برای بعضی نوجوان‌ها گفتن یک راز یا مطرح کردن یک پرسش شخصی با هوش مصنوعی، از صحبت کردن با پدر و مادرشان راحت‌تر است. آن‌ها می‌توانند ساعت‌ها با چت‌بات حرف بزنند، از نگرانی‌هایشان بگویند و حتی درباره مسائلی سؤال کنند که شاید از مطرح کردنشان با نزدیک‌ترین آدم‌های زندگی خود خجالت می‌کشند. گاهی این گفت‌وگوها آن‌قدر ادامه می‌یابد که نوجوان، هوش مصنوعی را به نزدیک‌ترین هم‌صحبت خود تبدیل می‌کند.ابعاد این پدیده را می‌توان در آمارهای آمریکا هم دید. براساس یک پیمایش، حدود ۱۹.۲ درصد افراد دوازده تا بیست‌ویک ساله در این کشور در سال ۲۰۲۵ برای دریافت توصیه‌های مرتبط با سلامت روان به چت‌بات‌های هوش مصنوعی مراجعه کرده‌اند. نکته قابل‌تأمل اینکه ۶۳.۳ درصد از این افراد گفته‌اند این موضوع را با هیچ‌کس در میان نگذاشته‌اند. این همان پدیده‌ای است که انجمن روان‌شناسی آمریکا (APA) در مقاله‌ای با عنوان «نوجوانتان به‌جای شما به هوش مصنوعی رو آورده است» به آن پرداخته؛ مقاله‌ای که درباره دلایل این گرایش، خطرهای وابستگی عاطفی و نقش والدین در حفظ رابطه با نوجوانان هشدار می‌دهد.برای بررسی این موضوع و واکاوی دلایل گرایش نوجوانان به هوش مصنوعی، پیامدهای روان‌شناختی این ارتباط و نقش خانواده در مواجهه با آن، با امیرمهدی مرادحاصل، روان‌شناس بالینی و نویسنده کتاب‌های حوزه کودک و نوجوان به گفت‌وگو نشستیم.
چرا نوجوانان گاهی به هوش مصنوعی بیشتر از والدین و اطرافیان خود اعتماد می‌کنند؟
یکی از دلایل اصلی گرایش نوجوانان به هوش مصنوعی، جذابیت و تازگی این پدیده است. وقتی یک فناوری تازه وارد جامعه می‌شود و در دسترس عموم قرار می‌گیرد، طبیعی است به‌ویژه برای نسل نوجوان و جوان جذابیت زیادی داشته باشد. البته این تنها دلیل نیست و عوامل دیگری هم در این گرایش نقش دارند. یکی از این عوامل، دشواری دسترسی به مشاور و دریافت خدمات روان‌شناختی است. نوجوانی که درباره مسائل و دغدغه‌های دوران خود سؤالی دارد، باید برای مراجعه به مشاور وقت بگیرد و هزینه پرداخت کند. از طرف دیگر، برخی نوجوانان به مشاور یا اطرافیان خود اعتماد کافی ندارند و ترجیح می‌دهند مسائلشان را با آن‌ها مطرح نکنند. نکته دیگر، تمایل نوجوانان به حفظ حریم خصوصی است. بسیاری از پرسش‌ها و دغدغه‌های این دوره سنی، به‌ویژه در حوزه مسائل شخصی و عاطفی، برای نوجوان جنبه محرمانه دارد و ممکن است تمایلی نداشته باشد خانواده یا اطرافیانش از آن‌ها مطلع شوند. به همین دلیل، ترجیح می‌دهد پرسش‌هایش را با هوش مصنوعی در میان بگذارد و پاسخ بگیرد. نکته سوم این است هوش مصنوعی واقعاً در بسیاری از موارد پاسخ‌هایی ارائه می‌دهد که می‌تواند مفید و حتی از نظر کارشناسی قابل قبول باشد. من به‌عنوان روان‌شناسی که حدود ۳۰ سال سابقه فعالیت دارم، گاهی خودم پرسش‌های فرضی از هوش مصنوعی مطرح می‌کنم تا ببینم چه پاسخ‌هایی ارائه می‌دهد. در بسیاری از موارد، پاسخ‌ها تا حد قابل قبولی کارشناسی و قابل استفاده هستند.
