گاهی کافی است دیوانی گشوده شود تا یک غزل، برای چند دقیقه هم که شده دکمه مکث را در جمعمان بزند و همگی به‌قدر لحظه‌ای هر چند کوتاه سکوت کنیم؛ هر کدام بیتی به گوشمان آشنا بیاید و معنایی برایش بجویم. این آیین خواندن اشعار حافظ و تفأل زدن به دیوان اشعارش، راهی برای نزدیک‌شدن به شاعری است که شعرش در خانه‌ها و حافظه فرهنگی ایرانیان حضور دارد. اما پیش از آنکه غزل‌ها در چاپ‌های فراوان به دست همگان برسند، کاتبان، آن‌ها را برگ‌به‌برگ می‌نوشتند و نسخه‌هایی پدید می‌آوردند که امروز هرکدام روایتی جداگانه از سفر شعر در زمان‌اند. در ادامه به بهانه رونمایی از نسخه خطی دیوان حافظ اهدایی رهبر شهید در کتابخانه حرم مطهر رضوی در سیصد و دهمین برنامه سه‌شنبه‌های علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی مروری داریم از تاریخ کتابت تا معرفی این گنجینه نفیس.
نسخه‌های خطی؛ از تاریخ کتابت تا دیوان حافظ در کتابخانه رضوی
نسخه‌های خطی، پیش از آنکه کتاب‌های چاپی فراگیر شوند، اصلی‌ترین راه ثبت و انتقال دانش، شعر، تاریخ و تجربه‌های انسانی بودند. هر نسخه حاصل کاری زمانبر بود: کاتب متن را با دست می‌نوشت، گاه آن را مقابله و تصحیح می‌کرد و در مواردی خوشنویسان، مذهّبان و تصویرگران، بخش‌های گوناگون اثر را می‌آراستند. کاغذ، شیوه نگارش، نوع خط، آرایش صفحه، یادداشت‌های حاشیه‌ای و نشانه‌های مالکیت، همگی بخشی از اطلاعاتی هستند که یک نسخه در اختیار پژوهشگر می‌گذارد. از این رو، نسخه خطی تنها حامل متن نیست؛ خودِ آن نیز سندی تاریخی از فرهنگ مادی، هنر کتاب‌آرایی و مسیر گردش دانش در دوره‌های مختلف است.
هر چند با پیدایش صنعت چاپ، تکثیر کتاب آسان‌تر شد، اما اهمیت نسخه‌های خطی از میان نرفت. نسخه‌های کهن می‌توانند صورت‌های متفاوت یک متن، شیوه‌های پیشین کتابت و گاه یادداشت‌هایی را حفظ کرده باشند که در چاپ‌های بعدی دیده نمی‌شوند. بررسی آن‌ها به شناخت تاریخ زبان و ادبیات، تحولات خوشنویسی، هنر تذهیب و نگارگری و نیز مناسبات فرهنگی و اجتماعی کمک می‌کند. حفاظت از این آثار نیز به مراقبت از کاغذ، جلد و رنگدانه‌ها، فراهم‌کردن شرایط مناسب نگهداری و ثبت دقیق مشخصات هر نسخه وابسته است. فهرست‌نویسی و تصویربرداری علمی، دسترسی پژوهشگران را بیشتر می‌کند و در عین حال نیاز به استفاده مستقیم از نسخه‌های آسیب‌پذیر را کاهش می‌دهد. از این رو بسیاری از کتابخانه های مشهور جهان بخشی را برای حفظ و نگهداری این میراث کهن دارند.
