درباره زبان رمز نوجوانان امروزی/ آن‌ها فانگلیسی حرف می‌زنند!

راهزنان قرن پانزدهم وقتی می‌خواستند نقشه‌ سرقت کاروانی را بکشند، نمی‌توانستند صاف و پوست‌کنده باهم حرف بزنند؛ بالاخره دیوار موش داشت و موش هم گوش. این بود که برای خودشان یک زبان رمز زیرزمینی ساختند به نام «آرگو»، زبان بسته‌ای که فقط هم‌صنفی‌های خودشان از آن سر در می‌آوردند. حالا با اینکه چند قرن از آن روزگار گذشته، بشر ظاهراً هنوز هم معتاد داشتن یک زبان رمز است و این بار جای راهزنان را نسلی گرفته که با «گوست کردن»، «گسلایت» و «دراماکویین» برای هم خط ‌ونشان می‌کشند! البته ماجرا به همین چند واژه‌ وارداتی و قرضی هم ختم نمی‌شود. نسل تازه گاهی طوری با یکدیگر حرف می‌زنند که نه‌تنها پدربزرگ و مادربزرگ بیچاره؛ بلکه حتی خواهر و برادرهای چند سال بزرگ‌ترشان هم از فرهنگ لغت تازه‌شان سر در نمی‌آورند. اما این تغییر زبان واقعاً یک بازی زبانی بی‌خطر و نشانه از به‌روز بودن است یا دیواری بتنی که روز به روز قطورتر می‌شود و شکاف میان نسل‌ها را عمیق و گسترده‌تر می‌کند؟

انجمن سری

مثل اینکه جدیداً خیلی باب شده در جمع‌های دوستانه نوجوانان، جملات یا اصطلاحاتی بشنویم که یک علامت سؤال بزرگ مقابلمان شکل بگیرد و هیچ‌جوره نفهمیم دارند درباره چی حرف می‌زنند. ظاهراً کلماتش فارسی است، اما ترکیب‌بندی‌اش چنان گنگ و پیچیده است که آدم احساس می‌کند نیازمند مترجم همزمان است! مثلاً همین چند وقت پیش در فضای مجازی دیدم زیر یکی از پست‌ها، کاربری با تعجب نوشته بود: «این دراماکویین‌بازی‌ها چیست که از خودش درمیاره؟» وقتی کاربر دیگری از او خواست منظورش را روشن کند، اول گفت یعنی «کسی که از کاه کوه می‌سازه»؛ اما بلافاصله اضافه کرد که هیچ‌کدام از این معادل‌ها، آن حس و حال واقعی واژه اصلی را منتقل نمی‌کنند. گزارشی هم از قول یک دختر هفده ساله منتشر شده که گفته بود: «اصلاً یکی از دلایل سخت شدن معاشرت با خانواده‌ام همین نبود زبان مشترک است؛ ما فانگلیسی حرف می‌زنیم. مگر بد است که زبان و جهان خودمان را داریم؟». راستش را بخواهید، برای این نسل، ساختن و استفاده از این کلمات صرفاً جایگزین کردن چند واژه‌ انگلیسی با معادل فارسی‌شان نیست. آن‌ها معتقدند بعضی از این اصطلاحات پمپاژشده از دل شبکه‌های اجتماعی، باری عاطفی و ظریف با خودشان حمل می‌کنند که وقتی می‌خواهید برگردانیدشان به فارسی کتابی یا حتی کوچه‌بازاری، انگار تمام عصاره‌شان دود می‌شود و می‌رود هوا. با این واژه‌ها، سرعت انتقال حس بالا می‌رود، طعنه و کنایه دقیق‌تر به هدف می‌نشیند و از همه مهم‌تر، یک انجمن سرّی شکل می‌گیرد که اگر رمز ورودش را بلد نباشید، رسماً بی‌سواد زمانه به حساب می‌آیید و بخش بزرگی از شوخی‌ها، طعنه‌ها و بحث‌های روزمره از دستتان درمی‌رود!

