جهل، غفلت و فریب دنیا؛ موانع اصلی شکرگزاری در متون دینی

حجت‌الاسلام والمسلمین حسن سراج‌زاده؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۸ مهرماه در کرسی علمی ترویجی «موانع شکرگزاری در زندگی، از منظر متون اسلامی(بررسی و نقد)» با بیان اینکه منظور از موانع یعنی انسان یا اصلا شکر خدا را به جا نیاورد و یا کم شکرگزار باشد، گفت: اگر کسی واجد این صفت بود به او ناسپاس می‌گویند، خداوند در قرآن بارها ما را به شکرگزاری دعوت کرده است و از ناسپاسی نهی و وعده عذاب به ناسپاس می‌دهد؛ از جمله فرموده است: فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَاشْکُرُوا لِی وَلَا تَکْفُرُونِ؛ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ وَاشْکُرُوا لِلَّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ. بنابراین اگر بخواهیم خدا را شاکر باشیم ابتدا باید موانع را رفع کنیم.

وی افزود: خداوند سرزنش‌های بسیاری نسبت به ناسپاسان دارند و در آیات مختلف فرموده است که عده اندکی سپاس به جا می‌آورند؛ وَلَقَدْ مَکَّنَّاکُمْ فِی الْأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَکُمْ فِیهَا مَعَایِشَ ۗ قَلِیلًا مَا تَشْکُرُونَ. وَإِنَّ رَبَّکَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النَّاسِ وَلَٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لَا یَشْکُرُونَ. وَقَلِیلٌ مِنْ عِبَادِیَ الشَّکُورُ. عذاب و وبال الهی از جمله آثار ناسپاسی است که در قرآن و روایات به آن اشاره شده است.

سراج‌زاده بیان کرد: در جای دیگر فرموده است وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ ۖ وَلَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ. امام صادق(ع) فرمودند خداوند بر قومی نعمت داد اما شکر نکردند و نعمتشان به نقمت تبدیل شد. کسی همسر خوب و خوش اخلاقی دارد ولی بر اثر اذیت و آزار و ناسپاسی کاری می‌کند که او به بداخلاقی مبتلا می‌شود.

جهل و غفلت؛ موانع شکرگزاری

سراج‌زاده با بیان اینکه غزالی در کتاب احیاءالعلوم و نراقی در کتاب جامع‌السعادات به موانع شکرگزاری پرداخته‌اند، به عباراتی از غزالی و نراقی درباره موانع شکرگزاری اشاره و اظهار کرد: غزالی، جهل و غفلت را از موانع اصلی شکرگزاری می‌داند. نراقی نیز که در این زمینه وامدار غزالی در کتاب احیاءالعلوم است، جهل را به چند بخش تقسیم کرده و غفلت را ناشی از غلبه شهوت و استیلای شیطان می‌داند.

این پژوهشگر اضافه کرد: موانع شکرگزاری به دو قسم درونی و بیرونی تقسیم می‌شوند که هرکدام نیز اقسامی دارند. در بُعد درونی، جهل و غفلت از نعمت، غفلت از منعم، داشتن آرزوهای طولانی و مقایسه خود با دیگران از موانع شکرگزاری محسوب می‌شوند. موانع بیرونی نیز شامل چند مورد هستند: شیطان، استدراج الهی و جاذبه‌های دنیوی.

سراج‌زاده با اشاره به مبانی این موانع، به تعریف شکر و ناسپاسی پرداخت و ادامه داد: انسان شاکر باید دست‌کم سه بُعد را رعایت کند: شکر قلبی، زبانی و عملی. اگر کسی هر سه بُعد را به‌طور هم‌زمان داشته باشد، شاکر خواهد بود. انسان در قلب و ذهن خود، ابتدا باید نسبت به نعمت و منعم معرفت پیدا کند؛ یعنی نعمت را بشناسد. نعمت نیز هر چیزی است که برای انسان نافع، لذت‌بخش یا خواستنی باشد. حتی ممکن است برخی مصیبت‌ها و سختی‌ها بر انسان وارد شوند، اما در باطن به نفع او باشند؛ یا چیزی سبب سعادت دنیا و آخرت او شود، مانند نعمت هدایت.

