مصحف حضرت فاطمه(س) به مجموعه‌ای از وقایع و رخدادهایی اطلاق می‌شود که پس از رحلت پیامبر اسلام(ص)، جبرئیل امین به فرمان خداوند متعال، حضرت زهرا(س) را نسبت به آن آگاه می‌کرد. این علوم به دستان مبارک امیرالمؤمنین علی(ع) به نگارش درمی‌آمد. طبق روایات مختلف، مصحف حضرت فاطمه(س) با قرآن متفاوت است و به‌عنوان یک کتاب مقدس مستقل شناخته می‌شود که حتی یک کلمه از قرآن در آن نیست.
این مجموعه ارزشمند که با نام مصحف حضرت فاطمه(س) و یا کتاب فاطمه(س) شناخته می‌شود، بخش‌هایی از آن توسط ائمه معصومین(ع) برای مسلمانان بازگو شده است. این کتاب نزد امامان معصوم(ع) بوده و برخی از شیعیان هم آن را از نزدیک دیده‌اند. مصحف حضرت فاطمه (س)، به دلیل این که در آن به همه حوادث و رخدادهای آینده دنیا تا روز قیامت پرداخته شده، یکی از از منابع علوم ائمه هدی(ع) محسوب می‌شود.
به مناسبت ایام فاطمیه با عبدالله امینی، پژوهشگر و نویسنده کتاب «پژوهشی در مصحف فاطمی» به گفت‌وگو پرداخته ایم. نویسنده با تشریح ابعاد مختلف مصحف حضرت فاطمه زهرا(س)، به بررسی چگونگی شکل‌گیری این اثر، نقش حضرت علی(ع) در نگارش آن، محتوای گزارش‌شده در روایات و تفاوت آن با مصحف امام علی(ع) پرداخت. وی با تأکید بر اینکه مصحف فاطمه(س) مشتمل بر آیات قرآن و احکام حلال و حرام نیست، گفت: روایات اهل‌بیت(ع) از وجود مطالبی درباره جایگاه پیامبر(ص)، حوادث آینده و سرنوشت ذریه حضرت زهرا(س) در این مصحف حکایت دارند. وی همچنین سخن گفتن فرشتگان با حضرت فاطمه(س) را با اعتقاد به خاتمیت نبوت ناسازگار ندانست و بر ضرورت پرهیز از اغراق و تمایز میان مفاد صریح روایات و برداشت‌های پژوهشی تأکید کرد.در ادامه مشروح گفت‌وگو را می خوانیم:
در آغاز گفت‌وگو بفرمایید وقتی در منابع روایی شیعه از «مصحف فاطمه(س)» سخن گفته می‌شود، دقیقاً از چه چیزی صحبت می‌کنیم؟ آیا با یک کتاب مشخص و مستقل روبه‌رو هستیم یا این عنوان به مجموعه‌ای از معارف و گزارش‌های نقل‌شده اشاره دارد؟
با عرض سلام و تقدیم تسلیت و تعزیت به مناسبت ایام فاطمیه، در پاسخ به این پرسش باید گفت که تا آنجا که می‌دانیم، هیچ‌یک از علمای شیعه و اهل سنت به مصحف حضرت فاطمه(س) دسترسی نداشته‌اند؛ بلکه آنان با بهره‌گیری از احادیث مربوط به این موضوع، تا اندازه‌ای با محتوای این مصحف، املاءکننده و نویسنده آن آشنا شده‌اند. ازاین‌رو، پژوهش جامع و فراگیری درباره این موضوع وجود ندارد.
با این حال، برخی معتقدند مصحف حضرت فاطمه(س) دربردارنده امثال و حکم، مواعظ، اخبار و عجایب است و امیرالمؤمنین علی(ع) آن را نوشته و به حضرت فاطمه(س) تقدیم کرده است تا در فقدان پدر بزرگوارشان، تسلی‌بخش ایشان باشد. منبع این دیدگاه، کتاب «المراجعات» اثر سیدعبدالحسین شرف‌الدین، صفحه ۵۲۱، چاپ دارالکتاب اسلامی ایران است.
