حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمدمحسن دعائی، پژوهشگر دینی با تبیین جایگاه نذر در فقه اسلامی اظهار کرد: نذر یکی از قالب‌های حقوقی دین مبین اسلام برای ایجاد تعهد در انجام کار خیر است. انسان برای انجام یک عمل به انگیزه نیاز دارد، اما در جهانی که با تزاحم امور، غفلت‌ها، وسوسه‌ها و عوامل بازدارنده همراه است، ممکن است انگیزه اولیه او برای انجام کار خیر به‌تدریج از بین برود؛ بنابراین نذر سازوکاری دینی برای تثبیت این انگیزه و تضمین وفاداری به آن است.
وی افزود: نذر به این معناست که انسان در محضر خداوند متعال و با اجرای صیغه‌ای مخصوص خود را به انجام عملی متعهد کند و صرف گذراندن این تعهد در ذهن، موجب وجوب شرعی آن عمل نمی‌شود، اما اگر با صیغه معتبر و با شرایط شرعی انجام شود، وفای به آن واجب است و ترک عمدی آن گناه محسوب می‌شود و باید جبران شرعی آن نیز انجام شود.
دعائی بیان کرد: این عمل می‌تواند مشروط یا مطلق باشد؛ در نذر مشروط فرد انجام عملی را به تحقق شرطی وابسته می‌کند، برای نمونه می‌گوید اگر فرزندم شفا پیدا کرد برای رضای خدا یک گوسفند ذبح می‌کنم؛ بنابراین با تحقق شرط، وفای به نذر بر او واجب می‌شود، اما در نذر مطلق فرد بدون وابسته کردن تعهد خود به شرطی خاص، انجام عملی را برعهده می‌گیرد.
این پژوهشگر ادامه داد: صیغه نذر باید با قصد انشاء و ایجاد تعهد ادا شود؛ یعنی فرد با گفتن صیغه تعهدی را برای خود ایجاد کند و نه اینکه صرفاً از تصمیم یا تعهد خود خبر بدهد، همچنین متعلق نذر باید عملی مشروع و دارای رجحان شرعی باشد؛ بنابراین نمی‌توان انجام گناه یا عملی نامشروع را موضوع نذر قرار داد، زیرا چنین نذری اعتبار ندارد.
نذر برای گسترش علم؛ از خرید کتاب تا پشتیبانی پژوهش‌ها
این استاد حوزه علمیه با بیان اینکه دانش‌افزایی، تعلیم، تعلم و تربیت از بهترین اعمال قربی هستند، گفت: امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند «العِلمُ أصلُ کُلِّ خَیرٍ»؛ یعنی علم و معرفت اساس و زیربنای خیرها و خوبی‌ها است، بر همین اساس اگر فرد با نذر شرعی خود را به اقدامی برای توسعه علم و گسترش معارف صحیح متعهد کند، در صورت تحقق شرایط نذر، انجام آن عمل بر او واجب می‌شود.
وی افزود: برای نمونه فرد می‌تواند نذر کند تعدادی کتاب تهیه کند و در اختیار جوانان قرار دهد یا هزینه انجام پژوهشی را که با هدف یافتن راهکار برای حل یک آسیب اجتماعی مانند اعتیاد انجام می‌شود، تأمین کند؛ بنابراین هر اقدامی که به توسعه علم، تحقیق، معرفت صحیح و دانش‌افزایی منجر شود و از نظر شرعی عملی راجح باشد می‌تواند موضوع نذر قرار گیر؛ در چنین شرایطی فرد باید در نخستین فرصت ممکن به نذر خود وفا کند، زیرا وفای به نذر از واجبات الهی است.
دعائی با اشاره به جایگاه نذر و وقف در فرهنگ دینی جامعه تصریح کرد: مردم ایران به‌دلیل پرورش در مکتب اهل بیت(ع) و رشد در مساجد و مجالس دینی، با عشق و علاقه برای حضرت سیدالشهدا(ع) نذر می‌کنند، برای نمونه گاهی فرد برای برآورده شدن حاجتی، نذر می‌کند به عزاداران امام حسین(ع) خدمت کرده و چند روز مجلس روضه برپا کند یا برای زیارت آن حضرت به کربلا برود؛ این نذرها گاهی مشروط به برآورده شدن حاجت و گاهی مطلق هستند.
