جایگاه و اهمیت مشاوره در اسلام/ آیا هر کسی صلاحیت ارائه مشورت را دارد؟

زندگی آدمی سرشار از انتخاب‌ها و تصمیم‌هایی است که هر یک می‌تواند مسیر آینده او را به ‌گونه‌ای متفاوت رقم بزند. از تصمیم‌های فردی همچون انتخاب مسیر تحصیلی، ازدواج و شغل گرفته تا تصمیمات اقتصادی، اجتماعی، مدیریتی و غیره، همگی نیازمند تأمل، تدبیر و بهره‌گیری از خِرد جمعی است و در چنین شرایطی، مشورت یکی از مهم‌ترین ابزارهای دستیابی به تصمیم درست محسوب می‌شود.

جایگاه مشاوره در اسلام

حجت‌الاسلام سید محمود موسوی‌حسب، کارشناس فرهنگی و پژوهشگر حوزوی با اشاره به اهمیت فوق العاده دین مبین اسلام به بحث مشورت در انجام کارها ابراز داشت: قرآن مجید به پیامبر اکرم(ص) فرمان می‌دهد:"وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ" (و در کارها با آنان مشورت کن) که خود این آیه نشان می‌دهد که حتی رسول الله(ص) نیز با وجود برخورداری از وحی الهی، در امور اجتماعی با مؤمنان مشورت می‌کرد.

وی افزود: آنچه مسلم است این که اصل مشورت نه صرفاً یک توصیه اخلاقی، بلکه یک اصل عقلانی و اجتماعی در نظام فکری اسلام به شمار می‌رود. با این حال، مسأله مهمی که در این زمینه مطرح می‌شود این است که آیا هر کسی می‌تواند مشاور مناسبی باشد؟ طبعاً پاسخ منفی است، کما این که تجربه‌های فردی و اجتماعی نیز نشان می‌دهد که اگر مشاور از صلاحیت‌های لازم برخوردار نباشد، نتیجه مشورت نه تنها سودمند نخواهد بود، بلکه گاه خسارت‌های جبران‌ناپذیری نیز به همراه دارد.

الزامی فراروی پیچیدگی‌های زندگی امروز

وی افزود: به همین خاطر یکی از سؤالات بسیار مهم در حوزه اخلاق اجتماعی و مدیریت اسلامی این است که اساساً مشاور شایسته دارای چه ویژگی ها و شاخصه هایی است، به خصص در دنیای کنونی که بحث مشاوره در عرصه های گوناگونی همچون روان‌شناسی، مدیریت، خانواده و اقتصاد و ... به یک ضرورت انکارناپذیر تبدیل شده است، چنان که به تجربه ثابت شده افراد در مواجهه با پیچیدگی‌های زندگی مدرن، بیش از گذشته نیازمند راهنمایی و مشورت با افراد آگاه هستند.

وی همچنین گفت: با این وجود گاهی اوقات احساس مشاهده می‌شود که افراد بدون توجه به معیارهای صحیح، با کسانی مشورت می‌کنند که صلاحیت لازم را ندارند. چنین وضعیتی می‌تواند پیامدهای متعددی به همراه داشته باشد؛ از جمله تصمیم‌های اشتباه و پرهزینه، گمراهی در مسیر زندگی، از دست رفتن فرصت‌های مهم و نیز بروز اختلافات خانوادگی یا اجتماعی و بدتر از همه تشدید همین اختلافات و چالش ها تا جایی که منجر به یک بحران شود.

حجت الاسلام موسوی‌حسب ادامه داد: تعالیم دینی ما و متون اسلامی به طور گسترده درباره معیارهای انتخاب مشاور سخن گفته‌اند و آنچه مسلم است این که آیات قرآن و روایات حضرات معصومین(ع) نه تنها اصل مشورت را مورد تأکید قرار داده‌اند، بلکه صفات و شرایطی را برای مشاور مورد توجه و تأکید قرار داده اند که رعایت آنها می‌تواند مشورت را به ابزاری مؤثر برای رشد و موفقیت بدل سازد.