در مقابل، برخی دیگر معتقدند این مصحف شامل احکام تشریعی، مسائل اخلاقی و همچنین حوادثی است که در آینده رخ خواهد داد و حضرت فاطمه(س) مطالب آن را از شنیده‌های خود از پدر و همسر بزرگوارشان گردآوری کرده‌اند.
سیدمحسن امین، صاحب کتاب «اعیان الشیعه»، در جلد اول، صفحه ۳۱۳، چاپ الانصاف بیروت، می‌نویسد که حضرت فاطمه(س) دو مصحف داشته‌اند؛ یکی حاصل الهام پروردگار و دیگری شامل فرمایشات رسول خدا(ص) به حضرت زهرا(س).
به هر حال، همان‌گونه که اشاره شد، تعدد دیدگاه‌ها درباره محتوای مصحف، ناشی از احادیثی است که در کتاب‌های مختلف و به‌صورت پراکنده نقل شده‌اند. این دیدگاه‌ها مستند به یک تحلیل نظری یا دلیل عقلی مستقل نیستند؛ زیرا مبنای بحث و پژوهش در این زمینه، روایاتی است که در یک باب مشخص گردآوری نشده‌اند، بلکه در کتاب‌های گوناگون پراکنده‌اند.
اما درباره کتاب‌های منسوب به حضرت فاطمه(س) باید به چند مورد اشاره کرد:
نخست، کتاب اخلاقی است. در احادیث و منابع شیعه و اهل سنت، کتابی با عنوان مشخص «کتاب اخلاقی» برای حضرت فاطمه(س) ذکر نشده است؛ بلکه در برخی کتاب‌ها و منابع، به مضامین و محتوایی اشاره شده که می‌توان آن را مرتبط با این موضوع دانست.
دوم، کتاب تشریعی است. درباره این کتاب نیز باید گفت که در احادیث، کتابی با این عنوان به‌صراحت معرفی نشده است؛ اما امام صادق(ع) در پاسخ به پرسش‌های کارگزار منصور عباسی در مدینه، در مواردی هر آنچه را بیان می‌فرمایند، مستند به این کتاب می‌کنند. برای آگاهی بیشتر درباره این موضوع، می‌توان به کتاب «فروع کافی» اثر کلینی، جلد سوم، صفحه ۷۰۵، تحقیق مرحوم علی‌اکبر غفاری، چاپ دارالاضواء بیروت مراجعه کرد.
به هر حال، از این گزارش چنین برداشت می‌شود که حضرت فاطمه(س) دارای کتابی در زمینه احکام شرعی بوده‌اند. علامه سیدمحسن امین نیز معتقد است که این کتاب متعلق به آن حضرت بوده است. با این حال، باید توجه داشت که روایاتی وجود دارد که گزارش می‌کنند مصحف حضرت فاطمه(س) دربردارنده احکام حلال و حرام نیست. بنابراین، اگر احکام فقهی در برخی روایات به حضرت فاطمه(س) نسبت داده شده باشد، ممکن است این مطالب مربوط به مصحف نباشد، بلکه روایاتی باشد که حضرت از پدر بزرگوارشان نقل کرده‌اند.
در هر صورت، در منابع روایی از موارد دیگری نیز نام برده شده است؛ از جمله «لوح فاطمه» و وصیت‌نامه ایشان. گزارش مربوط به وصیت‌نامه حضرت در کتاب «تهذیب الاحکام» اثر شیخ طوسی، جلد نهم، صفحه ۱۴۴، حدیث ۵۰، با تحقیق علامه خرسان، چاپ دارالاضواء بیروت، آمده است.