وی بیان کرد: نذر و وقف دو نهاد حقوقی در دین اسلام هستند که به تثبیت و تداوم انگیزه‌های الهی کمک می‌کنند و زمینه وفاداری به این انگیزه‌ها را فراهم می‌آورند؛ با همین نگاه می‌توان از ظرفیت نذر برای پشتیبانی از نهاد علم و پژوهش، تأمین هزینه تحقیقات راهبردی و عملیاتی و حمایت از طرح‌هایی که به حل مسائل کشور و تأمین منفعت عمومی منجر می‌شوند، بهره گرفت.
لزوم فرهنگ‌سازی نذر علمی در محیط‌های علمی و دانشگاهی
دعائی در پاسخ به این پرسش که دانشگاه‌ها چگونه می‌توانند ظرفیت استادان، دانشجویان و متخصصان را برای شکل‌گیری نذرهای علمی فعال کنند، اظهار کرد: نخستین اقدام فرهنگ‌سازی مؤثر درباره ظرفیت فقهی و فرهنگی نذر در میان استادان دانشگاه و فضلای حوزه‌های علمیه است، زیرا بسیاری از استادان ممکن است از این ظرفیت حقوقی و دینی آگاهی کافی نداشته باشند یا با وجود آشنایی، نسبت به استفاده از آن انگیزه لازم را پیدا نکرده باشند.
وی افزود: لازم است این نهاد دینی و ایمانی برای استادان و حوزویان آموزش داده شود و از آن‌ها درخواست شود که به این ظرفیت توجه کنند. زندگی معاصر با پیچیدگی‌ها، نیازها و مشکلات فراوانی همراه است و کمتر کسی را می‌توان یافت که در مقطعی از زندگی با حاجت یا مشکلی مواجه نشود و چه بهتر که افراد بتوانند در کنار تلاش برای حل مشکلات خود، با نذر و انجام عملی خداپسندانه زمینه برآورده شدن حاجت و رفع مشکل را نیز دنبال کنند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر ضرورت مستندسازی تجربه‌های موفق نذر گفت: پیشنهاد می‌شود گروه‌های فرهنگی توانمند با استفاده از ابزارهای تبلیغی مؤثر تجربه افرادی را مستند کنند که در مواجهه با بیماری‌های صعب‌العلاج یا مشکلات پیچیده فردی و خانوادگی نذر کرده‌اند و پس از برطرف شدن مشکل به نذر خود وفا کرده‌اند؛ چنین تجربه‌هایی در جامعه کم نیست و می‌توان با تهیه کلیپ و پادکست، آن‌ها را در اختیار دانشگاهیان و دیگر اقشار جامعه قرار داد، برای نمونه می‌توان استادان را به نذر برای نشر علوم و معارف و گسترش دانش ترغیب کرد و با معرفی تجربه‌های واقعی زمینه آشنایی آگاهانه آنان با این ظرفیت را افزایش داد.
ضرورت فاصله گرفتن از نگاه کاسب‌کارانه به تعلیم و تعلم
دعائی محور دوم را تغییر نگاه به آموزش و دانش دانست و بیان کرد: نباید ذهنیت فرد دانشمند یا آگاه به معارف به‌گونه‌ای باشد که تصور کند برای در اختیار گذاشتن دانش خود باید حق‌التدریس یا حق‌التحقیق دریافت کند. از منظر اسلام کاسبی کردن با دانش و اصالت دادن به دریافت دستمزد در برابر انتقال علم با جایگاه معنوی تعلیم و تعلم سازگاری ندارد.
