در مهندسی جامعه توحیدی، خانواده بنیادی‌ترین هسته شکل‌گیری مدنیت الهی است و در این میان، پیوند عاطفی، تربیتی و معرفتی میان رسول خدا(ص) و پاره تنش حضرت صدیقه طاهره(س)، قله دست‌نیافتنی و در عین حال اسوه رفتاری بشریت است. جامعه جاهلی حجاز، زن را سربار هستی، مایه ننگ اجتماعی و موجودی بی‌بهره از استقلال هویتی می‌انگاشت. تصویری تلخ که قرآن کریم در سوره نحل (آیه ۵۸) آن را این گونه به تصویر می‌کشد: «و چون به یکی از آنان مژده ولادت دختر داده می‌شد، از شدت غم و خشم چهره‌اش سیاه می‌شد»؛ تا آنجا که سنت شوم زنده به‌گور کردن دختران نماد اوج سقوط اخلاقی آن عصر بود. در چنین دوران تاریکی، طلوع اسلام و رفتار رسول گرامی اسلام(ص) با دختر گرامی‌شان، یک انقلاب فرهنگی بنیادین، خط‌شکنی تمدنی و صورت‌بندی الگوی سوم زن مسلمان در تاریخ به شمار می‌رفت. پیامبر اکرم(ص) با رفتار خویش نشان داد نه زن باید در حاشیه تاریخ و انزوای تحمیلی محبوس شود (دیدگاه سنتی و جاهلیت نخستین) و نه ابزار کام‌جویی، تجمل و نیروی کار بی‌هویت شود (جاهلیت مدرن).
در ادامه در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمین محمدباقر مشکاتی، محقق و سندپژوه به ابعاد تربیتی و رابطه پدر و دختری با الگوگیری از سیره نبی مکرم(ص) و حضرت فاطمه(س) پرداخته‌ایم.
بازخوانی شاخص‌های رفتاری نبی مکرم اسلام(ص) با فاطمه زهرا(س) در ابعاد عاطفی، معرفتی، اجتماعی، حیاورزی و عبادی، نقشه‌راه بازسازی خانواده تراز و احیای منزلت دختران و بانوان در گام دوم انقلاب اسلامی است.
۵ بعد و شاخص بنیادین در سیره نبوی
مواجهه پیامبر اعظم(ص) با دختر یگانه خویش، هندسه‌ای جامع از تکریم، تربیت و هویت‌بخشی است که تاریخ بشریت پیش از آن تجربه نکرده بود. این رفتار نبوی یک منظومه منسجم و چندبعدی است که می‌توان آن را در پنج محور راهبردی تحلیل و دسته‌بندی کرد:
شاخص اول: شاخص عاطفی و تکریم بی‌همتا؛ انقلاب در ساحت شخصیت زن
نخستین و عینی‌ترین ساحت در رفتار نبوی، پیوند عمیق عاطفی، مهرورزی آشکار و تکریم فوق‌العاده‌ای است که اعراب آن زمان نظیرش را ندیده بودند. پیامبر اسلام(ص) هرگز محبت به دختر را پنهان نمی‌کرد؛ در برابر انظار عمومی و با صریح‌ترین عبارات، شأن و جایگاه عاطفی زهرای مرضیه(س) را آشکار می‌کرد:
هم‌ترازی با جان و نفس نبوی: جمله مشهور و متواتر نبوی که بارها بر فراز منبر و در جمع صحابه تکرار شد، فراتر از رابطه پدر و دختری، از یگانگی روحی خبر می‌داد: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّی، فَمَنْ آذَاهَا فَقَدْ آذَانِی، وَمَنْ سَرَّهَا فَقَدْ سَرَّنِی» (فاطمه پاره تن من است؛ هر که او را بیازارد مرا آزرده و هر که او را شاد کند، مرا شاد کرده است؛ صحیح بخاری، ج۵؛ بحارالأنوار، ج۴۳).
مهرورزی رفتاری و بوسیدن پیشانی و دستان: همسر پیامبر در روایتی معتبر نقل می‌کند: «من احدی را در گفتار، وقار و رفتار، شبیه‌تر از فاطمه به پیامبر(ص) ندیدم. هرگاه فاطمه بر پیامبر وارد می‌شد، حضرت تمام‌قد به پای او برمی‌خاست، دست او را می‌بوسید و او را در جایگاه اختصاصی خود می‌نشاند و هر گاه پیامبر بر فاطمه وارد می‌شد، فاطمه به احترام پدر برمی‌خاست، دست پیامبر را می‌بوسید و او را در جای خود جای می‌داد». (سنن ابی‌داود، ج ۴)
استشمام بوی بهشت: پیامبر(ص) مکرر سر و سینه فاطمه را می‌بوسید و در پاسخ به تعجب برخی می‌فرمود: «در شب معراج از میوه بهشتی چشیدم و هر گاه مشتاق نسیم بهشت می‌شوم، فاطمه را می‌بویم». (الخصائص الکبری، سیوطی، ج۲؛ امالی صدوق، ص۴۶۱).