نشانه بارز جامعه سالم و مؤمنانه

وی با بیان این که یکی از آموزه‌های مهم دین و آیین ما در حوزه روابط اجتماعی و مدیریت ناظر به اصل مشورت است، گفت: خود آیه مبارکه "وَ أَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُم"نشان می‌دهد که مشورت یکی از ویژگی‌های جامعه سالم و مؤمنانه است؛ در چنین جامعه‌ای تصمیم‌ها به صورت فردی و خودسرانه اتخاذ نمی‌شود، بلکه خِرد جمعی و تبادل نظر نقش اساسی در تعیین مسیرها دارد.

این پژوهشگر حوزوی یادآور شد: در واقع، مشورت نوعی مشارکت عقول در حل مسائل است. هر انسان دارای تجربه، دانش و زاویه دید خاصی است و هنگامی که این دیدگاه‌ها در کنار یکدیگر قرار می‌گیرد، امکان و زمینه مناسب جهت دستیابی به تصمیمی دقیق‌تر و منطقی‌تر مهیا می‌گردد.

نقش مشورت در جلوگیری از خطا

وی همچنین بیان داشت: یکی از مهم‌ترین آثار و برکات مشورت، کاهش احتمال خطا در تصمیم‌گیری است، چه آن که آدمی گاهی به جهت محدودیت دانش و تجربه ممکن است در تحلیل مسائل دچار اشتباه شود. اما وقتی با افراد آگاه و خردمند مشورت می‌کند، دیدگاه‌های تازه‌ای در برابر او گشوده می‌شود و از خطا مصمون می‌ماند. امیرالمؤمنین علی(ع) در همین زمینه می فرمایند: "مشورت کننده، از خطا ایمن و به دور است. "

حجت الاسلام موسوی‌حسب ادامه داد: از سوی دیگر مشورت، نشانه تواضع و عقلانیت است، کما این که بر اساس آنچه ما در مکتب اسلام فراگرفته ایم، فردی که خود را بی‌نیاز از نظر دیگران می‌داند، در حقیقت گرفتار نوعی خودبینی و غرور شده است. امام علی(ع) در جایی می فرمایند: "خودرأی مباش که هر که خودرأی باشد هلاک می‌گردد" و لذا ما معتقدیم که انسان خردمند کسی است که در مسائل مهم زندگی از نظر افراد دانا و با تجربه بهره بگیرد.

چه کسانی شایستگی مشورت دارند؟

هرچند اصل مشورت در اسلام بسیار مورد تأکید قرار گرفته است، اما متون دینی به صراحت تأکید می کنند که مشورت باید با افراد شایسته انجام گیرد. دلیل این امر آن است که مشاور در واقع در مسیر تصمیم‌گیری انسان تأثیر مستقیم دارد، ضمن آن که اگر مشاور ناآگاه باشد و خیرخواه نباشد و یا از نظر اخلاقی صالح نباشد، نتیجه مشورت می‌تواند بسیار خطرناک و آسیب‌زا باشد.

امام صادق (ع) در همین زمینه فرمایش بسیار گهرباری دارند که برای امروز جامعه ما به خصوص خیلی راهگشاست، حضرت می فرمایند: "بی‌گمان مشورت جز در چارچوب چهار حدّ و مرز خود تحقق نمی‌یابد؛ پس هر کس آن را با حدودش بشناسد [از آن بهره‌مند می‌شود]، وگرنه زیان آن برای مشورت‌کننده بیش از سودش خواهد بود؛

نخستین مرز آن این است که کسی که با او مشورت می‌کنی خردمند باشد.

دوم این که آزاده و متدین باشد.

سوم این که دوست و برادر وار باشد.

و چهارم این که راز خود را به او بگویی و او به اندازه خودت از آن راز آگاه باشد، اما آن را بپوشاند و به کسی نگوید. " در واقع همین این روایت گواه آن است که مشورت بدون معیار، نه تنها مفید نیست بلکه ممکن است زیان‌آفرین باشد.

مخلص کلام این‌که؛ مستنبط از آموزه‌های ناب دینی دین مبین اسلام توصیه می‌کند که انسان در انتخاب مشاور دقت فراوانی داشته باشد و بر این اساس صرفاً با افرادی مشورت کند که واجد این سه ویژگی باشند؛

۱-از دانش و تجربه کافی برخوردار باشند.

۲- دارای تقوا و صداقت باشند.

۳-نیت خیرخواهانه داشته باشند.