حجت‌الاسلام والمسلمین حامد کاشانی در یازدهمین جلسه از سلسله جلسات منبر فضائل امیرالمؤمنین(ع) با اشاره به جایگاه جعفر بن ابی‌طالب و پیوند فضائل او با سیره امیرالمؤمنین(ع)، از اخلاق، وفاداری و روحیه دست‌گیری از نیازمندان در سیره این خاندان سخن گفت و تأکید کرد محبت به امیرالمؤمنین(ع) زمانی در زندگی انسان معنا پیدا می‌کند که در رفتار با دیگران، به‌ویژه افراد گرفتار و نیازمند، جلوه‌گر شود.
جعفر طیار؛ مایه افتخار امیرالمؤمنین(ع)
حجت‌الاسلام والمسلمین حامد کاشانی در این نشست با اشاره به ایام شهادت جعفر بن ابی‌طالب مشهور به جعفر طیار، به برخی از ویژگی‌های اخلاقی و جایگاه او در خاندان پیامبر اکرم(ص) پرداخت و توضیح داد: شناخت مقام جعفر، راهی برای درک بهتر برخی از فضائل امیرالمؤمنین(ع) نیز به شمار می‌رود. او یکی از ویژگی‌های برجسته جعفر طیار را محبت به نیازمندان و هم‌نشینی با آنان دانست و گفت: جعفر از کسانی بود که با فقرا نشست‌وبرخاست می‌کرد و به اطعام و پذیرایی از آنان توجه داشت. این ویژگی در کنار دیگر فضائل او، تصویری از انسانی ارائه می‌کند که منزلت معنوی را از ارتباط با مردم و توجه به گرفتاران جدا نمی‌دانست.
کاشانی با اشاره به جایگاه ویژه جعفر نزد امیرالمؤمنین(ع)، یادآور شد: در گزارش‌هایی از روزهای آغازین دعوت پیامبر اکرم(ص)، ابوطالب به جعفر سفارش می‌کند پشت سر پیامبر(ص) نماز بخواند و در عین حال، جایگاه امیرالمؤمنین(ع) را نیز رعایت کند. به گفته او، این گزارش نشان‌دهنده آن است که در همان سال‌های نخست، شناخت جایگاه پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین(ع) در میان نزدیکان این خاندان وجود داشته است.
او همچنین به پیوندهای خانوادگی میان فرزندان امیرالمؤمنین(ع) و خاندان جعفر اشاره کرد و با یادآوری جایگاه عبدالله بن جعفر، همسر حضرت زینب(س) از رابطه عمیق این خاندان سخن گفت.
این سخنران با اشاره به احترام ویژه امیرالمؤمنین(ع) به جعفر طیار، توضیح داد: آن حضرت در موقعیت‌های مختلف از برادر خود به نیکی یاد می‌کرد و داشتن برادری چون جعفر را از افتخارات خویش می‌دانست. او همچنین به سخنان امیرالمؤمنین(ع) در نامه‌های نقل‌شده در نهج‌البلاغه اشاره کرد که در آن‌ها، یاد جعفر در بیان افتخارات و جایگاه خاندان پیامبر(ص) جایگاهی برجسته دارد.
کاشانی با یادآوری برخی گزارش‌های مربوط به روزهای دشوار زندگی امیرالمؤمنین(ع)، ازجمله حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، تأکید کرد: یاد جعفر برای آن حضرت با خاطره وفاداری، فداکاری و همراهی در مسیر پیامبر(ص) گره خورده بود.
این کارشناس دینی همچنین به بازتاب جایگاه جعفر طیار در فرهنگ اهل‌بیت(ع) اشاره کرد و با یادآوری روایتی از واقعه کربلا، توضیح داد در لحظات سخت پس از شهادت امام حسین(ع)، نام جعفر در کنار نام بزرگان خاندان پیامبر(ص) برده می‌شود؛ امری که به گفته او، از منزلت و اعتبار این شخصیت در حافظه تاریخی خاندان پیامبر(ص) حکایت دارد.