این پژوهشگر بیان کرد: زمانی می‌توانیم شاکر باشیم که نعمت را بشناسیم و آن را به خدا نسبت دهیم. در پی این شکرگزاری، بهجتی درونی به انسان دست می‌دهد تا جایی که شکر خود را بر زبان می‌آورد و از آن برای عبادت خدا استفاده می‌کند.

وی افزود: بنابراین، نخستین رکن شکرگزاری، معرفت به نعمت است؛ ازاین‌رو، جهل و غفلت مانع شکرگزاری می‌شوند. اینکه چرا نسبت به نعمت‌ها جهل داریم، گاهی به دلیل وفور نعمت و گاهی به دلیل شمول و همیشگی بودن آن است؛ مانند آب، هوا و ... . انسان زمانی که نعمت امنیت و سلامت را از دست می‌دهد، تازه درمی‌یابد که این‌ها چه نعمت‌هایی بوده‌اند. آیا ما پس از غذا خوردن، شکر نعمت را به‌جا می‌آوریم یا خیر؟ برخی شکر نعمت همسر خود را به‌جا می‌آورند و برخی دیگر چنین نمی‌کنند.

نگاه قارونی به نعمت

وی اضافه کرد: گاهی انسان از منعم غافل می‌شود و علم، ثروت و زیبایی خود را به خودش نسبت می‌دهد، نه به خداوند. نگاه قارونی این است که: «قَالَ إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَیٰ عِلْمٍ عِنْدِی»؛ یعنی قارون گفت که من این ثروت را با علم خودم به دست آورده‌ام، اما سلیمان گفت: «هَٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّی»؛ یعنی این از فضل پروردگار من است.

سراج‌زاده با بیان اینکه یکی دیگر از موانع شکرگزاری، مقایسه خود با دیگران است، تصریح کرد: حضرت حق فرمود: ای فرزند آدم، گناه دیگران تو را از گناه خودت مغرور نکند؛ یعنی فکر نکنی که دیگران گناه‌کارند و تو گناهی نداری. همچنین، نعمت‌هایی که دیگران دارند، تو را از نعمت خداوند بر خودت غافل نکند؛ یعنی تصور نکنی که خداوند تنها به دیگران نعمت داده است، بلکه به تو نیز نعمت بخشیده است. مردم را از رحمت خداوند مأیوس مکن، درحالی‌که خودت به رحمت خداوند امیدوار هستی.

وی افزود: امام صادق(ع) نیز تأکید فرموده‌اند که انسان نباید تنها به نعمت‌های دیگران نگاه کند و از نعمت‌هایی که خداوند به خودش عطا کرده است، غافل شود. ازاین‌رو، گفته‌اند که در امور مادی به افراد پایین‌تر از خود بنگرید و در امور معنوی به افراد بالاتر از خود توجه کنید.

آفت آرزوهای طولانی

وی تأکید کرد: آرزوهای طولانی سبب می‌شوند که انسان فقط به نداشته‌های خود بنگرد. امام علی(ع) فرمودند از آرزوهای طولانی و دراز اجتناب کنید؛ زیرا این آرزوها باعث می‌شوند طراوت و زیبایی نعمت‌های خداوند در نظر انسان از بین برود، نعمت‌ها را کم بشمارد و در نتیجه، شکرگزاری کمتری نسبت به آن‌ها داشته باشد.

این پژوهشگر با اشاره به موانع بیرونی شکرگزاری اظهار کرد: یکی از این موانع، استدراج است؛ یعنی برخی افراد نعمت‌ها را در مسیر نافرمانی به کار می‌گیرند و خداوند نیز پیوسته به آن‌ها نعمت می‌دهد تا به جایی برسند که خداوند ناگهان نعمت‌هایشان را بگیرد و آنان را عذاب کند. امام حسین(ع) فرمودند استدراج از ناحیه خداوند این است که به انسان نعمت فراوان عطا شود، اما توفیق شکرگزاری از او سلب شود.

سراج‌زاده بیان کرد: در آیات ۱۶ و ۱۷ سوره اعراف، شیطان به‌عنوان مانعی دیگر برای شکرگزاری معرفی شده است؛ آنجا که می‌گوید: «قَالَ فَبِمَا أَغْوَیْتَنِی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ؛ ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَیْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ ۖ وَلَا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شَاکِرِینَ». شیطان قسم خورد که بندگان خدا را فریب دهد و از جهت‌های مختلف به سراغ آنان برود و در نهایت، بیشتر آن‌ها را شکرگزار نخواهد یافت. بنابراین، شیطان یکی از عواملی است که مانع شکرگزاری انسان می‌شود.