این شیوه تعامل، تابو تکبر جاهلی در برابر دختر را شکست و اصل «کرامت ذاتی دختر» را در روح جامعه نهادینه کرد.
شاخص دوم: هویت‌بخشی معرفتی و تمدنی؛ واژه‌گزینی‌های قدسی
پیامبر اکرم(ص) صرفاً یک پدر مهربان نبود؛ حکیمی بود که با اعطای القاب و کنیت‌های الهی، هندسه هویتی زن مسلمان را ترسیم می‌کرد: «امّ‌ابیها» (مادرِ پدر خویش): مشهورترین کنیه حضرت زهرا(س) که پیامبر به ایشان بخشید، «امّ‌ابیها» بود. این تعبیر اعجاب‌انگیز، صرفاً از تیمارداری‌های فاطمه در شعب ابی‌طالب و پس از وفات خدیجه(س) حکایت نمی‌کرد؛ جایگاه مادری در منظومه اسلام را تبیین می‌کرد. پیامبر(ص) نشان داد یک دختر و زن می‌تواند پناه، سنگ‌صبور، تکیه‌گاه عاطفی و حامی رسالت ولی خدا باشد.
سیدة نساء العالمین: پیامبر اکرم(ص) بارها برتری مطلق زهرای مرضیه را اعلان کرده و فرمود: «أَمَا تَرْضَیْنَ أَنْ تَکُونِی سَیِّدَةَ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ، وَسَیِّدَةَ نِسَاءِ هَذِهِ الْأُمَّةِ» (آیا خشنود نیستی که برترین و سرور زنان جهان و بانوی بانوان این امت باشی؟؛ المستدرک علی الصحیحین، ج۳). پیامبر(ص) با این بیان، قله کمال انسانی را فارغ از جنسیت معرفی و ثابت کرد برترین انسان پس از امام علی(ع)، یک زن یعنی زهرای اطهر(س) است.
شاخص سوم: هم‌سنگری اجتماعی و پشتیبانی در ابتلائاتنگاه نبوی به دختر، محصور کردن او در زاویه خانه و منفعل کردن وی از مسائل امت نبود؛ در مواردی رسول خدا(ص) دوشادوش زهرای مرضیه(س) حوادث سرنوشت‌ساز تاریخ اسلام را سپری می‌کردند:
میدان احد و امدادگری جهادی: در سخت‌ترین نبرد اسلام یعنی جنگ احد، زمانی که شایعه شهادت پیامبر(ص) پیچید و حضرت زخمی شد، فاطمه زهرا(س) شتابان خود را به دامنه احد رساند، خون از چهره مبارک پدر شست و وقتی دید خون‌ریزی بند نمی‌آید، تکه‌ای از حصیر را سوزاند و خاکستر آن را بر زخم نهاد تا التیام یابد (صحیح مسلم). پیامبر این نقش‌آفرینی فاطمه را با تمام وجود ستود و به آن مباهات کرد.
مباهله؛ قله حضور زن در آوردگاه عقیدتی: در واقعه تاریخی مباهله با نصارای نجران بر اساس آیه شریفه: «… فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکُمْ…» (آل‌عمران:۶۱)، پیامبر اسلام(ص) از میان تمام زنان مدینه و خاندان خویش، منحصراً فاطمه زهرا(س) را به‌عنوان مصداق تام «نِسَاءَنَا» به میدان رویارویی حق و باطل آورد (صحیح مسلم، ج۴). این رخداد، سندی تاریخی بر حضور راهبردی زن در دفاع از پایه‌های دین در سیره نبوی است.
شاخص چهارم: مدیریت تربیتی و رعایت کرامت خانواده نوپا
نوع تنظیم رابطه پیامبر اکرم(ص) پس از ازدواج حضرت زهرا(س) با امیرالمؤمنین علی(ع)، عالی‌ترین منشور برای نحوه ارتباط والدین با فرزندان پس از تشکیل خانواده مستقل است:
استقلال‌بخشی همراه با مراقبت مشفقانه: پیامبر(ص) منزلی نزدیک به مسجد و خانه خود برای فاطمه(س) برگزید تا هم دسترسی آسان باشد و هم استقلال حریم خانوادگی آنان به بهترین شکل حفظ شود. تقسیم کار در خانه فاطمی به پیشنهاد پیامبر(ص): زمانی که امام علی(ع) و حضرت فاطمه(س) از پیامبر خواستند کارهای خانه را میانشان تقسیم کند، حضرت کارهای درون خانه (آرد کردن گندم، پخت نان و نظافت) را به عهده فاطمه(س) و امور بیرون از خانه (خرید، آب آوردن و تأمین مایحتاج) را به عهده علی(ع) نهاد. فاطمه زهرا(س) با مسرت از این تدبیر هوشمندانه فرمود: جز خدا کسی نمی‌داند که من چه اندازه خرسند شدم از اینکه رسول خدا(ص) مرا از برخورد و اصطکاک روزمره با مردان بیگانه معاف فرمود. (وسائل‌الشیعه، ج۲۰). پیامبر(ص) به زیباترین شکل، آرامش و آسایش روانی دختر خویش را با حفظ کرامت زنانه تأمین کرد. آغاز و پایان هر سفر از خانه فاطمه(س): شیوه دلدادگی پیامبر(ص) چنان بود که هر گاه آهنگ جهاد یا سفری می‌کرد، آخرین خانه‌ای که با آن وداع می‌گفت خانه فاطمه(س) بود؛ و به هنگام بازگشت، پیش از رفتن به هر جای دیگر، نخست به خانه فاطمه(س) پای می‌نهاد و او را دیدار می‌کرد. (سنن ابی‌داود، ج ۴).