وی با بیان اینکه تعلیم و تعلم در دین اسلام واجب معرفی شده است، تصریح کرد: معلمان علوم الهی و علوم بشری باید برای خداوند علم نافع را در اختیار جامعه قرار دهند، البته این سخن به‌معنای بی‌نیازی معلمان از حقوق و تأمین معیشت نیست و نهادهای مسئول وظیفه دارند زندگی و نیازهای آن‌ها را تأمین کنند. مسئله این است که دریافت حقوق نباید به تنها انگیزه آموزش و انتقال دانش تبدیل شود و نیت الهی نیز باید در این مسیر جایگاه داشته باشد.
این استاد دانشگاه و حوزه علمیه افزود: اگر بتوانیم روحیه تعلیم و تعلم الهی را در جامعه تقویت کنیم، نذر علمی و نذر فرهنگی نیز می‌تواند یکی از قالب‌های تحقق این رویکرد باشد و استادان و متخصصان بخشی از توان علمی خود را با انگیزه الهی در اختیار جامعه قرار دهند.
معرفی استادان و عالمان به‌عنوان الگوهای نذر علمی
دعائی الگوسازی را سومین محور پیشنهادی برای ترویج نذر علمی دانست و گفت: می‌توان برای استادان برجسته دانشگاه و عالمان حوزه‌های علمیه، برنامه‌ای طراحی کرد تا پس از آشنایی با این ظرفیت و اقناع نسبت به آن، نذر علمی انجام دهند و تجربه‌شان نیز مستند شود. معرفی این افراد به‌عنوان الگوهای نذر علمی می‌تواند در گسترش این فرهنگ میان دانشگاهیان، دانشجویان و عالمان اثرگذار باشد.
وی ادامه داد: برای نمونه می‌توان از تعدادی استاد برجسته دانشگاه و عالم ربانی دعوت کرد که هر یک با توجه به تخصص و دغدغه خود انجام خدمتی علمی را نذر کنند و در یک برنامه معنوی، تعهد خود را با صیغه شرعی بیان کنند، سپس این تجربه‌ها از طریق صداوسیما و دیگر شبکه‌های اطلاع‌رسانی در اختیار جامعه قرار گیرد؛ اجرای این طرح به برنامه‌ریزی نیاز دارد، اما معرفی الگوهای معتبر می‌تواند در افزایش توجه عمومی به نذر علمی مؤثر باشد.
دعائی در پاسخ به پرسشی درباره مصادیق نذر علمی اظهار کرد: مصادیق این نوع نذر بسیار گسترده است و هر نوع تعلیم و تعلم سالم و صحیح در هر سطح و حوزه‌ای می‌تواند موضوع نذر قرار گیرد؛ از آموزش قرائت صحیح قرآن به نوجوانان تا تدریس ریاضیات، فیزیک، شیمی و تاریخ، برگزاری دوره‌های فناوری و آموزش مهارت‌های کار با رایانه و هوش مصنوعی، همچنین آموزش سبک زندگی سالم، الهی و توحیدی به جامعه نیز می‌تواند در همین چارچوب قرار گیرد.
وی افزود: در دانشگاه‌ها نیز می‌توان از این ظرفیت برای تقویت توان علمی دانشجویان نخبه بهره برد، برای نمونه استادان می‌توانند نذر کنند زمان مشخصی را به دانشجویان مستعد اختصاص دهند تا مهارت‌های علمی آن‌ها تقویت شود یا مسائل پیچیده و دشوار علمی‌شان در قالب کارگاه‌های تخصصی بررسی و حل شود.
این استاد دانشگاه و حوزه علمیه ادامه داد: حمایت از دانشجویانی که با آسیب‌های روحی، مشکلات رفتاری یا مسائل اخلاقی مواجه‌اند نمونه دیگری از نذر علمی است؛ برای نمونه مشاوران برجسته دانشگاهی می‌توانند نذر کنند برای یک یا دو ماه به دانشجویی که نیازمند کمک است خدمات مشاوره‌ای ارائه داده و در مسیر کاهش آسیب‌ها و بهبود وضعیت او همراهی‌اش کنند.