وی افزود: درباره اینکه شیطان چگونه از روبه‌رو، پشت سر، سمت راست و سمت چپ وارد می‌شود، امام باقر(ع) فرمودند که ورود شیطان از روبه‌رو به این معناست که آخرت را در نظر انسان ساده و کم‌اهمیت جلوه می‌دهد. ورود از پشت سر، به این معناست که انسان را به جمع‌آوری مال و بخل ورزیدن در پرداخت حقوق واجب ترغیب می‌کند. ورود از سمت راست، یعنی انسان را از دین الهی که راه مستقیم است، گمراه می‌کند و ورود از سمت چپ نیز به معنای زیبا و فریبنده جلوه دادن لذت‌های مادی و شهوات است تا انسان نعمت‌ها را در مسیر معصیت به کار گیرد.

وی با بیان اینکه جاذبه‌های دنیا انسان را به جایی می‌رسانند که در سختی‌ها صبر نکند و شکر نعمت‌ها را به‌جا نیاورد، گفت: سرگرم شدن به دنیا، زیادی مال دنیا و سرمستی از جمله عوامل ناسپاسی در ذیل جاذبه‌های دنیوی هستند. امام صادق(ع) فرمودند: خدایا، مرا سرگرم دنیا نکن تا از شکر نعمت‌هایت باز بمانم.

سراج‌زاده تأکید کرد: گاهی اوقات سرمستی عامل شکرگزاری نکردن است؛ زیرا ممکن است آن‌قدر به فرد نعمت داده شود که گرفتار غرور شود.

مدل مطلوب در اخلاق‌پژوهی

همچنین حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمدباقر میرصانع، استادیار پژوهشگاه قرآن و حدیث، در سخنانی گفت: در جهان اسلام سه نوع اخلاق‌پژوهی نقلی داریم. نوع اول، اخلاق مزین به نقل است؛ به این معنا که اخلاق‌پژوهان دستگاه فکری خود را از مکتب دیگری می‌گیرند و آن را با آیات و روایات می‌آرایند. برای مثال، ممکن است دستگاه فکری خود را از فلسفه یونان بگیرند و سپس آن را با آیات و روایات تزیین کنند.

میرصانع بیان کرد: گروه دیگری نقل‌محور هستند؛ یعنی بنیان فکری خود را از جای دیگری می‌گیرند، اما در جزئیات به نقل متعهد هستند. برای مثال، در تبیین جزئیات فضائل از روایات استفاده می‌کنند، اما در اصل فضائل، نگاهشان به مکاتب دیگر است.

وی افزود: مدل مطلوب، مدل سوم است که در آن اخلاق، نقل‌بنیاد است؛ یعنی از ابتدا نقل محور کار قرار می‌گیرد و تعاریف، مبانی و دیگر مؤلفه‌ها همگی از نقل برگرفته می‌شوند. مقاله آقای سراج‌زاده نقل‌محور است؛ یعنی صرفاً به تزیین مطالب با نقل بسنده نمی‌کند، اما به مدل آرمانی، یعنی اخلاق نقل‌بنیاد، نیز نرسیده است؛ چراکه بنیاد فکری ایشان مبتنی بر آرای غزالی و نراقی است.

عضو هیئت علمی دانشگاه قرآن و حدیث اظهار کرد: ما باید از این مراحل عبور کنیم و به اخلاق نقل‌بنیاد روی بیاوریم. لازمه این کار آن است که روش تحقیق را تنقیح کنیم، روشی مشخص برگزینیم و به آن متعهد باشیم. در این زمینه، بنده چند روش را پیشنهاد می‌کنم. یکی از آن‌ها روش اجتهادی است؛ یعنی بدون مراجعه به آرای دیگران، مستقیماً به سراغ آیات و روایات برویم و احکامی را که مدنظر داریم، استنباط کنیم.

وی در پایان تأکید کرد: روش دیگر، روش معناشناسانه است که ایزوتسو آن را مطرح کرده است. روش دیگر نیز تحلیل محتوای کیفی است. اگر بخواهیم اخلاق نقل‌بنیاد را شکل دهیم، باید از این دو روش بهره ببریم و بدانیم که دوره روش تلفیقی و التقاطی به پایان رسیده است.