شاخص پنجم: تربیت توحیدی، قناعت و تعمیق عیار معنوی
رسول‌الله(ص) برای فاطمه(س) رفاه‌زدگی و نازپروردگی مادی را نپسندید و روح بلند او را در کوره معرفت و انفاق صیقل داد:
تسبیحات حضرت زهرا(س)؛ هدیه برتر از دنیا: هنگامی که مشقت کارهای سنگین خانه و آب‌کشی با مشک بر فاطمه(س) سخت شد و سخن از کمک‌کار پیش آمد، پیامبر(ص) به او فرمود: «آیا می‌خواهی چیزی به تو بیاموزم که برای تو از خادم و از تمام آنچه در دنیاست برتر باشد؟ پس از هر نماز ۳۴ مرتبه الله‌اکبر، ۳۳مرتبه الحمدلله و ۳۳مرتبه سبحان‌الله بگو» (صحیح بخاری، ج۴؛ الکافی، کلینی، ج۳). پیامبر نیاز مادی را با غنای توحیدی و پیوند با لایزال الهی پاسخ گفت تا روح دخترش را در ملکوت عروج دهد.
آموزش ایثار و چشم‌پوشی از تجمل: یک بار پیامبر اکرم(ص) وارد منزل فاطمه زهرا(س) شد و پرده‌ای گل‌دار بر درگاه و دو دستبند نقره بر دست حسنین دید و بی‌آنکه لب به گلایه بگشاید، بازگشت. فاطمه زهرا(س) با هوشمندی بی‌نظیر دریافت که پیامبر(ص) از این جلوه مادی خشنود نیست؛ بی‌درنگ دستبندها و پرده را نزد پدر فرستاد و پیام داد: این‌ها را در راه خدا انفاق کن. چشمان پیامبر(ص) پر از اشک شوق شد و سه بار فرمود: «...فِدَاهَا أَبُوهَا…»؛ «... پدرش به فدایش باد!»؛ (مسند احمد، ج۵). پیامبر به فرزندش نشان داد در سیره رهبران الهی، همدردی با فقیران جامعه بر هر زینت فردی مقدم است.
الگوی نبوی، هویت اصیل زن در عصر معاصر
بازخوانی هندسه رفتاری پیامبر اعظم(ص) با حضرت فاطمه زهرا(س) آشکار می‌کند که اسلام هزار و ۴۰۰سال پیش، از یک مدل تربیتی و ارتباطی رونمایی کرده که جهان امروز پس از قرن‌ها افراط و تفریط در شناخت جایگاه زن، تشنه آن است.
سیره نبی مکرم اسلام(ص) نشان داد شکوفایی هویت زنانه و مصونیت نسل جوان، مستقیماً از کیفیت رابطه پدر و دختری سرچشمه می‌گیرد؛ آنجا که تکریم بی‌دریغ، احترام به استقلال فکری و محبت آشکار پدر، احساس ارزشمندی را در روح دختر نهادینه می‌کند. در الگوی نبوی؛ دختر، ریحانه و برکت خانه است، نه سربار و مایملک. رابطه پدر و دختر، آمیزه‌ای از احترام تام، محبت لبریز، مشورت‌پذیری و پشتیبانی همه‌جانبه است. زن نه در کنج انزوا حبس شده و نه ابزار ابتذال بازار می‌شود؛ بلکه با حفظ گوهر حیا و حجاب، در بزرگ‌ترین میادین اجتماعی، سیاسی و جهادی، کنشگری راهبردی می‌کند.
امروز و در گام دوم انقلاب، خانواده‌های مؤمن بیش از هر زمان دیگر نیازمند بازتولید این سیره در رفتار با دختران خود هستند. دخترِ پرورش‌یافته در مکتب نبوی و فاطمی، دختری است که در خانه سیراب از محبت و احترام است؛ بنابراین نه گرفتار عقده‌های عاطفی می‌شود و نه در بیراهه‌های هویتی و زرق و برق‌های تمدن مادی سقوط می‌کند. او بانویی مؤمنه، بصیر، اهل ایثار و تمدن‌ساز خواهد بود که آینده جامعه اسلامی را در دامان پرمهر و تفکر زهرایی خود به شکوفایی می‌رساند.
نظر شما