در هفته گذشته با برگزاری نشست خبری مشترک میان مسئولان مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی(نور) و نمایندگان بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسرا، از نرم‌افزار تخصصی «کُتُبٌ قَیِّمَةٌ» به عنوان کتابخانه دیجیتالی آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی عبدالله جوادی آملی رونمایی شد. این دستاورد جدید علمی که حاصل همکاری مرکز نور و مرکز بین‌المللی نشر اسراست، امکان دسترسی یکپارچه به ۱۲۲ عنوان کتاب در ۲۸۴ جلد از آثار علمی، تفسیری و معارفی این فقیه و حکیم برجسته را برای پژوهشگران فراهم آورده است. در ادامه به بررسی ضرورت‌های پژوهشی، ابعاد فنی و اهمیت ارائه یکپارچه این منظومه فکری فاخر در بستر فناوری‌های نوین می‌پردازیم.
ضرورت عرضه دیجیتال سرمایه‌های علمی و معارفی
شخصیت علمی و معارفی حضرت آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی و آثار متعدد و گرانسنگ ایشان در حوزه‌های مختلف علوم اسلامی، همواره به عنوان یکی از اصلی‌ترین و ارزشمندترین سرمایه‌های علمی حوزه‌های علمیه و جهان تشیع شناخته می‌شود. گستره اندیشه و نگارش‌های ایشان منحصر به یک حوزه خاص نبوده و علاوه بر مباحث تفسیری، حوزه‌های گوناگونی همچون فقه و اصول، فلسفه و عرفان، سیره، تاریخ و رجال را نیز دربرمی‌گیرد؛ امر مهمی که تعابیر بلند رهبر شهید انقلاب اسلامی نیز مؤید جایگاه ممتاز آن است. با این حال، در شرایط کنونی پژوهش‌های علمی در عرصه داخلی، حوزوی و بین‌المللی، تولید یک اثر فاخر به تنهایی کافی نیست و اگر نسخه دیجیتال مناسب و کارآمدی از آن ارائه نشود، اثر ممکن است به دست مخاطبان اصلی خود نرسیده و میزان تأثیرگذاری مورد انتظار را نداشته باشد.
از این رو، عرضه دیجیتالی آثار علمی و پاسخی شایسته دادن به مطالبه دیرین پژوهشگران و حوزه‌های علمیه، گامی حیاتی در راستای توسعه دسترسی به معارف اسلامی به شمار می‌رود. نرم‌افزار «کُتُبٌ قَیِّمَةٌ» در همین راستا و با هم‌افزایی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی و مرکز بین‌المللی نشر اسرا به مرحله بهره‌برداری رسیده است. در مسیر تحقق این پروژه، همراهی و پیگیری‌های حجت‌الاسلام والمسلمین جوادی آملی، رئیس بنیاد بین‌المللی اسرا و حسن نظر مسئولان بنیاد و مرکز نشر اسرا نقش تعیین‌کننده‌ای داشته است. این اقدام نشان‌دهنده آن است با رهیافت‌های نوآورانه، می‌توان بستر تازه و پربارتری برای مراجعه پژوهشگران به اندیشه‌های حوزوی فراهم کرد.
حفظ یکپارچگی منظومه فکری و جامعیت آثار
یکی از نکات کلیدی و بنیادی در طراحی نرم‌افزار «کُتُبٌ قَیِّمَةٌ» تأکید بر حفظ جامعیت و پیوستگی دیدگاه‌های علمی مؤلف است. در آغاز همکاری میان مرکز نور و بنیاد اسرا، تصمیم گرفته شد در گام نخست، مجموعه‌ای مستقل و یکپارچه از همه آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی عرضه شود. دلیل اصلی این تصمیم، روبه‌رویی جامعه پژوهشی با یک منظومه فکری جامع‌الاطراف و پیوسته است؛ چرا که ارائه پراکنده یا بخش‌بندی‌شده آثار در نرم‌افزارهای موضوعی، بدون امکان دسترسی به مجموعه جامع، می‌توانست شناخت کامل منطق و پیوند اندیشه‌های مؤلف را برای محققان دشوار کند.