گنجینه میراث مکتوب ایران؛ مخطوطات آستان قدس رضوی
کتابخانه حرم مطهر رضوی یکی از مراکز مهم نگهداری میراث مکتوب در ایران است. مجموعه نسخ خطی این کتابخانه در گذر زمان و از راه وقف و اهدا شکل گرفته و آثار آن موضوعات گوناگونی را دربرمی‌گیرد؛ از متون دینی و علمی تا آثار ادبی و تاریخی. نگهداری، شناسایی، ثبت و معرفی این آثار، زمینه استفاده پژوهشگران و علاقه‌مندان را فراهم می‌کند و بخشی از تاریخ کتابداری و فرهنگ وقف را بازتاب می‌دهد. در میان اسناد مربوط به هر نسخه، اطلاعاتی مانند نام اثر و پدیدآورنده، تاریخ و محل کتابت، جنس و اندازه کاغذ، شمار برگ‌ها، نوع خط، جلد، آرایه‌ها و سابقه تملک اهمیت دارد؛ جزئیاتی که به شناخت دقیق‌تر اثر کمک می‌کنند.
نسخه‌های دیوان شاعران جایگاه ویژه‌ای در چنین مجموعه‌هایی دارند. دیوان‌ها در طول زمان به دست کاتبان گوناگون نوشته و میان خوانندگان و کتابخانه‌ها جابه‌جا شده‌اند. تفاوت نسخه‌ها می‌تواند در ترتیب غزل‌ها، ضبط واژه‌ها یا وجود و نبود برخی ابیات دیده شود. در کنار ارزش ادبی، خوشنویسی و گاه تصویرگری این دیوان‌ها نیز آن‌ها را به نمونه‌هایی از هنر کتاب‌آرایی تبدیل کرده است. کتابخانه رضوی براساس اطلاعاتی که در مراسم اخیر اعلام شد، ۱۹۶ نسخه خطی از دیوان حافظ در اختیار دارد؛ عددی که هم از توجه تاریخی به شعر حافظ حکایت دارد و هم امکان بررسی نسخه‌ها و شیوه‌های مختلف انتقال آثار او را فراهم می‌کند.
دیوان حافظ در حریر کاغذ و نقش تصویر
در همین چارچوب، سیصدودهمین برنامه «سه‌شنبه‌های علمی و فرهنگی» آستان قدس رضوی، روز ۲۱ مهر ۱۴۰۵ به رونمایی از نسخه خطی دیوان حافظ اختصاص یافت؛ نسخه‌ای که در مهر ۱۳۹۵ از سوی حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای، رهبر شهید انقلاب(ره) به کتابخانه حرم مطهر رضوی اهدا شده بود. رهبری حکیم و فرزانه که با ادبیات آشنایی عمیقی داشتند و در بین شاعران ایرانی برای حافظ جایگاهی ویژه قائل بودند. جایگاهی که با خوانش بخشی از بیانات ایشان در دیدار با استادان زبان فارسی در اسفند سال ۱۳۷۷ برایمان معلوم می‌شود؛ «کسی مثل حافظ، با آن شعر زرین مرصع که باید گفت واقعاً نشان‌دهنده اوج سخن فارسی است؛ یعنی هرچه من در تاریخ ادبیات خودمان نگاه می‌کنم، نمی‌توانم سخن دیگری به اوج سخن حافظ پیدا کنم که همه خصوصیات لازم در یک کلام زیبا و والا را داشته باشد، همه خصوصیات در شعر حافظ وجود دارد و در آن می‌شود پیدا کرد».
سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی با توجه به همین امر، رونمایی از هدیه گرانبهای رهبر شهید را به مناسبت بزرگداشت حافظ برگزار کرد. این مراسم با حضور حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید جلال حسینی رئیس سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، حمیدرضا نویدی‌مهر مدیر گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع) و جمعی از مدیران، کارشناسان و علاقه‌مندان در تالار اندیشه کتابخانه مرکزی برگزار شد.
سیدرضا صداقت حسینی، کارشناس ارزشیابی و ثبت نسخ خطی مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی در معرفی اثر گفت: این دیوان در سال ۱۰۴۷ هجری قمری کتابت شده است. نسخه به خط نستعلیق ۱۳سطری، بر ۲۰۲ برگ کاغذ نخودی آهارمهره نوشته شده و ابعاد آن ۸٫۵ در ۱۵ سانتیمتر است. جلد آن با میشن عنابی توصیف شده و ۱۱ مجلس تصویر نفیس دارد. کنار هم قرار گرفتن ویژگی‌های کتابت، کاغذ، جلد و تصویرها، این نسخه را نه فقط حامل شعر حافظ، بلکه اثری قابل مطالعه از سنت نسخه‌آرایی نیز می‌کند.