در نهایت، از مصحف حضرت فاطمه(س) نیز نام برده شده است. وجود این مصحف در روایات مختلف و با سندهای متعدد گزارش شده است. در ادامه، به این پرسش‌ها خواهیم پرداخت که چه کسی مطالب این کتاب را املاء کرده، نویسنده آن چه کسی بوده و محتوای آن چیست؟ آیا در این کتاب اشاره‌ای به تحریف قرآن شده است؟ این کتاب هم‌اکنون کجاست و در اختیار چه کسی قرار دارد؟
در گزارش‌های مربوط به مصحف حضرت فاطمه(س)، نقش‌ها چگونه از یکدیگر تفکیک می‌شوند؟ حضرت زهرا(س) دریافت‌کننده مطالب بوده‌اند، حضرت علی(ع) آنها را نوشته‌اند یا خود حضرت زهرا(س) نیز در نگارش آن نقش داشته‌اند؟ آیا روایت معتبری درباره دست‌خط ایشان داریم؟
نویسنده مصحف حضرت فاطمه(س)، طبق روایات متعددی که در منابع شیعه وجود دارد، امیرالمؤمنین علی(ع) است. برای نمونه، امام صادق(ع) می‌فرمایند: «فَجَعَلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ(ع) یَکْتُبُ کُلَّ مَا سَمِعَ حَتَّی أَثْبَتَ مِنْ ذَلِکَ مُصْحَفاً»؛ یعنی امیرالمؤمنین(ع) هر آنچه را می‌شنید، می‌نوشت تا اینکه مجموعه آن به‌صورت مصحفی درآمد. این روایت در کتاب «اصول کافی»، جلد اول، صفحه ۲۴۰، حدیث دوم و همچنین در کتاب «بحارالانوار» اثر علامه مجلسی، جلد ۲۶، صفحه ۴۴، حدیث ۷۷ آمده است.
اما درباره اینکه املاءکننده و گوینده مطالب این مصحف چه کسی بوده است، دیدگاه‌ها و روایات مختلفی وجود دارد. برخی معتقدند املاءکننده این مطالب، خداوند متعال بوده است. در این زمینه، امام صادق(ع) می‌فرمایند: «إِنَّمَا هُوَ شَیْءٌ أَمْلَاهُ اللَّهُ وَأَوْحَی إِلَیْهَا»؛ یعنی مصحف فاطمه(س) مطالبی است که خداوند آنها را املاء کرده و به حضرت فاطمه(س) الهام فرموده است.
چنین الهامی را می‌توان با آنچه درباره مادر حضرت موسی(ع) در قرآن کریم آمده است، مقایسه کرد. در سوره قصص، آیه ۷ می‌خوانیم: «وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی»؛ یعنی ما به مادر موسی(ع) وحی کردیم. البته باید توجه داشت که این نوع الهام، غیر از وحی نبوتی است و نباید آن را با وحی مختص پیامبران اشتباه گرفت؛ زیرا گاهی خداوند مطالبی را به بندگان خود الهام می‌کند، بدون آنکه این الهام به معنای دریافت وحی نبوتی باشد.
برخی دیگر معتقدند که گوینده مطالب مصحف، فرشته‌ای بوده که از سوی خداوند مأمور شده است با حضرت فاطمه(س) سخن بگوید و ایشان را در دوران پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) تسلی دهد. در این زمینه، امام صادق(ع) می‌فرمایند: «أَرْسَلَ اللَّهُ إِلَیْهَا مَلَکاً یُسَلِّی غَمَّهَا وَیُحَدِّثُهَا»؛ یعنی خداوند فرشته‌ای را به سوی حضرت فاطمه(س) فرستاد تا اندوه ایشان را تسلی دهد و با آن حضرت سخن بگوید. این روایت در کتاب «اصول کافی»، جلد اول، صفحه ۲۴۵، حدیث دوم آمده است.
دیدگاه دیگری نیز وجود دارد که بر اساس آن، فرشته‌ای که با حضرت فاطمه(س) سخن می‌گفته، جبرئیل(ع) بوده است. در صحیحه ابوعبیده از امام صادق(ع) نقل شده است: «وَکَانَ جَبْرَئِیلُ یَأْتِیهَا»؛ یعنی جبرئیل(ع) نزد حضرت فاطمه(س) می‌آمد و ضمن تسلیت و دلداری دادن به ایشان، درباره پیامبر اکرم(ص) با آن حضرت سخن می‌گفت و از حوادث و اتفاقاتی که در آینده رخ می‌داد، ایشان را آگاه می‌کرد.
