طی روزهای گذشته خبری مبنی بر کاهش ذخیره سد زاینده‌رود به ۱۶درصد ظرفیت مخزن منتشر شد؛ خبری که بار دیگر وضعیت نگران‌کننده منابع آبی اصفهان و آینده تأمین آب در این حوضه را به صدر توجه‌ها بازگرداند. بر اساس اعلام منصور شیشه‌فروش، مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان در ۱۰ آبان ۱۴۰۵، حجم ذخیره سد زاینده‌رود به ۱۶۳میلیون مترمکعب رسیده است؛ در حالی که ظرفیت مخزن این سد حدود یک میلیارد و ۲۳۹ میلیون مترمکعب است.
همچنین میزان ورودی آب به سد تنها ۱۱مترمکعب بر ثانیه اعلام شده و از ابتدای مهرماه تاکنون بارش مؤثری در استان اصفهان به ثبت نرسیده است. این ارقام نشان می‌دهد مخزن سد زاینده‌رود با وجود نقش حیاتی آن در تأمین آب شرب، کشاورزی، صنعت و محیط زیست، در شرایطی بسیار نامطلوب قرار دارد و بخش عمده ظرفیت آن خالی است.
نگاهی به آمار ماه‌های گذشته نیز عمق این وضعیت را روشن‌تر می‌کند؛ حجم ذخیره سد در ۱۱ شهریور ۲۶۸ میلیون مترمکعب، در ۱۵ شهریور ۲۳۹ میلیون مترمکعب و در ۵ مهر ۲۱۲ میلیون مترمکعب اعلام شده بود که اکنون به ۱۶۳ میلیون مترمکعب رسیده است. به این ترتیب، ذخیره سد از ۱۱ شهریور تا ۱۰ آبان حدود ۱۰۵ میلیون مترمکعب کاهش یافته است. از سوی دیگر، ورودی ۱۱ مترمکعبی آب به سد در شرایطی گزارش شده که خروجی آن در ۱۵ شهریور ۲۳ مترمکعب بر ثانیه اعلام شده بود؛ موضوعی که فشار بر ذخایر محدود این سد را نشان می‌دهد.
هرچند مسئولان از انتظار برای بهبود بارش‌ها در نیمه دوم آبان خبر داده‌اند. حسن ساسانی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای اصفهان، ۱۶شهریورماه از رهاسازی بیش از ۴۲۰ میلیون مترمکعب آب از سد زاینده‌رود برای بخش کشاورزی و محیط زیست در سال آبی جاری خبر داد و درباره تأمین آب شرب در پاییز نیز گفت نگرانی زیادی در این زمینه وجود ندارد و پیش‌بینی بارش‌های مناسب در پاییز و زمستان می‌تواند به ذخیره‌سازی آب در سد کمک کند، اما واقعیت این است که به نظر می‌رسد اتکای تأمین آب یک حوضه به بارندگی‌های پیش‌بینی‌شده با این حجم از مصارف، نگرانی‌ها درباره پایداری منابع آب را افزایش می‌دهد.
کاهش ذخایر زاینده‌رود تنها به معنای پایین آمدن حجم آب پشت سد نیست؛ این وضعیت می‌تواند تأمین آب بخش‌های مختلف، حقابه کشاورزان، جریان زیست محیطی رودخانه و رسیدن آب به تالاب گاوخونی را نیز با محدودیت بیشتری مواجه کند. از طرفی زاینده‌رود، مهم‌ترین رودخانه مرکزی ایران و یکی از اصلی‌ترین منابع تأمین آب در استان اصفهان، با مجموعه‌ای از مشکلات انباشته‌شده دیگر نیز دست و پنجه نرم می‌کند؛ مشکلاتی که از کاهش منابع آبی و افت ذخایر سد آغاز می‌شود و تا ورود فاضلاب و پسماند به بستر رودخانه و آسیب به حیات آبزیان ادامه دارد. این رودخانه که در سال‌های گذشته بارها با قطع جریان آب و خشکی بخش‌هایی از بستر خود مواجه شده، اکنون در شرایطی قرار دارد که کاهش بارندگی و محدودیت منابع آبی، آینده جریان پایدار آن را با ابهام روبه‌رو کرده است.