وی با اشاره به امکان بهره‌گیری از تخصص‌های پزشکی و مشاوره‌ای در خدمت‌رسانی عمومی بیان کرد: یک پزشک می‌تواند نذر کند یک روز در هفته به درمان نیازمندان بپردازد، همچنین عالمان دینی می‌توانند نذر کنند دو ساعت در هفته در مساجد به همسایگان و مردم مشاوره ارائه دهند و در حوزه کسب‌وکار نیز متخصصان می‌توانند برای ارائه مشاوره درباره فعالیت اقتصادی حلال به بازاریان و دیگر فعالان اقتصادی وقت اختصاص دهند؛ این‌ها تنها چند نمونه از مصادیق نذر علمی و فرهنگی است و ظرفیت‌های فراوان دیگری نیز می‌توان برای آن تعریف کرد.
استخاره؛ طلب خیر از خداوند در هنگام تردید
دعائی با اشاره به جایگاه استخاره در آموزه‌های اسلامی گفت: استخاره به‌معنای طلب خیر از خداوند متعال است و روش‌های مختلفی از جمله استخاره با تسبیح و قرآن برای آن بیان شده است؛ با این حال تربیت اسلامی اقتضا می‌کند انسان دانش و بینش خود را افزایش دهد و در امور ساده و قابل حل از طریق مشورت، تدبر و تأمل، به استخاره مکرر عادت نکند.
این پژوهشگر دینی تصریح کرد: موضوع استخاره جایی است که فرد درباره صلاح و خیر بودن یک کار تردید دارد. اصل آن کار باید مشروع باشد؛ برای نمونه برای انجام یا ترک نماز صبح که واجب است، استخاره معنا ندارد و برای انجام کار حرام نیز نمی‌توان به استخاره متوسل شد؛ بنابراین استخاره در امور مباح یا کارهای خوب و مستحب و هنگامی‌که فرد درباره مصلحت انجام آن‌ها دچار تردید است مطرح می‌شود.
این استاد دانشگاه و حوزه علمیه با اشاره به نماز استخاره یا استفتاح برای امور مهم از جمله ازدواج و سفرهای مهم، اظهار کرد: در این شیوه فرد غسل و وضو به‌جا می‌آورد و نماز مخصوصی می‌خواند و سپس در سجده ۱۰۱ مرتبه از خداوند خیر و عافیت طلب می‌کند و با این عمل از حول و قوه خود فاصله می‌گیرد و قلبش را به خداوند می‌سپارد.
وی ادامه داد: براساس توضیحی که در این زمینه ارائه می‌شود، اگر پس از این عمل به قلب فرد الهام شد که کاری را انجام دهد، آن را انجام می‌دهد و اگر به انجام ندادن آن متمایل شد، از آن صرف‌نظر می‌کند؛ اگر الهامی حاصل نشد فرد می‌تواند کار را انجام دهد و اگر آن کار به مصلحتش باشد، خداوند مسیر آن را هموار می‌کند و درصورتی که به مصلحت او نباشد مانعی بر سر راهش قرار می‌گیرد. در این نگاه استخاره واقعی به‌معنای فعال کردن حالت رجوع به خداوند در قلب و تصمیم‌گیری‌ها است.
دعائی در پایان گفت: مستحب است انسان پس از نماز صبح و نماز مغرب، ۱۰ مرتبه عبارت «اَسْتَخیرُاللهَ بِرَحْمَتِهِ خِیَرَةً فی عافِیَةٍ» را بگوید بی‌آنکه مصداق خاصی را در نظر داشته باشد، زیرا انسان باید همواره خیر خود را با رجوع به خداوند از او طلب کند. امید است با آگاهی‌بخشی درباره نذر علمی، معرفی الگوهای موفق و استفاده از ظرفیت استادان، دانشجویان، عالمان و متخصصان، زمینه گسترش این فرهنگ در جامعه فراهم شود و نذر علمی به جریانی پایدار برای نشر علم، خدمت به مردم و حل مسائل کشور تبدیل شود.
نظر شما