برخی دیگر نیز معتقدند که گوینده مطالب مصحف، فرستاده‌ای از سوی خداوند بوده است. در این زمینه، از امام حسین(ع) نقل شده است: «عِنْدَنَا مُصْحَفُ فَاطِمَةَ، أَمَا وَاللَّهِ مَا فِیهِ حَرْفٌ مِنَ الْقُرْآنِ، وَلَکِنَّهُ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ(ص)، وَخَطُّ عَلِیٍّ(ع)»؛ یعنی مصحف فاطمه نزد ماست و به خدا سوگند، حتی یک حرف از قرآن در آن وجود ندارد؛ بلکه مطالب آن املاءشده از سوی فرستاده خداوند و به خط امیرالمؤمنین علی(ع) است.
بر اساس این روایت، فرستاده‌ای از سوی خداوند مطالب را بیان می‌کرد، حضرت فاطمه(س) آنها را می‌شنیدند و امیرالمؤمنین علی(ع) نیز آن مطالب را می‌نوشتند. بنابراین، با توجه به روایات یادشده، در عین حال که درباره هویت گوینده و املاءکننده مطالب مصحف دیدگاه‌های مختلفی نقل شده است، در منابع روایی بر این نکته تأکید شده که نویسنده این مصحف، امیرالمؤمنین علی(ع) بوده‌اند.
برخی گزارش‌ها درباره زمان تدوین مصحف با یکدیگر تفاوت دارند. آیا همه مطالب آن پس از رحلت پیامبر(ص) پدید آمده‌اند یا احتمال دارد بخشی از آن پیش‌تر تدوین شده باشد؟ برای داوری میان این گزارش‌ها چه شواهدی داریم؟
درباره زمان تدوین مصحف حضرت فاطمه(س)، این پرسش مطرح است که آیا این مصحف به‌طور کامل پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) تدوین شده یا ممکن است بخشی از مطالب آن پیش از این واقعه گردآوری شده باشد؟
بر اساس روایاتی که در این زمینه در اختیار داریم، تمام مطالبی که به‌عنوان مصحف حضرت فاطمه(س) معرفی شده‌اند، پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و با هدف تسلی خاطر حضرت فاطمه(س) بیان و ثبت شده‌اند. زیرا پس از وفات پدر بزرگوارشان، اندوه و حزن فراوانی بر ایشان عارض شد. در همین زمینه، امام صادق(ع) در روایتی می‌فرمایند: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمَّا قَبَضَ نَبِیَّهُ(ص) دَخَلَ عَلَی فَاطِمَةَ(س) مِنْ وَفَاتِهِ مِنَ الْحُزْنِ مَا لَا یَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ، فَأَرْسَلَ إِلَیْهَا مَلَکاً یُسَلِّی غَمَّهَا وَیُحَدِّثُهَا»؛ یعنی هنگامی که خداوند متعال جان پیامبر(ص) را گرفت، حضرت فاطمه(س) بر اثر رحلت ایشان دچار چنان اندوهی شدند که جز خداوند کسی از میزان آن آگاه نبود. ازاین‌رو، خداوند فرشته‌ای را به سوی ایشان فرستاد تا اندوهشان را تسکین دهد و با ایشان سخن بگوید.
بنابراین، بر اساس گزارش روایات موجود، زمان الهام محتوای مصحف و تدوین آن، پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) بوده است و شواهد روایی یادشده، این موضوع را تأیید می‌کنند.
