هفت ماه و نیم از آغاز جنگ می‌گذرد، اما آمریکا هنوز نتوانسته هم بنادر ایران را در محاصره نگه دارد و هم رفت‌وآمد کشتی‌های تجاری در خلیج فارس را به وضع عادی برگرداند. در روزهای گذشته، حملات به شناورها شدت گرفته و دامنه ناامنی از هرمز به آب‌های نزدیک عمان، قطر و امارات کشیده شده است. در همین شرایط، سازمان ملل از طرحی برای عبور روزانه پنج کشتی حامل کود کشاورزی سخن می‌گوید؛ طرحی که اجرای آن بدون توافق ایران و آمریکا ممکن نیست. همین پیشنهاد محدود نشان می‌دهد گره هرمز هنوز با اقدام‌های نظامی باز نشده است.
تهران تاکتیک عوض کرده است
رویترز به نقل از دو مقام ارشد ایرانی گزارش داد تهران از حدود ۱۰روز پیش شیوه عملیات دریایی خود را تغییر داده است. هدف از این تغییر آن است که تلاش آمریکا برای کاهش قیمت نفت پیش از انتخابات سوم نوامبر به نتیجه نرسد. جزئیات این تغییرات اعلام نشده، اما مقام‌های آمریکایی نیز افزایش تحرک نیروهای ایرانی و استفاده از روش‌های تازه شناسایی شناورها را تأیید کرده‌اند.
گزارش الجزیره از ثبت ۱۵حادثه دریایی در فاصله ششم تا چهاردهم اکتبر حکایت دارد که ۱۱ مورد آن در چهار روز اخیر رخ داده است. در تازه‌ترین حادثه نیز کشتی کانتینری «جی‌اف‌اس پراید» در نزدیکی هرمز غرق شد. ایران برخورد با مین را علت حادثه دانسته است. روند کلی تردیدی باقی نمی‌گذارد که راهبرد ایران برای اثرگذاری بر کشتیرانی همچنان فعال است. آمریکا توانسته به تأسیسات و تجهیزات ایران آسیب بزند، اما نتوانسته امکان پاسخ‌گویی ایران در دریا را از میان ببرد.
بازاری که آرام نمی‌گیرد
واشنگتن در ماه‌های اخیر کوشیده با اسکورت کشتی‌ها و گسترش مسیرهای جایگزین، جریان صادرات نفت منطقه را حفظ کند. این اقدام‌ها برای مدتی نتیجه داد، اما موج تازه حملات بار دیگر رفت‌وآمد نفتکش‌ها را کاهش داده است. بر اساس داده‌های کپلر که الجزیره منتشر کرده، حجم نفت عبوری از هرمز در یازدهم اکتبر به حدود ۲٫۹ میلیون بشکه رسید؛ در حالی که سه روز پیش از آن نزدیک به ۲۰٫۸ میلیون بشکه بود.
رویترز نیز گزارش داد نفت برنت همچنان بالای ۱۰۵ دلار معامله می‌شود. بازار با وجود افزایش نسبی صادرات منطقه، خطر اختلال دوباره را جدی می‌گیرد. برای ایران، این وضعیت از آن جهت اهمیت دارد که فشار اقتصادی جنگ دیگر فقط بر ایران متمرکز نمی‌ماند. ادامه محاصره، هزینه‌هایی به بازار انرژی و شرکای منطقه‌ای آمریکا تحمیل می‌کند و بر محاسبات انتخاباتی واشنگتن نیز اثر می‌گذارد.
۵ کشتی و یک واقعیت بزرگ‌تر
در چنین فضایی، سازمان ملل طرح عبور روزانه پنج کشتی حامل کود کشاورزی را مطرح کرده است. قرار است محموله‌ها با هماهنگی مرکزی در عمان و زیر نظر سازمان ملل جابه‌جا شوند. نگرانی اصلی، کمبود کود در کشورهای آسیایی و آفریقایی است. تأخیر بیشتر می‌تواند فصل کشت را مختل کند و چند ماه بعد به افزایش قیمت مواد غذایی بینجامد. این پیشنهاد هنوز به توافق نرسیده است. بااین‌حال، اهمیت سیاسی آن از شمار معدود کشتی‌ها فراتر می‌رود.
واشنگتن پیش‌تر تلاش می‌کرد نشان دهد می‌تواند بدون تفاهم با تهران، رفت‌وآمد تجاری را به وضعیت عادی بازگرداند. اکنون حتی برای اجرای یک برنامه محدود بشردوستانه نیز توافق دو طرف ضروری شده است.
فرصتی فراتر از فشار دریایی
ایران خواهان رفع محاصره و دریافت تضمین‌هایی برای جلوگیری از حملات دوباره است. آمریکا نیز همچنان بر گنجاندن پرونده هسته‌ای در مذاکرات اصرار دارد. اختلاف بر سر ترتیب اقدامات، راه توافق جامع را بسته است. طرح سازمان ملل می‌تواند راه دیگری پیش پای طرفین بگذارد. شاید بتوان پیش از حل همه اختلاف‌ها، درباره عبور محموله‌های ضروری به تفاهم رسید.
برای ایران، مشارکت در چنین سازوکاری فرصتی است تا نقش خود را در تأمین امنیت دریایی نیز نشان دهد، بی‌آنکه لزوماً از مطالبات اصلی‌اش در مذاکرات صرف نظر کند. در همین حال، ترامپ و نتانیاهو هر دو از پرهیز از حمله تازه به ایران پیش از انتخاباتشان سخن گفته‌اند. ادعاهایی که نمی‌توان خیلی روی درستی آن حساب باز کرد.
تحولات روز گذشته بار دیگر نشان داد نمی‌توان با محاصره ایران، امنیت خلیج فارس را جدا از امنیت خود ایران تأمین کرد. افزایش حملات دریایی، دشواری حفظ جریان نفت و نیاز سازمان ملل به توافق بر سر عبور چند کشتی، همگی از پابرجا ماندن نقش ایران در معادله هرمز حکایت دارند. ممکن است واشنگتن برای عبور از هرمز، راه‌های موقت و فرعی پیدا کرده باشد، اما برای حل مسئله هرمز هنوز ناگزیر از گفت‌وگو با ایران است.
نظر شما