محبت به امیرالمؤمنین(ع)؛ از فضیلت فردی تا سبک زندگی
کاشانی در ادامه با اشاره به روایتی درباره جعفر طیار و حضرت حمزه(ع)، از سه عمل سخن گفت که در این روایت به‌عنوان برترین اعمال آنان معرفی شده است: درود فرستادن بر پیامبر اکرم(ص)، آب‌رسانی و محبت به امیرالمؤمنین(ع).
او با تأکید بر جایگاه محبت به امیرالمؤمنین(ع) در این روایت، توضیح داد: سخن از محبتی صرفاً زبانی نیست؛ بلکه محبتی است که در وجود انسان ریشه می‌دواند و جهت رفتار و انتخاب‌های او را تغییر می‌دهد. به تعبیر او، جعفر طیار با همه فداکاری‌هایی که در راه خدا انجام داده بود، در بیان برترین اعمال خود، محبت امیرالمؤمنین(ع) را مطرح می‌کند.
این سخنران در ادامه با اشاره به روایاتی درباره فضائل امیرالمؤمنین(ع) بر گستردگی ابعاد شخصیت آن حضرت تأکید کرد و گفت: در نقل‌های دینی، فضائل ایشان تنها به شجاعت و حضور در میدان‌های دشوار محدود نمی‌شود و اخلاق، نرم‌خویی، سخاوت، زهد و توجه به مردم نیز در شمار برجسته‌ترین ویژگی‌های ایشان قرار دارد.
او با اشاره به توصیف پیامبر اکرم(ص) از ویژگی‌های امیرالمؤمنین(ع)، توضیح داد: در این روایات، بخش‌هایی از شخصیت آن حضرت با صفات برجسته پیامبران الهی مقایسه شده است؛ از جمله اخلاق، زهد، سخاوت و توانمندی. به گفته کاشانی، اهمیت این توصیف‌ها در آن است که تصویری جامع از شخصیت امیرالمؤمنین(ع) ارائه می‌کنند؛ شخصیتی که در کنار توانایی و اقتدار، از نرم‌خویی و بزرگواری نیز برخوردار است.
کاشانی تأکید کرد: نمی‌توان شخصیت امیرالمؤمنین(ع) را تنها از زاویه قدرت و شجاعت شناخت. آن حضرت در عین برخورداری از توانایی کم‌نظیر در میدان نبرد، در برخورد با مردم و به‌ویژه نیازمندان، اهل مدارا و مهربانی بود. از همین رو، شناخت سیره ایشان نیازمند توجه همزمان به همه ابعاد اخلاقی و رفتاری آن حضرت است.
امیرالمؤمنین(ع)؛ تکیه‌گاه و مایه آرامش و انس رسول خدا(ص)
بخش دیگری از سخنان کاشانی به جایگاه ویژه امیرالمؤمنین(ع) نزد پیامبر اکرم(ص) اختصاص داشت. او با اشاره به روایتی که در آن، پیامبر اکرم(ص) از مقام امیرالمؤمنین(ع) سخن می‌گوید، به تشبیه جایگاه آن حضرت به خورشید و ماه اشاره کرد؛ تصویری که در آن، درخشش و تمایز امیرالمؤمنین(ع) در میان دیگران برجسته شده است. به گفته او، در این نقل‌ها، امیرالمؤمنین(ع) شخصیتی معرفی می‌شود که جایگاهش نزد خداوند و فرشتگان برجسته است و پیامبر اکرم(ص) نیز پیوندی عمیق و ویژه با او دارد. کاشانی با اشاره به تعابیر نقل‌شده درباره این رابطه، توضیح داد: امیرالمؤمنین(ع) برای پیامبر اکرم(ص) تکیه‌گاه و مایه آرامش و انس آن حضرت به شمار می‌رفت.
او برای توضیح این پیوند، به ماجرای جنگ خندق اشاره کرد؛ زمانی که رویارویی امیرالمؤمنین(ع) با عمرو بن عبدود به یکی از موقعیت‌های سرنوشت‌ساز جنگ تبدیل شد. کاشانی با یادآوری دعاهای پیامبر اکرم(ص) در آن موقعیت، بر نگرانی و دلبستگی عمیق ایشان به امیرالمؤمنین(ع) تأکید کرد.