صداقت حسینی همچنین بیان کرد: از میان ۱۹۶ نسخه خطی دیوان حافظ موجود در کتابخانه رضوی، ۴۴ نسخه از آثار اهدایی شهید آیت‌الله العظمی خامنه‌ای است. او ایشان را بزرگ‌ترین واقف نسخه‌های خطی این کتابخانه معرفی کرد. این آمار نشان می‌دهد مجموعه دیوان‌های حافظ، افزون بر ارزش ادبی، تاریخ شکل‌گیری و گسترش خود را نیز در مسیر وقف و اهدا بازتاب می‌دهد. نسخه رونمایی‌شده یکی از اجزای همین مجموعه است؛ اثری که مشخصات مادی آن امکان مقایسه با دیگر نسخه‌ها را فراهم می‌کند و سابقه ورودش به کتابخانه نیز بخشی از تاریخ نگهداری آن به شمار می‌آید.
از غزل تا هویت؛ حافظ در آینه اندیشه ادبی
بخش دیگری از برنامه به سخنرانی حمیدرضا نویدی‌مهر درباره جایگاه ادبیات فارسی و ادیبان پارسی‌گوی در اندیشه رهبر شهید اختصاص داشت. او اظهار کرد: آشنایی ایشان با ادبیات به شعر فارسی محدود نبود و آثار داستانی و کلاسیک جهان را نیز دربرمی‌گرفت. به گفته نویدی‌مهر، در این نگاه، شعر و ادبیات با هویت ملی و فرهنگی پیوند دارند و آثار برجسته زبان فارسی بخشی از میراثی هستند که در شکل‌گیری این هویت نقش داشته‌اند. او همچنین به پیام‌های تسلیت صادرشده به مناسبت درگذشت شاعران معاصر، از جمله کمال و محمد قهرمان اشاره کرد و آن‌ها را نشانه توجه به جایگاه ادیبان دانست.
نویدی‌مهر در ادامه به ارتباط رهبر شهید(ره) با شعر حافظ پرداخت. به گفته او، وجود نسخه‌ای از دیوان حافظ در خانه و آشنایی از دوران کودکی، از زمینه‌های انس دیرینه با شعر این شاعر بوده است. او حافظ را در این نگاه، بخشی از گنجینه فرهنگی ایرانیان توصیف کرد و گفت: غزل حافظ اوج سخن فارسی دانسته می‌شود. وی همچنین تأکید کرد: نگاه به حافظ تنها به یک بُعد از شخصیت و شعر او محدود نیست و جهان‌بینی عرفانی و توجه به قرآن‌دانی شاعر نیز در این ارزیابی جای دارد. در این چارچوب، بزرگداشت حافظ با پاسداشت سنت ادبی و فرهنگی پیوند می‌خورد.
در پایان برنامه، بخشی تصویری از بیانات رهبر شهید درباره حافظ شیرازی، شاعر سده هشتم هجری قمری، پخش شد. رونمایی از نسخه ۱۰۴۷ قمری و معرفی ویژگی‌های آن، در کنار گفت‌وگو درباره جایگاه حافظ، دو مسیر مکمل برای شناخت این شاعر را پیش روی مخاطبان گذاشت: یکی از رهگذر متن و اندیشه شعر و دیگری از راه نسخه‌ای تاریخی که طی سده‌ها با خط، کاغذ، تصویر و جلد خود به دست روزگار رسیده است. پیوند این دو مسیر، اهمیت نگهداری و معرفی نسخه‌های خطی را روشن می‌کند؛ آثاری که گذشته ادبی را از سطح روایت به شواهد مادی و قابل بررسی نزدیک می‌کنند.
نظر شما