ورود فاضلاب‌های شهری و پساب‌های صنعتی و همچنین رهاسازی زباله و پسماند در بستر و حاشیه رودخانه، کیفیت آب و شرایط زیست آبزیان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در چنین شرایطی، رودخانه‌ای که با کمبود جریان آب مواجه است، ظرفیت کمتری برای رقیق‌سازی و انتقال آلاینده‌ها دارد و تجمع آلودگی در بخش‌هایی از مسیر می‌تواند پیامدهای بیشتری برای محیط زیست و سلامت اکوسیستم به همراه داشته باشد.
از سوی دیگر، بر اساس گزارش مهر قطع و وصل شدن جریان آب در زاینده‌رود فقط به معنای خشک شدن موقت بستر رودخانه نیست و پیامدهای مستقیمی برای حیات آبزیان دارد. در شهریور امسال، پس از ۹۴روز جریان آب در زاینده‌رود، با کاهش خروجی سد از بامداد ۱۵ شهریور جریان آب در پایین‌دست متوقف شد؛ اتفاقی که به تلف شدن صدها و احتمالاً هزاران قطعه ماهی و بچه‌ماهی منجر شد. ماهی‌هایی که همراه جریان آب از بالادست به بخش‌های پایین‌دست آمده بودند، پس از قطع جریان در مانداب‌های کم‌عمق گرفتار شدند و در گرمای هوا جان باختند. این اتفاق بار دیگر مسئله تأمین حقابه زیست محیطی و ضرورت مدیریت پیوسته جریان رودخانه را مطرح کرد.
هشدار محیط زیست درباره پیامدهای قطع جریان آب
معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط زیست استان اصفهان، مرگ گسترده ماهیان را از پیامدهای باز و بسته شدن جریان آب در زاینده‌رود دانست و تأکید کرد: شرکت آب منطقه‌ای باید مسئولیت پیامدهای تصمیم‌های خود را بپذیرد.
حسین اکبری با اشاره به اینکه ماهیان از بالادست و سد زاینده‌رود همراه جریان آب به پایین‌دست منتقل می‌شوند، توضیح داد: با قطع آب در شرایط گرم، بخش قابل توجهی از این آبزیان تلف می‌شوند. به گفته اکبری، هرچند ممکن است بخشی از ماهیان جمع‌آوری یا به نقاطی که هنوز آب دارند منتقل شوند، اما تعداد زیادی از آن‌ها از بین می‌روند.
وی همچنین به آثار مثبت جریان ۹۴روزه آب اشاره کرد و تغذیه منابع زیرزمینی، کمک به جلوگیری از تشدید فرونشست زمین، کاهش گردوغبار و حفظ رطوبت و سرسبزی حاشیه رودخانه را از جمله این آثار دانست. او تأکید کرد: مطالبه محیط زیست و شهروندان، جاری بودن حداقلی اما پیوسته زاینده‌رود است تا آثار مثبت زیست محیطی آن پایدار بماند.
ورود دستگاه قضایی به پرونده آلودگی زاینده‌رود
در کنار هشدارهای محیط زیستی، موضوع ورود پسماند و فاضلاب به زاینده‌رود نیز در هفته‌های اخیر به یکی از محورهای پیگیری مسئولان استان تبدیل شده است. سوم آبان امسال، صداوسیما از ورود دادگستری استان اصفهان به موضوع روان‌سازی پسماندها و فاضلاب به زاینده‌رود خبر داد. رئیس‌کل دادگستری استان اصفهان در جلسه شورای حفظ حقوق بیت‌المال با تأکید بر ضرورت صیانت از سلامت عمومی اعلام کرد: آماده و به‌روز نبودن تصفیه‌خانه‌ها در برخی شهرستان‌ها، مانعی جدی در مسیر مدیریت صحیح پسماندها ایجاد کرده است.