آیا تعبیر «مصحف فاطمه» به معنای آن است که حضرت زهرا(س) مؤلف آن بوده‌اند، یا این نام بیشتر ناظر به انتساب کتاب به ایشان است؟
حضرت فاطمه(س) مؤلف مصحف فاطمه نبوده‌اند، بلکه این مصحف به دلیل آنکه محتوای آن برای تسلی خاطر ایشان پس از رحلت پدر بزرگوارشان بیان و ثبت شده، به آن حضرت منتسب شده است. همان‌گونه که پیش‌تر اشاره کردیم، حضرت علی(ع) به‌عنوان نگارنده این مصحف معرفی شده‌اند. امام صادق(ع) نیز در روایتی می‌فرمایند که امیرالمؤمنین(ع) هر آنچه را می‌شنید، می‌نوشت تا اینکه مجموعه آن به‌صورت کتابی درآمد.
این روایت در کتاب «اصول کافی»، جلد اول، صفحه ۲۴۰، حدیث دوم و همچنین در کتاب «بحارالانوار»، جلد ۲۶، صفحه ۴۴، حدیث ۷۲ آمده است.
بنابراین، نویسنده مصحف حضرت فاطمه(س)، امیرالمؤمنین علی(ع) بوده‌اند؛ اما از آنجا که مطالب این مصحف برای تسلی خاطر حضرت زهرا(س) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) بیان شده است، این کتاب به ایشان منتسب شده و به همین دلیل از آن با عنوان «مصحف فاطمه» یاد می‌شود.
یکی از القاب حضرت زهرا(س) «محدثه» است. اگر پس از پیامبر اسلام(ص) وحی نبوت و شریعت پایان یافته است، گزارش‌های مربوط به گفت‌وگوی فرشته با حضرت زهرا(س) چگونه تفسیر می‌شوند؟ آیا در منابع کلامی امامیه میان پایان نبوت و استمرار برخی صورت‌های الهام الهی تفکیک شده است؟
همان‌طور که اشاره کردید، یکی از القاب حضرت فاطمه زهرا(س)، «محدّثه» است. اگرچه ما اعتقاد داریم که وحی نبوتی پس از پیامبر اکرم(ص) پایان پذیرفته است، روایاتی وجود دارد که بر اساس آنها فرشتگان با حضرت فاطمه(س) سخن گفته‌اند و این روایات در منابع کلامی امامیه نیز پذیرفته شده‌اند. پیش‌تر اشاره کردیم که مصحف حضرت فاطمه(س) حاصل مطالبی است که ایشان از فرشتگان شنیده‌اند و امیرالمؤمنین علی(ع) آنها را ثبت کرده‌اند. اما پرسش اساسی این است که آیا فرشتگان با افرادی غیر از پیامبران نیز سخن گفته‌اند؟
شیعه معتقد است که سخن گفتن فرشتگان به پیامبران و رسولان اختصاص ندارد، بلکه آنان با امامان معصوم(ع) و حضرت فاطمه زهرا(س) نیز سخن گفته‌اند. این امر از نظر اعتقادی ممکن است؛ زیرا در قرآن کریم آیاتی وجود دارد که نشان می‌دهد ارتباط خداوند و فرشتگان با انسان‌ها، منحصر به پیامبران نیست و گاهی خداوند یا فرشتگان با افرادی غیر از پیامبران نیز سخن گفته‌اند.
از جمله این موارد، حضرت مریم(س) است. در سوره آل‌عمران، آیات ۴۲ و ۴۵ می‌خوانیم: «وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ یَا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاکِ وَطَهَّرَکِ وَاصْطَفَاکِ عَلَی نِسَاءِ الْعَالَمِینَ»؛ یعنی فرشتگان گفتند: ای مریم، خداوند تو را برگزیده و پاک ساخته و بر زنان جهان برتری داده است. این آیه از جمله شواهدی است که نشان می‌دهد فرشتگان با افرادی غیر از پیامبران نیز سخن گفته‌اند.
همچنین در سوره مریم، آیات ۱۷ تا ۲۱، درباره ارتباط فرشته با حضرت مریم(س) می‌خوانیم: «فَأَرْسَلْنَا إِلَیْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِیًّا، قَالَتْ إِنِّی أَعُوذُ بِالرَّحْمَٰنِ مِنْکَ إِنْ کُنْتَ تَقِیًّا»؛ یعنی روح خود را به سوی مریم فرستادیم و او به شکل انسانی کامل بر وی ظاهر شد. مریم گفت: اگر پرهیزکاری، من از تو به خدای رحمان پناه می‌برم.