منظورتان این است که هوش مصنوعی می‌تواند به‌طور کامل جایگزین انسان شود؟
به هیچ وجه، این فناوری براساس اطلاعات و داده‌هایی که در اختیار دارد، موضوع را تحلیل و تفسیر می‌کند؛ اما وقتی با یک انسان متخصص و باتجربه روبه‌رو هستیم، او می‌تواند با توجه به جزئیات، شرایط فردی و ابعاد مختلف مسئله، تحلیل دقیق‌تری ارائه دهد. ممکن است هوش مصنوعی در پاسخ به یک پرسش، اطلاعات نادرست یا نامناسبی ارائه نکند، اما لزوماً نمی‌تواند نیاز واقعی فردی را که برای مشاوره مراجعه کرده برطرف کند. در مشاوره روان‌شناختی، شناخت شرایط خاص هر فرد و پرداختن به جزئیات زندگی او اهمیت زیادی دارد؛ چیزی که صرفاً با دریافت یک سؤال و ارائه پاسخ براساس اطلاعات موجود بدست نمی‌آید. البته ممکن است این فناوری در آینده تکامل پیدا کند و به سطح بالاتری از توانایی برسد، اما در شرایط فعلی، براساس ارزیابی شخصی، می‌توان گفت هوش مصنوعی شاید بتواند حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد از پرسش‌ها و نیازهای عمومی نسل جوان را پاسخ دهد؛ به‌ویژه برای کسانی که به دلایل مختلف امکان مراجعه به مشاور یا گفت‌وگو با روان‌شناس را ندارند. این میزان پاسخ‌گویی به معنای جایگزین شدن هوش مصنوعی با مشاوره تخصصی و ارتباط انسانی نیست.
آیا گرایش نوجوانان به درددل کردن با هوش مصنوعی می‌تواند نشانه‌ای از تنهایی، خلأ عاطفی یا ضعف روابط خانوادگی و اجتماعی آن‌ها باشد؟
بی‌تردید همین‌طور است، استقبال گسترده از فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی نیز تا حدودی به همین نیاز برمی‌گردد؛ افراد برای پر کردن اوقات تنهایی خود از یک محتوا به محتوای دیگر می‌روند و از این طریق سرگرم می‌شوند. البته شرایط زندگی امروز و مشغله‌های خانواده‌ها را هم باید در نظر گرفت. ما در عصر ماشینی زندگی می‌کنیم و در جامعه‌ای مانند ایران، بسیاری از پدران به دلیل مشغله‌های شغلی فرصت کافی برای برقراری ارتباط عاطفی و کلامی با فرزندانشان را ندارند. مادران شاغل نیز ممکن است با محدودیت زمانی مشابهی روبه‌رو باشند. در چنین شرایطی، نوجوان به ابزاری دسترسی پیدا می‌کند که همیشه در دسترس او است و می‌تواند با آن گفت‌وگو کند. به این ترتیب، بخشی از نیازهای عاطفی و ارتباطی خود را از طریق هوش مصنوعی تأمین می‌کند. البته منظورم این نیست که هوش مصنوعی تمام این خلأ را پر می‌کند، بلکه می‌تواند بخشی از آن را جبران کند. البته باید میان گروه سنی نوجوان و جوان تفاوت قائل شویم. ما معمولاً در تقسیم‌بندی سنی، نوجوانی را از حدود
۱۲ سالگی تا ۱۸ سالگی در نظر می‌گیریم و پس از آن، فرد وارد دوره جوانی می‌شود. البته ممکن است این مرزبندی یکی دو سال تفاوت داشته باشد.
وضعیت گرایش نوجوانان به هوش مصنوعی در کشورهای دیگر چگونه است؟
در بسیاری از کشورهای دنیا، فرد پس از ۱۸سالگی به استقلال اجتماعی و مدنی بیشتری می‌رسد. برای مثال، زمانی که من در انگلیس بودم، شاهد بودم بسیاری از جوانان پس از رسیدن به هشت سالگی به‌تدریج مستقل می‌شدند و خانواده‌ها و حتی ساختارهای حمایتی جامعه نیز از این روند استقبال می‌کردند. اما در کشور ما شرایط متفاوت است. گاهی فرد در ۲۵ یا حتی نزدیک ۳۰سالگی همچنان با خانواده زندگی می‌کند، شاغل است و پس از پایان کار به خانه والدین بازمی‌گردد. بنابراین، شرایط اجتماعی و فرهنگی هر جامعه در شکل‌گیری روابط و نیازهای ارتباطی جوانان تأثیرگذار است. از سوی دیگر، نوع پرسش‌ها و دغدغه‌های نوجوانان نیز در گرایش آن‌ها به هوش مصنوعی اهمیت دارد. برای مثال، ممکن است یک نوجوان درباره مسائل جنسی، بلوغ یا روابط عاطفی سؤالاتی داشته باشد، اما به دلیل محدودیت‌های فرهنگی، شرم یا خجالت نتواند این مسائل را با والدین یا حتی مشاور مطرح کند. در جامعه ما با وجود تغییراتی که در سال‌های اخیر اتفاق افتاده، هنوز درباره برخی موضوعات حساسیت‌ها و ملاحظات فرهنگی وجود دارد. به همین دلیل، نوجوان ممکن است ترجیح دهد حتی اگر پاسخ کاملی هم دریافت نکند، سؤال خود را از هوش مصنوعی بپرسد؛ چراکه احساس می‌کند در این فضا راحت‌تر می‌تواند درباره موضوعات شخصی و محرمانه صحبت کند.