حجت‌الاسلام اسدالله جعفری همچنین از تصمیم برای ارسال فهرست شهرستان‌هایی که اقدام‌های لازم را برای آماده‌سازی تصفیه‌خانه‌ها انجام نداده‌اند به دبیرخانه شورای حفظ حقوق بیت‌المال خبر داد و تأکید کرد: دادگستری بر اجرای قوانین و مقررات از سوی سازمان حفاظت محیط زیست و سایر دستگاه‌های متولی نظارت خواهد کرد. او درباره شهرک‌های صنعتی نیز با اشاره به اینکه برخی از این مجموعه‌ها برای ایجاد تصفیه‌خانه اقداماتی انجام داده‌اند، این اقدام‌ها را کافی ندانست و بر ضرورت تسریع در تکمیل فرایند تصفیه و مدیریت پساب‌ها تأکید کرد.در همین زمینه، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان اصفهان نیز در خرداد ماه امسال از وضعیت زیرساخت‌های فاضلاب استان و چالش‌های تأمین آب سخن گفت. به گفته ناصر اکبری، در حال حاضر ۴۴ شهر و ۹روستا زیر پوشش شبکه جمع‌آوری فاضلاب قرار دارند و ۳۲ تصفیه‌خانه فاضلاب در استان فعال است. او میزان پوشش خدمات فاضلاب را ۷۱ درصد اعلام کرد و گفت: اصفهان در این حوزه رتبه نخست کشور را دارد. با این حال، وجود چنین زیرساخت‌هایی به معنای رفع کامل مشکلات دفع و تصفیه فاضلاب نیست؛ به‌ویژه آنکه گزارش‌های مربوط به ورود پساب و فاضلاب به زاینده‌رود و اظهارات اخیر دستگاه قضایی درباره آماده نبودن برخی تصفیه‌خانه‌ها، همچنان از وجود چالش‌هایی در این بخش حکایت دارد.
زاینده‌رود؛ مسئله‌ای فراتر از تأمین آب
هرچند بر اساس تصاویر منتشرشده بر اثر بارش‌های دوروز گذشته در نزدیکی غار یخی استان چهارمحال و بختیاری و شهرستان گلرنگ و همچنین زاگرس شاهد افزایش آب ورودی سد زاینده‌رود هستیم؛ اما با توجه به کاهش شدید ذخایر سد زاینده‌رود، نمی‌توان آن را به‌تنهایی نشانه بهبود وضعیت منابع آبی استان دانست.
بر اساس اعلام سازمان هواشناسی، فعالیت سامانه بارشی در غرب اصفهان شدت بیشتری داشته و بارش‌ها در روزهای آینده نیز در مناطق مختلف استان ادامه خواهد داشت. با این حال، میزان اثرگذاری این بارش‌ها بر منابع آبی، به‌ویژه ذخایر سد زاینده‌رود، به مقدار بارندگی، گستره پراکنش آن و میزان رواناب ورودی به حوضه آبریز بستگی دارد. به بیان دیگر، باریدن باران لزوماً به معنای افزایش محسوس ذخایر سد یا بازگشت جریان پایدار به رودخانه نیست و ارزیابی اثر واقعی آن به آمار ورودی سد در روزها و هفته‌های آینده وابسته است.
آنچه از کنار هم قرار گرفتن این آمارها و اظهارات مسئولان بدست می‌آید، این است که مسئله زاینده‌رود را نمی‌توان صرفاً به میزان بارندگی یا حجم ذخیره سد محدود کرد. این رودخانه همزمان با کاهش منابع آب، با مشکلاتی مانند ورود فاضلاب و پسماند، ضعف در مدیریت پساب و آسیب به زیستگاه‌های طبیعی مواجه است. در چنین شرایطی، حتی رهاسازی مقطعی آب نیز نمی‌تواند به‌تنهایی مشکلات انباشته‌شده رودخانه را برطرف کند؛ چراکه پایداری جریان، کیفیت آب و حفاظت از حیات آبزیان به یکدیگر وابسته‌اند.
زاینده‌رود برای بازگشت به شرایط پایدار به مجموعه‌ای از اقدام‌های هماهنگ نیاز دارد؛ از مدیریت منابع و مصارف آب و تعیین تکلیف حقابه زیست محیطی گرفته تا جلوگیری از تخلیه آلاینده‌ها و نظارت مستمر بر عملکرد واحدهای صنعتی و شهری. تجربه مرگ گسترده ماهیان پس از قطع جریان آب نیز نشان داد تصمیم‌های مقطعی درباره رهاسازی و بستن آب بدون در نظر گرفتن پیامدهای زیست محیطی، می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد.
احیای این رودخانه زمانی معنا پیدا می‌کند که جریان آب، حقابه محیط زیستی و سلامت بستر و حاشیه آن، در تصمیم‌گیری‌های مسئولان جایگاهی پایدار داشته باشد، در غیر این صورت، با هر دوره خشکسالی دوباره همان چرخه تکرار می‌شود؛ کاهش ذخایر سد، توقف جریان آب و خسارت به طبیعت و زیست‌بوم رودخانه.
نظر شما