از «فیرفورد» تا «لاژس»؛ بهای میزبانی از نیروهای آمریکایی

خروج بمب‌افکن‌های آمریکایی از پایگاه «فیرفورد»، پرسشی نگران‌کننده برای اروپا ایجاد کرده است؛ وقتی واشنگتن از خطر عملیات نظامی خود فاصله می‌گیرد، چه کسی مسئول پیامدهای امنیتی آن در خاک متحدانش خواهد بود؟ پرونده فیرفورد این تناقض را آشکار می‌کند.

فیرفورد؛ پایگاهی که به کانون نگرانی امنیتی تبدیل شد

بازداشت هفت نفر در نزدیکی پایگاه هوایی «فیرفورد» بریتانیا، فراتر از یک پرونده امنیتی، بحثی جدی درباره هزینه میزبانی از نیروهای آمریکایی در اروپا به راه انداخته است. با وجود آزادی هر هفت نفر با قرار وثیقه، تحقیقات همچنان ادامه دارد و هنوز هیچ عامل مشخصی مسئول این ماجرا شناخته نشده است. پلیس بریتانیا احتمال دخالت دولت‌های خارجی، از جمله ایران و روسیه، را بررسی کرده اما ایران هرگونه ارتباط با این حادثه را رد کرده است.

اهمیت پرونده فقط به هویت احتمالی مظنونان محدود نمی‌شود. پس از بازداشت‌ها، آمریکا بمب‌افکن‌های بی‌ـ‌۱ خود را از فیرفورد خارج کرد و به پایگاه‌های اصلی بازگرداند. دونالد ترامپ این تصمیم را به تهدیدی مرتبط با ایران نسبت داد، درحالی‌که برخی مقام‌های آمریکایی آن را اقدامی احتیاطی توصیف کردند. فارغ از علت دقیق جابه‌جایی، نتیجه اما روشن بود؛ واشنگتن توانست حضور نظامی خود را با تغییر شرایط امنیتی تنظیم کند، اما بریتانیا همچنان با پایگاهی در خاک خود و پیامدهای احتمالی آن روبه‌رو ماند.

واشنگتن تصمیم می‌گیرد، اروپا هزینه خطر را می‌پذیرد

دولت بریتانیا پیش‌تر با درخواست آمریکا برای استفاده از پایگاه‌های این کشور در عملیات‌های دفاعی مشخص و محدود علیه تأسیسات موشکی ایران موافقت کرده بود. بنابراین، مسئله استفاده بدون مجوز از خاک بریتانیا نیست؛ مسئله شکاف میان اختیار دولت میزبان برای صدور مجوز و توانایی محدود آن برای کنترل پیامدهای تصمیم است.

لندن ممکن است عملیات را محدود و دفاعی بداند، اما طرفی که هدف حمله قرار گرفته، لزوماً چنین برداشتی ندارد. اگر یک دولت خارجی پایگاه فیرفورد را بخشی از عملیات علیه خود تلقی کند، تعریف حقوقی و سیاسی توافق میان لندن و واشنگتن الزاماً برداشت آن دولت را تغییر نخواهد داد. در چنین شرایطی، کشوری که میزبان پایگاه است ممکن است با افزایش تدابیر امنیتی و خطرات احتمالی مواجه شود، حتی اگر تصمیم عملیاتی در واشنگتن گرفته شده باشد.

این همان عدم توازن مهم در رابطه نظامی دو طرف است؛ آمریکا می‌تواند هواپیماهایش را جابه‌جا کند، اما بریتانیا نمی‌تواند خاک خود را از موقعیت جغرافیایی و سیاسی آن جدا سازد.

از فیرفورد تا لاژس؛ اروپا بر سر جنگ آمریکا یک‌صدا نیست

این معضل به بریتانیا محدود نمی‌شود. در پرتغال، استفاده آمریکا از پایگاه هوایی «لاژس» در جزایر «آزور» در جریان جنگ ایران به مناقشه‌ای حقوقی و سیاسی تبدیل شده است. دادستان‌ها درباره مجوز دولت تحقیق کرده‌اند و نخست‌وزیر پرتغال از قانونی بودن تصمیم دفاع کرده است. هم‌زمان، اسپانیا، فرانسه و ایتالیا محدودیت‌هایی بر برخی دسترسی‌های نظامی آمریکا مرتبط با جنگ اعمال کرده‌اند.

این اختلاف‌ها نشان می‌دهد دولت‌های اروپایی درباره رابطه میان همکاری نظامی با واشنگتن و حفظ امنیت خود به ارزیابی‌های متفاوتی رسیده‌اند. از یک سو، توانمندی‌های آمریکا در چارچوب ناتو همچنان برای اروپا اهمیت حیاتی دارد؛ به‌ویژه در شرایطی که روسیه یک نگرانی امنیتی مهم محسوب می‌شود. از سوی دیگر، پایگاه‌هایی که برای دفاع از اروپا در نظر گرفته شده‌اند، می‌توانند در عملیات‌هایی نیز به کار روند که مستقیماً به دفاع از این قاره مربوط نیستند.

در چنین وضعیتی، همکاری نظامی دیگر صرفاً مسئله‌ای دفاعی نیست؛ بلکه تصمیمی است که می‌تواند پیامدهای سیاسی و امنیتی آن به مناطق اطراف پایگاه‌ها و حتی فراتر از مرزهای کشور میزبان گسترش یابد.

مسئولیت دموکراتیک؛ تصمیمی فراتر از محاسبات نظامی

پرونده «فیرفورد» همچنین پرسشی درباره نظارت عمومی بر تصمیم‌های نظامی مطرح می‌کند. دولت بریتانیا می‌تواند بدون رأی‌گیری پارلمان در هر مورد، مجوز استفاده از پایگاه‌ها را صادر کند؛ رویکردی که با ضرورت سرعت در تصمیم‌گیری نظامی توجیه می‌شود. بااین‌حال، وقتی چنین مجوزی می‌تواند مردم مناطق اطراف را در معرض تدابیر امنیتی شدیدتر یا پیامدهای یک رویارویی خارجی قرار دهد، مسئله از سطح یک تصمیم اداری و نظامی فراتر می‌رود.

این پرونده نه ثابت می‌کند که میزبانی از نیروهای آمریکایی اشتباه است و نه مسئولیت حادثه را متوجه ایران یا کشور دیگری می‌سازد. اهمیت آن در آشکار کردن یک واقعیت ساختاری است: کشور میزبان می‌تواند درباره استفاده از خاک خود تصمیم بگیرد، اما قادر نیست واکنش همه بازیگران خارجی را کنترل کند.

برای اروپا، پرسش اصلی دیگر فقط ارزش راهبردی پایگاه‌های آمریکا نیست؛ بلکه میزان خطری است که استفاده از این پایگاه‌ها در جنگ‌هایی خارج از کنترل کامل دولت‌های اروپایی به همراه می‌آورد. «فیرفورد» یادآوری می‌کند که هواپیماها ممکن است بروند، اما مسئولیت امنیتیِ باقی‌مانده روی زمین، همچنان بر دوش کشور میزبان خواهد بود.