جدال «علی‌اف» با حجاب

«در کلاس درس ما فقط دو دانش‌آموز ممتاز وجود دارد و هر دو آن‌ها هم محجبه هستند. آیا تا به حال یک بار هم شده من شأن و اعتبار این مدرسه را خدشه‌دار کرده باشم؟... حالا می‌گویید نمی‌توانی وارد مدرسه شوی و مانع می‌شوید؟ من چرا باید از دینم بگذرم در حالی که همواره برای این مدرسه افتخار آفریده‌ام». این‌ها جملات پر از بغض و اشک دختر دانش‌آموزی است که در ویدئوهای پربازدید این روزهای شبکه‌های اجتماعی، در آستانه درِ مدارس آذربایجان سرگردان مانده است؛ تصاویری احساسی از معلمان و دانش‌آموزان باحجابی که به خاطر پوشش اسلامی خود از ورود به کلاس‌های درس محروم شده‌اند. این بحران، فراتر از یک آیین‌نامه انضباطی ساده، به نقطه عطفی در بازنمایی تناقض‌های حکمرانی در جمهوری آذربایجان تبدیل شده است؛ کشوری که در آن حدود ۹۶درصد جمعیت را مسلمانان تشکیل می‌دهند، اما سیاست‌های دولت «الهام علی‌اف» به نام سکولاریسم، حقوق مسلم قاطبه مردمش را نشانه رفته است.
ماجرا از تصویب مصوبه‌ هیئت وزیران آذربایجان و ابلاغ دستورالعمل‌های تازه درباره پوشش دانش‌آموزان و معلمان آغاز شد؛ مسئله‌ای که از همان نقطه شروع، موجی از اعتراضات را به همراه داشت. دولت با توسل به اصل «دولت سکولار» و اصلاح مقررات لباس مدارس، پوشش‌هایی را که مغایر با لباس متحدالشکل یا اصول آموزش سکولار تشخیص دهد، محدود کرده است؛ مقرراتی که نام حجاب را صریحاً ممنوع نمی‌کند، اما در عمل، زمینه ممانعت از ورود شماری از دانش‌آموزان و معلمان محجبه به مدارس را فراهم کرده است. نقطه پر از تناقض حکمرانی دولت علی‌اف این است چگونه او بر جامعه‌ای با اکثریت قاطع مسلمان حکمرانی کرده و در عین حال، پوشش دینی را به مانعی برای دسترسی دختران به آموزش تبدیل می‌کند؟ بازداشت دست‌کم ۳۷ نفر از معترضان و گزارش‌های منتشرشده درباره اختلال در دسترسی به شبکه‌های اجتماعی نیز بر نگرانی‌ها درباره نحوه مواجهه حکومت با این اعتراض‌ها افزوده است.
اما پشت این سیاست را باید در حساسیت فزاینده حکومت علی‌اف نسبت به هویت مذهبی و نگرانی آن از نفوذ جست‌وجو کرد. علی‌اف در کنگره حزب حاکم «آذربایجان نوین» در دوم اکتبر، آموزش را یکی از ابزارهای اصلی مقابله با آنچه «تهدیدهای ایدئولوژیک» می‌خواند، معرفی کرد و نسبت به مداخله خارجی در سبک زندگی مردم کشورش هشدار داد.
پس از آن نیز برخی چهره‌های نزدیک به حاکمیت، اعتراض‌ها به محدودیت حجاب را به تلاش‌هایی برای نفوذ سیاسی و مذهبی از خارج مرتبط دانستند؛ ادعاهایی که شواهدی برای اثبات آن‌ها ارائه نشده است. با این حال، کنار هم قرار گرفتن این مواضع و محدودیت‌های تازه مدارس، این پرسش را پیش می‌کشد که آیا سیاست پوشش دانش‌آموزان صرفاً با ملاحظات آموزشی تنظیم شده یا بخشی از برنامه گسترده‌تر حکومت برای مهار نمودهای مستقل دین‌داری در جامعه است؟ به‌ویژه آنکه مناسبات نزدیک با رژیم صهیونیستی و حضور پررنگ تل‌آویو در روابط امنیتی و اقتصادی باکو، حساسیت درزمینه جهت‌گیری هویتی و سیاسی حکومت را افزایش داده است.
با رویه‌ای که دولت باکو در پیش گرفته، مناقشه بر سر حجاب دانش‌آموزان را باید یک نزاع هویتی قلمداد کرد. همزمانی این رویکرد با مناسبات گسترده باکو و تل‌آویو نیز بر حساسیت ماجرا می‌افزاید. پشت این تصمیم، نگرانی از نفوذ ایدئولوژیک، تلاش برای مهار هویت مذهبی و بازی‌های ژئوپلیتیک نهفته است .