میراث فضای مجازی

«فرارو» از قول بهروز محمودی بختیاری، عضو هیئت‌علمی دانشگاه تهران، ماجرا را از زاویه‌ دیگری می‌بیند و می‌نویسد: موتور اصلی رواج این واژه‌ها فضای مجازی است؛ جایی که اصطلاحات بیگانه با سرعتی سرسام‌آور وارد گفت‌وگوی روزمره می‌شوند و پیش از آنکه خانواده‌ها فرصت کنند معنی‌شان را بپرسند، از یک شبکه به شبکه‌ دیگر کوچ می‌کنند. البته این تصور که انگلیسی زبان فناوری، پرستیژ و موفقیت است، از چند دهه پیش در جامعه‌ ما جا خوش کرده و پس از جنگ جهانی دوم پررنگ‌تر شده است، اما بعضی‌ها خیال می‌کنند هرچه انگلیسی‌تر حرف بزنند، امروزی‌تر و پیشرفته‌تر به نظر می‌رسند. هرچند زبان فارسی همیشه در برابر جریان‌های زبانی، منعطف بوده و بارها در طول تاریخ، واژه‌های بسیاری از زبان‌های دیگر وام گرفته و بعضی را چنان در خودش حل کرده که دیگر کسی سراغ شناسنامه‌ خارجی‌شان نمی‌رود. اما تفاوت اصلی، در نوع این ورود است. مثلاً در گذشته، ورود واژه‌های عربی به دلیل پیوند عمیق تاریخی و دینی با فرهنگ ما، بسیار طبیعی و همگام با ادبیات و مناسک بود؛ تا جایی که حتی بزرگان ادبی مثل حافظ و مولانا نیز با استفاده از آن‌ها، به ماندگاری‌شان در زبان ما کمک کردند. اما کلماتی که این روزها در دهان نسل تازه می‌چرخد، نه بار علمی و تخصصی دارند و نه پای مفهوم ناشناخته‌ای در میان است که فارسی از پس ترجمه‌اش برنیاید. این یعنی ما با موجی از کلمات گذرا روبه‌رو هستیم که فقط برای کسب یک پرستیژ مجازی، جایگزین کلمات خودمان شده‌اند.

شناسنامه نامرئی

اما مسئله فقط ورود کلمات جدید نیست و به قول بهروز محمودی بختیاری موضوع نگران‌کننده‌تر، کوتاه شدن بی‌رحمانه‌ فاصله‌ میان نسل‌هاست. اگر در گذشته، تغییرات نسلی طی دهه‌ها رخ می‌داد، امروز با سرعت سرسام‌آور شبکه‌های اجتماعی، ممکن است طی تنها چند سال، نسل جدیدی با الگوهای ارتباطی کاملاً متفاوت، از راه برسد. در چنین شرایطی، حتی یک گفت‌وگوی ساده‌ خانوادگی هم می‌تواند به بن‌بست برسد و اعضای یک خانواده حتی در درک منظور یکدیگر هم با دیوار کلمات روبه‌رو می‌شوند.
البته نمی‌شود برای این ماجرا یک مقصر تمام و کمال درنظر گرفت؛ چون بخشی از این چالش به نوجوانان برمی‌گردد و بخش دیگرش تقصیر فرهنگستان‌ها و رسانه‌هاست. فرهنگستان‌ها، بازوهای اصلی فرهنگی و ادبی هر جامعه هستند؛ وظیفه‌ آن‌ها این است که علاوه‌بر مبارزه با واژه‌های بیگانه، با سرعت و دقت کافی، معادل‌های فارسی لازم را هم خلق کنند تا زبان، در برابر توفان مفاهیم نو، از پا درنیاید. چون اگر زبان نتواند واژه‌های مورد نیاز جامعه را به‌موقع تولید و عرضه کند، میدان به‌طور خودکار به واژه‌های بیگانه واگذار می‌شود و کسی هم برای بازپس‌گیری‌شان زحمتی به خودش نمی‌دهد. زبان برای زنده ماندن، باید با تغییرات جهان همگام شود. به هرحال زبان حافظه جامعه است و تصویر حافظه هر جامعه در زبان جامعه منعکس می‌شود.
اما خب زبان فارسی به غیر از انتقال پیام، حکم شناسنامه‌ نامرئی‌مان را هم دارد. شناسنامه‌ای که اگر بخواهیم اعتبارش را حفظ کند، باید هم قدرت همگامی با دنیای مدرن را داشته باشد و هم بتواند پل ارتباطی میان نسل‌ها را محکم نگه دارد تا در خانه‌ خودمان، غریبه و بی‌زبان نشویم.