این نرم‌افزار، عناوین شاخصی همچون تفسیر ارزشمند «تسنیم»، کتاب گرانسنگ «رحیق مختوم» و «شرح حکمت متعالیه» را در کنار دیگر آثار حوزه اخلاق، دعا، عقاید و معارف اسلامی در خود جای داده است. با ارائه این کتابخانه مستقل، مرجعی کامل برای بررسی ارتباط مباحث و فهم منظومه‌ای آثار ایجاد شده است. البته بر اساس برنامه‌ریزی‌های صورت‌گرفته، پس از عرضه موفقیت‌آمیز این مجموعه یکپارچه، در مراحل بعدی، ارائه آثار فقهی در محصولات فقهی، آثار اصولی در محصولات اصولی و آثار تفسیری در مجموعه‌های تفسیری مستقل نیز پیگیری خواهد شد.
امکانات تخصصی پژوهشی و قابلیت اجرای ابری
نرم‌افزار «کُتُبٌ قَیِّمَةٌ» بر بستر کتابخانه دیجیتال نور توسعه یافته که حاصل نزدیک به ۴۰ سال تجربه و دانش تخصصی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی در عرضه محتوای علوم اسلامی است. در این محصول تلاش شده از آخرین و به‌روزترین قابلیت‌های این بستر استفاده شود؛ ازجمله نمایش روان متن آثار، ابزارهای جست‌وجوی پیشرفته، قابلیت مشابه‌یابی و به‌ویژه قابلیت کاربردی «آیات در کتب». این امکان ویژه به پژوهشگر کمک می‌کند نحوه انعکاس و مباحث مرتبط با یک آیه خاص را در تمام آثار موجود در نرم‌افزار، اعم از کتاب‌های تفسیری، فقهی، فلسفی و عرفانی به صورت جامع بررسی کند.
علاوه بر این، ابزارهای مکمل دیگری مانند بخش قرآن، پژوه‌نگار، لغت‌نامه و کتاب‌شناسی نیز در این محصول تعبیه شده تا تمام نیازمندی‌های مطالعاتی کاربر در یک محیط پژوهشی یکپارچه برطرف شود. ویژگی برجسته دیگر این نرم‌افزار، قابلیت «اجرای ابری» آن است. در این روش، کاربر الزامی به اختصاص فضای زیاد و نصب کامل حجم اطلاعات روی رایانه خود ندارد؛ بلکه با نصب یک پوسته کم‌حجم و از طریق اتصال به اینترنت، می‌تواند به امکانات نمایش، جست‌وجو و سایر بخش‌ها دسترسی داشته باشد که این امر به شکل چشمگیری فضای مورد نیاز برای نصب نرم‌افزار را کاهش می‌دهد.
چشم‌انداز فناوری‌های هوشمند و پاسخ به نیازهای اقتصادی نشر
با توجه به تحول اساسی در ابزارهای پژوهشی و تغییر مسیر از «جست‌وجوی کلیدواژه‌ای» به سمت «گفت‌وگوی هوشمند» برنامه‌ریزی برای بهره‌گیری از فناوری هوش مصنوعی در دسترسی به آثار آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی آغاز شده است. برخلاف روش‌های سنتی که کاربر باید کلیدواژه و دامنه دقیق را بشناسد، ابزارهای گفت‌وگوی هوشمند امکان مطرح‌کردن پرسش با زبان طبیعی را فراهم می‌کنند. این طرح که به عنوان چشم‌اندازی برای همکاری‌های آتی دو مجموعه در دست پیگیری و توسعه قرار دارد، در آینده مسیر پژوهش در آثار ایشان را تحول خواهد بخشید.
در نهایت، توجه به شرایط اقتصادی موجود و چالش‌های حوزه نشر فیزیکی کتاب، اهمیت گام‌نهادن در عرصه نشر دیجیتال را دوچندان می‌کند. استفاده از فناوری‌های جدید دیجیتالی و بسترهای هوشمند، راهکاری مؤثر برای عبور از موانع اقتصادی انتشار کاغذی و تسهیل دسترسی محققان است. نسخه فعلی این نرم‌افزار با تمرکز بر آثار مکتوب و نیازهای پژوهشی متنی در قالب ویندوز طراحی شده است، در حالی که بسترهای مکمل مانند اپلیکیشن‌های اندرویدی (از جمله ارائه متن و صوت جلسه به جلسه تفسیر تسنیم) نیز دسترسی فراگیر به دروس و معارف این عالم بزرگوار را تکمیل می‌کنند.
نظر شما