چه زمانی استفاده نوجوان از هوش مصنوعی به وابستگی آسیب‌زا تبدیل می‌شود و نیاز به مداخله روان‌شناس دارد؟
امروزه دسترسی نوجوانان به اینترنت و فضای مجازی به‌گونه‌ای است که بسیاری از آن‌ها بدون اطلاع خانواده از این فضا استفاده می‌کنند و پرسش‌های خود را از هوش مصنوعی می‌پرسند. اما همیشه پاسخ‌هایی که دریافت می‌کنند متناسب با شرایط و نیاز واقعی آن‌ها نیست. گاهی خود نوجوان متوجه می‌شود که پاسخ دریافتی چندان کارآمد نیست و برای اطمینان بیشتر یا روشن شدن ابعاد مسئله، دوباره به خانواده مراجعه و از آن‌ها پرس‌وجو می‌کند. در برخی موارد نیز ممکن است والدین، در صورت هوشیاری و شناخت کافی از فرزندشان، متوجه تغییراتی در رفتار یا نگرش او شوند؛ تغییراتی که احتمالاً در نتیجه دریافت راهنمایی‌های نامناسب یا ناقص از فضای مجازی ایجاد شده است. در چنین شرایطی، والدین باید به‌موقع وارد عمل شوند و فرزندشان را راهنمایی کنند. یکی از مؤثرترین راهکارهای پیشگیری این است که والدین از همان دوران کودکی با فرزندان خود رابطه‌ای دوستانه و صمیمی برقرار کنند. اگر از ابتدا فضای باز و امنی در خانواده ایجاد شود، فرزندان در مراحل مختلف رشد احساس می‌کنند می‌توانند برای طرح پرسش‌ها و دریافت مشورت به والدین خود مراجعه کنند. آن‌ها باید پدر و مادر را پیش از آنکه صرفاً در جایگاه والدین و صاحبان قدرت ببینند، به‌عنوان افرادی قابل اعتماد و دوست خود بشناسند. من در تجربه حدود ۳۰ سال فعالیت حرفهای و در مشاوره‌های حضوری و تلفنی، به‌وضوح این موضوع را مشاهده کرده‌ام. نوجوانانی که از دوران کودکی رابطه عاطفی نزدیک و صمیمانه‌ای با والدین خود داشته‌اند، به‌ویژه پسرانی که با پدران و دخترانی که با مادرانشان پیوند عاطفی خوبی برقرار کرده‌اند، معمولاً برای طرح مسائل و دغدغه‌هایشان احساس امنیت بیشتری می‌کنند. در این خانواده‌ها رابطه بر پایه صمیمیت و گفت‌وگو شکل گرفته است، نه نگاه از بالا به پایین و صرفاً رابطه آمرانه والد و فرزند. چنین نوجوانانی حتی اگر از هوش مصنوعی استفاده کنند، معمولاً استفاده آن‌ها بیشتر جنبه سرگرمی و تفریح دارد و برای پاسخ گرفتن به مسائل جدی زندگی، همچنان به خانواده مراجعه می‌کنند.
موردی از وابستگی یا آسیب نوجوانان به هوش مصنوعی در تجربه کاری‌تان داشته‌اید؟
بله، گاهی با نوجوانانی مواجه می‌شوم که پس از مطرح کردن یک مسئله، می‌گویند پیش از مراجعه به من، همان موضوع را با هوش مصنوعی در میان گذاشته‌اند و تقریباً پاسخ مشابهی دریافت کرده‌اند. همین تجربه‌ها نشان می‌دهد استفاده از هوش مصنوعی برای دریافت مشورت در حال گسترش است. هرچند توصیه‌هایی که این فناوری ارائه می‌دهد همیشه کامل و متناسب با شرایط فرد نیست، اما در بسیاری از موارد نیز چندان از واقعیت دور نیست و همین مسئله سبب شده نوجوانان بیش از گذشته به آن مراجعه کنند. من به‌عنوان مشاور، نسبت به این روند نگرانی‌هایی دارم. هوش مصنوعی پدیده‌ای نسبتاً تازه است و در همین چند سال اخیر به‌سرعت توسعه پیدا کرده و قابلیت‌های آن روزبه‌روز در حال تکمیل شدن است. طبیعتاً نمی‌توان پیش‌بینی کرد این فناوری در آینده تا چه اندازه پیشرفت خواهد کرد. حتی ممکن است به نقطه‌ای برسد که در برخی زمینه‌ها بتواند عملکردی بسیار نزدیک به مشاوره انسانی داشته باشد.
نظر شما