وی توضیح داد: در گزارش‌های تاریخی و روایی، پیامبر اکرم(ص) در لحظات دشوار از خداوند یاری می‌طلبد و جایگاه امیرالمؤمنین(ع) را در ادامه مسیر اسلام یادآور می‌شود.
کاشانی همچنین به روایاتی درباره علاقه پیامبر اکرم(ص) به دیدار دوباره امیرالمؤمنین(ع) و نگرانی از فقدان او اشاره کرد و این مضامین را نشانه‌ای از پیوند عمیق عاطفی و معنوی میان آن دو دانست.
او در ادامه با اشاره به فضائل امیرالمؤمنین(ع) در منابع مختلف، خاطرنشان کرد: گاهی در میان آثار نویسندگان غیرشیعه نیز گزارش‌هایی درباره رفتار و سیره آن حضرت دیده می‌شود که می‌تواند ابعاد تازه‌ای از شخصیت ایشان را آشکار کند.
مانند علی(ع) دیگران را بر خود مقدم بدانیم
کاشانی در ادامه سخنان خود، از نقلی تاریخی درباره رفتار امیرالمؤمنین(ع) با کارگرانی یاد کرد که برای آن حضرت بار میوه می‌آوردند. براساس این گزارش، هنگامی که بارها را به مقصد می‌رساندند، امیرالمؤمنین(ع) از آنان می‌خواست بنشینند و از همان میوه‌ها بخورند و خود نیز پیش از آنکه آنان پذیرایی شوند، از میوه‌ها تناول نمی‌کرد.
این سخنران با برجسته کردن پیام اخلاقی این روایت گفت: در سیره امیرالمؤمنین(ع) برخورداری از امکانات و موقعیت اجتماعی به معنای فاصله گرفتن از مردم نبود. آن حضرت حتی در موقعیتی ساده مانند پذیرایی از کارگران، دیگران را بر خود مقدم می‌داشت و اجازه نمی‌داد کسانی که برای ایشان زحمت کشیده‌اند، بدون بهره‌مندی و احترام از محضرش بروند.
او این رفتار را نشانه‌ای از روحیه کریمانه امیرالمؤمنین(ع) دانست و تأکید کرد: در منطق این خاندان، کرامت انسان‌ها به جایگاه اجتماعی، ثروت یا موقعیت آنان وابسته نیست. کسی که در مسیر خدمت به دیگران قرار می‌گیرد، باید به‌گونه‌ای رفتار کند که افراد پیرامونش نیز از خیر و برکت حضور او بهره‌مند شوند.
کاشانی با اشاره به این روایت، از حاضران خواست در شناخت فضائل اهل‌بیت(ع) تنها به نقل و شنیدن بسنده نکنند و به دنبال راهی برای وارد کردن این آموزه‌ها به زندگی روزمره باشند. به گفته او، اگر محبت امیرالمؤمنین(ع) در رفتار انسان اثر نگذارد، هنوز فاصله‌ای میان شناخت فضیلت و عمل به آن وجود دارد.
گره‌گشایی از کار مردم؛ راهی برای خشنود کردن خداوند
بخش دیگری از این منبر به روایتی از امام موسی کاظم(ع) اختصاص داشت که در آن، بر اهمیت گره‌گشایی از کار مؤمنان و شاد کردن دل آنان تأکید شده است.
کاشانی با نقل ماجرای فردی که از سنگینی مالیات در منطقه محل زندگی خود شکایت داشت، اظهار کرد: او از امام موسی کاظم(ع) درخواست کرد نامه‌ای برای والی آن منطقه بنویسد. امام نیز در نامه خود، والی را به انجام کار خیر، برطرف کردن گرفتاری برادر مؤمن و شاد کردن دل او توجه داد.