از دیگر افرادی که فرشتگان با آنان سخن گفته‌اند، ساره، همسر حضرت ابراهیم(ع) است. در سوره هود، آیات ۷۱ تا ۷۷، درباره بشارت فرشتگان به همسر حضرت ابراهیم(ع) می‌خوانیم: «وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ یَعْقُوبَ»؛ در این آیات، فرشتگان به همسر حضرت ابراهیم(ع) بشارت تولد اسحاق و پس از او یعقوب را می‌دهند. بنابراین، بر اساس این آیات، فرشتگان با ساره که نه پیامبر بود و نه نبی، سخن گفته‌اند.
همچنین در سوره قصص، آیه ۷، درباره مادر حضرت موسی(ع) آمده است: «وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی»؛ یعنی به مادر موسی الهام کردیم. خداوند از این طریق او را راهنمایی کرد تا فرزندش را از خطر نجات دهد.
بنابراین، میان دریافت وحی یا الهام و مقام نبوت ملازمه‌ای وجود ندارد؛ به این معنا که ممکن است فرشتگان با فردی سخن بگویند یا خداوند به او الهام کند، در حالی که آن فرد پیامبر نباشد.
در همین زمینه، امام صادق(ع) درباره علت نامیده شدن حضرت فاطمه(س) به «محدّثه» می‌فرمایند: «سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ مُحَدَّثَةً لِأَنَّ الْمَلَائِکَةَ کَانَتْ تَهْبِطُ مِنَ السَّمَاءِ فَتُنَادِیهَا کَمَا کَانَتْ تُنَادِی مَرْیَمَ بِنْتَ عِمْرَانَ، فَتَقُولُ: یَا فَاطِمَةُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاکِ وَطَهَّرَکِ وَاصْطَفَاکِ عَلَی نِسَاءِ الْعَالَمِینَ»؛ یعنی حضرت فاطمه(س) از آن جهت محدّثه نامیده شدند که فرشتگان از آسمان فرود می‌آمدند و ایشان را مورد خطاب قرار می‌دادند؛ همان‌گونه که با مریم دختر عمران سخن می‌گفتند و می‌فرمودند: ای فاطمه، خداوند تو را برگزیده، پاک ساخته و بر زنان جهان برتری داده است. این روایت در کتاب «دلائل الإمامة»، صفحه ۱۴ آمده است.
علاوه بر این، در روایات دیگری نیز به سخن گفتن فرشتگان با امامان معصوم(ع) اشاره شده است. امام جواد(ع) در روایتی نقل می‌کنند که امیرالمؤمنین علی(ع) به ابن‌عباس فرمودند: «أَنَا وَأَحَدَ عَشَرَ مِنْ صُلْبِی مُحَدَّثُونَ»؛ یعنی من و یازده نفر از فرزندان و نسل من، محدّث هستیم. این روایت در کتاب «الکافی»، جلد اول، صفحه ۵۳۳ آمده است.
همچنین امام باقر(ع) می‌فرمایند: «اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ، کُلُّهُمْ مُحَدَّثُونَ»؛ یعنی دوازده امام از خاندان حضرت محمد(ص) وجود دارند که همگی محدّث هستند. این حدیث در کتاب «الخصال» اثر شیخ صدوق، جلد دوم، صفحه ۴۳۰، حدیث ۴۹ آمده است.
به هر حال، منابع و مستندات روایی متعددی در اختیار داریم که بر اساس آنها معتقدیم فرشتگان گاهی بر افرادی غیر از پیامبران نیز نازل شده و با آنان سخن گفته‌اند. به چنین افرادی «محدّث» گفته می‌شود؛ یعنی کسانی که صدای فرشتگان را می‌شنوند، هرچند ممکن است آنها را نبینند.
