است، از حرام دوری می‌کند، اهل نماز و عبادت و مستحبات است و در نتیجه، دیگر بدهکاری به خداوند ندارد.
وی تصریح کرد: این حالت که انسان به اعمال خود اهمیت بیش از اندازه بدهد، خود را بزرگ ببیند و به نوعی خودنمایی کند، از نظر صاحب وسائل حرام است. انسان باید بر نفس خود مسلط باشد و به‌خصوص در برابر خداوند متعال بداند که چیزی نیست و نباید تصور کند عبادات فراوانی انجام داده و دیگر حقی بر عهده او باقی نمانده است.
استاد درس خارج حوزه علمیه خراسان ادامه داد: اینکه انسان در برابر خداوند متعال حالت طلبکاری پیدا کند و تصور کند بیش از آنچه از او خواسته شده عمل کرده است، حالتی بسیار زشت و از بزرگ‌ترین آفت‌هایی است که در روایات نسبت به آن هشدار داده شده و می‌تواند زمینه نفوذ شیطان را فراهم کند.
وی با اشاره دوباره به حدیث مذکور گفت: انسان ممکن است خود را به سختی بیندازد، برای عبادت زحمت بکشد و شب‌ها به عبادت بپردازد؛ اما خداوند خواب را بر او مستولی می‌کند، زیرا اگر او به حال خود رها شود، ممکن است گرفتار عُجب شده و به اعمال خود مغرور شود و همین غرور، زمینه هلاکت او را فراهم کند.
آیت‌الله اشرفی شاهرودی با اشاره به دیدگاه استاد خوئی در این زمینه بیان داشت: ایشان این موضوع را در پنج مرحله مورد بحث قرار داده است؛ اینکه عُجب چیست، از چه چیزی ناشی می‌شود و آیا موجب بطلان عمل می‌شود یا خیر.
وی افزود: غرور، یک حالت نفسانی است و خودِ آن عمل نیست؛ در حالی که برخی رفتارها عنوان عمل دارند و یکی از احکام چهارگانه، از جمله حلال یا حرام، بر آنها مترتب می‌شود. اعمال دارای تکلیف هستند، اما اموری مانند حسد و عُجب، از آن جهت که عمل نیستند، به معنای مصطلح دارای حکم شرعی عمل نیستند.
استاد دروس خارج حوزه علمیه خراسان ادامه داد: صفات نفس، اموری حضوری و درونی هستند و در نفس و شخصیت انسان شکل می‌گیرند. استاد خوئی نیز عُجب را از امور حصولی که بتوان به این معنا برای آن حکم تعیین کرد، نمی‌داند.
وی با بیان اینکه در روایات برای درمان این امور نفسانی دستوراتی ارائه شده است، گفت: ممکن است انسان با مشاهده موفقیت دیگری، به‌طور طبیعی دچار حسد شود؛ اما در روایات راه علاج و رهایی از حسد نیز بیان شده است.
آیت‌الله اشرفی شاهرودی توسل به حضرت رضا(علیه‌السلام) را در رفع این حالات مؤثر دانست و اظهار داشت: این حالات، نفسانی و تا حدودی خارج از اختیار انسان هستند. استاد خوئی بر اساس روایات تذکر می‌دهد که انسان باید درباره این موضوع بیندیشد که چه کسی است، از کجا آمده، برای چه آمده و به کجا خواهد رفت؛ سپس به عظمت خالق و حقارت خویش توجه کند و بداند هرچه دارد، از ناحیه ذات متعال است.
وی افزود: این تفکر می‌تواند بهترین راه برای علاج نفس باشد؛ انسان باید بداند زمانی صفر محض بوده و سپس به علم، شعور و کمال دست یافته است و همه اینها از سوی خداوند متعال به او عطا شده است. چنین تفکری می‌تواند انسان را در برابر عُجب حفظ کند.
آیت‌الله اشرفی شاهرودی خاطرنشان کرد: جهل انسان نسبت به ذات متعال و شخصیت خویش، زمینه‌ساز عُجب می‌شود و توجه به این حقیقت می‌تواند راه علاج آن باشد.
وی رفع جهل نسبت به این مسئله را در پرورش روح و درمان عُجب مؤثر دانست و بیان داشت: درباره حکم عُجب گفته‌اند اگر عُجب پس از انجام عمل ایجاد شود، عمل را باطل نمی‌کند؛ اما درباره عُجب مقارن با عمل، برخی آن را موجب فساد عمل دانسته‌اند، در حالی که استاد خوئی و برخی دیگر، فساد عمل را در این صورت نیز رد کرده‌اند.
نظر شما