به گفته این سخنران، والی پس از دریافت نامه به استقبال آورنده آن رفت و از مضمون نامه چنان تأثیر پذیرفت که تصمیم گرفت بخشی از دارایی خود را در اختیار او قرار دهد. او علاوه بر بخشش مالی، بخشی از بدهی‌های آن فرد را نیز بخشید و با این کار، زمینه آسودگی و خشنودی او را فراهم کرد.
کاشانی در ادامه روایت توضیح داد: والی از فرد مراجعه‌کننده خواست خشنودی خود را بیان کند تا این اتفاق در کارنامه اعمال او ثبت شود. هنگامی که ماجرا به امام موسی کاظم(ع) گزارش شد، امام از رفتار والی اظهار خشنودی کرد و شاد شدن دل یک مؤمن را مایه خرسندی خود دانست.
او با تأکید بر پیام این روایت گفت: در نگاه اهل‌بیت(ع) کمک به دیگران، برطرف کردن نگرانی یک انسان، رسیدگی به گرفتاری او یا فراهم کردن زمینه آرامش و شادی‌اش، ارزشی بزرگ دارد.
این سخنران افزود: چنین رفتاری نباید به مناسبات میان افراد خاص محدود بماند. انسان می‌تواند در ارتباط با همسر، فرزند، پدر و مادر، همسایه و همکار خود نیز این اصل را به کار ببندد و با توجه به نیازها و شرایط دیگران، بخشی از مشکلات آنان را برطرف کند.
او با پیوند دادن این آموزه به بحث محبت امیرالمؤمنین(ع)، تأکید کرد: یکی از راه‌های نزدیک شدن به سیره آن حضرت، توجه به همین مسئولیت‌های ساده اما اثرگذار است؛ مسئولیت‌هایی که در آن‌ها، انسان از دایره خواسته‌های شخصی خود فراتر می‌رود و برای آسایش و شادی دیگران نیز ارزش قائل می‌شود.
همراه برادر ایمانی؛ از زندگی تا بدرقه به دیار باقی
کاشانی در بخش پایانی سخنان خود به ضرورت رعایت حرمت مؤمنان پرداخت و گفت: کرامت انسان در نگاه اهل‌بیت(ع) تنها به دوران زندگی او محدود نمی‌شود و پیکر فرد درگذشته نیز باید مورد احترام قرار گیرد.
او با اشاره به روایتی درباره امام رضا(ع) توضیح داد: آن حضرت در مسیری با پیکر فردی درگذشته روبه‌رو شد و از مرکب خود پایین آمد تا در تشییع و حمل پیکر او مشارکت کند. کاشانی این رفتار را نشانه‌ای از توجه ویژه امام به حرمت انسان‌ها دانست؛ رفتاری که نشان می‌دهد منزلت افراد را نمی‌توان صرفاً با جایگاه اجتماعی یا میزان توجه دیگران به آنان سنجید.
وی با تأکید بر اینکه تکریم انسان‌ها باید در رفتارهای اجتماعی نیز نمود داشته باشد، یادآور شد: در سیره اهل‌بیت(ع) احترام به مؤمنان و رعایت حال آنان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این اصل، هم در کمک به نیازمندان و گره‌گشایی از گرفتاری‌ها و هم در حفظ حرمت افراد در لحظات دشوار زندگی و پس از مرگ آنان معنا پیدا می‌کند.
کاشانی در جمع‌بندی این مباحث، فضائل امیرالمؤمنین(ع) را مجموعه‌ای پیوسته از محبت، شجاعت، سخاوت، وفاداری و توجه به انسان‌ها دانست و بر ضرورت الگو گرفتن از این ویژگی‌ها تأکید کرد.
براساس این رویکرد، محبت امیرالمؤمنین(ع) در میزان توجه انسان به اطرافیان، آمادگی برای دست‌گیری در گرفتارها، تلاش برای شاد کردن دل دیگران و رعایت حرمت انسان‌ها نیز خود را نشان می‌دهد. سیره‌ای که در آن، قدرت با مهربانی همراه است و منزلت معنوی، مسئولیت در برابر دیگران را افزایش می‌دهد.
نظر شما