بنابراین، همان‌طور که پیش‌تر توضیح داده شد، میان سخن گفتن فرشتگان با انسان و مقام نبوت ملازمه‌ای وجود ندارد و فرشتگان می‌توانند با افرادی غیر از پیامبران نیز سخن بگویند. بر همین اساس، سخن گفتن فرشتگان با حضرت فاطمه زهرا(س) و امامان معصوم(ع) با اعتقاد به خاتمیت پیامبر اکرم(ص) منافاتی ندارد و این موضوع در چارچوب آموزه‌های اعتقادی شیعه قابل تبیین است.
در روایات اهل‌بیت(ع)، چه موضوعاتی برای این مصحف گزارش شده است؟
علاوه بر منابع شیعه، در منابع اهل سنت نیز گزارش‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد فرشتگان با افرادی غیر از پیامبران سخن گفته‌اند. برای نمونه، ابن‌خلدون نقل می‌کند که از پیامبر اکرم(ص) روایت شده است که در میان شما افرادی هستند که فرشتگان با آنان سخن می‌گویند.
همچنین ابوالعباس شهاب‌الدین احمد بن محمد بن ابوبکر قسطلانی، متوفای ۹۲۷ قمری و نویسنده کتاب «إرشاد الساری لشرح صحیح البخاری»، از یکی از صحابه نقل می‌کند که فرشتگان با من سخن می‌گفتند و مرا مورد ستایش قرار می‌دادند.
در گزارش دیگری، به دیدار برخی از صالحان با حضرت خضر(ع) اشاره شده است؛ افرادی که نقل شده حضرت خضر(ع) آنان را راهنمایی می‌کرد، در حالی که دیگران او را نمی‌دیدند. این موارد نیز در چارچوب گزارش‌های نقل‌شده در منابع اهل سنت قابل بررسی است.
همچنین علامه علی بن برهان‌الدین حلبی شافعی، متوفای ۱۰۴۴ قمری و نویسنده کتاب «السیرة الحلبیة»، می‌نویسد که جبرئیل(ع) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) نزد اهل‌بیت(ع) می‌آمد و به آنان تسلیت می‌گفت. بر اساس این گزارش، اهل‌بیت(ع) صدای جبرئیل را می‌شنیدند، اما او را مشاهده نمی‌کردند.
بنابراین، در کنار روایات و گزارش‌های موجود در منابع شیعه، در برخی منابع اهل سنت نیز مطالبی درباره سخن گفتن فرشتگان با افرادی غیر از پیامبران و به‌ویژه اهل بیت(ع) نقل شده است. این گزارش‌ها از جمله شواهدی هستند که در بحث امکان ارتباط فرشتگان با حضرت فاطمه زهرا(س) و تبیین مفهوم «محدّثه» می‌توان به آنها توجه کرد.
مصحف امام علی(ع) چیست و چه تفاوتی با مصحف فاطمه(س) دارد؟
تفاوت اساسی میان مصحف امام علی(ع) و مصحف حضرت فاطمه زهرا(س) در موضوع و محتوای این دو اثر است. مصحف امام علی(ع) مربوط به قرآن کریم است و دربردارنده متن قرآن همراه با تفسیر و تأویل آیات است؛ اما مصحف حضرت فاطمه(س) هیچ ارتباطی با متن قرآن ندارد و محتوای آن شامل مطالب دیگری است که پیش‌تر به آنها اشاره کردیم.
اینکه گفته می‌شود مصحف امام علی(ع) تفسیری مزجی است، به این معناست که حضرت آیات قرآن را آورده و در میان آیات، توضیحات تفسیری و تأویلی مربوط به آنها را بیان کرده‌اند. بنابراین، تفسیر و تأویل آیات در کنار متن قرآن قرار گرفته و مجموعه‌ای از متن و توضیحات تفسیری شکل گرفته است.
برای تبیین جایگاه علمی امام علی(ع) و چرایی تدوین چنین مصحفی، باید به رابطه علمی و تربیتی ایشان با پیامبر اکرم(ص) توجه کرد. همه مسلمانان اتفاق‌نظر دارند که رسول خدا(ص) توجه ویژه‌ای به امام علی(ع) داشتند و از همان دوران کودکی، سرپرستی ایشان را بر عهده گرفتند. این اهتمام، بنا بر اعتقاد شیعه، به دستور خداوند و با هدف آماده‌سازی امام علی(ع) برای امامت و سرپرستی امت صورت گرفته بود.
ابونعیم حافظ شافعی، متوفای ۴۳۰ قمری، در روایتی نقل می‌کند که پیامبر اکرم(ص) به امام علی(ع) فرمودند: «یَا عَلِیُّ، إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ أَمَرَنِی أَنْ أُدْنِیَکَ وَأُعَلِّمَکَ لِتَعِیَ، وَأَنْزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةَ: وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ»؛ یعنی ای علی، خداوند به من دستور داده است که تو را به خود نزدیک کنم و به تو آموزش دهم تا مطالب را به‌خوبی فراگیری. همچنین این آیه را نازل کرده است که گوش‌های شنوا آن را دریابند و حفظ کنند؛ منظور از این گوش شنوا، تو هستی. این روایت در کتاب «حلیة الأولیاء»، جلد اول، صفحه ۶۷ آمده است. آیه مورد اشاره نیز آیه ۱۲ سوره حاقه است.
به هر حال، امام علی(ع) به برکت سرپرستی و آموزش‌های پیامبر اکرم(ص)، از آگاه‌ترین افراد امت پس از رسول خدا(ص) بودند. خود پیامبر(ص) در این باره می‌فرمایند: «أَعْلَمُ أُمَّتِی بَعْدِی عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ»؛ یعنی آگاه‌ترین فرد امت من پس از من، علی بن ابی‌طالب است. این روایت در کتاب «کشف الغمة»، جلد اول، صفحه ۱۱۳، چاپ دارالکتاب الاسلامی بیروت آمده است.
همچنین در روایت مشهور دیگری از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است: «أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَعَلِیٌّ بَابُهَا»؛ یعنی من شهر علم هستم و علی دروازه آن است. این روایت در کتاب «جامع صحیح الترمذی»، جلد پنجم، صفحه ۶۳۷، چاپ دارالاحیاء التراث بیروت آمده است.
افزون بر این، روایات دیگری نیز در منابع اسلامی وجود دارد که بر گستردگی دانش قرآنی امام علی(ع) دلالت می‌کند. برای نمونه، در کتاب «الطبقات» ابن‌سعد نقل شده است که امام علی(ع) فرمودند: «سَلُونِی عَنْ کِتَابِ اللَّهِ، فَإِنَّهُ لَیْسَ فِیهِ مِنْ آیَةٍ إِلَّا وَقَدْ عَرَفْتُ أَبِلَیْلٍ نَزَلَتْ أَمْ بِنَهَارٍ، فِی سَهْلٍ أَمْ فِی جَبَلٍ»؛ یعنی هر پرسشی درباره کتاب خدا دارید، از من بپرسید؛ زیرا هیچ آیه‌ای در قرآن نیست، مگر اینکه می‌دانم در شب نازل شده یا در روز و در دشت فرود آمده یا در کوه.
مجموع این روایات و گزارش‌ها، در چارچوب اعتقادات شیعه، نشان‌دهنده جایگاه ویژه علمی امام علی(ع) در شناخت و تفسیر قرآن کریم و انتقال معارف آن به امت است.
همچنین پیامبر اکرم(ص) در روایتی درباره پیوند ناگسستنی امام علی(ع) و قرآن می‌فرمایند: «عَلِیٌّ مَعَ الْقُرْآنِ وَالْقُرْآنُ مَعَ عَلِیٍّ، لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ»؛ یعنی علی با قرآن است و قرآن با علی است و این دو هرگز از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا آنکه در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند. این روایت در منابع اهل سنت، از جمله کتاب «المستدرک علی الصحیحین» اثر حاکم نیشابوری، جلد سوم، صفحه ۱۲۴، چاپ دارالمعرفة بیروت آمده است.
با توجه به این جایگاه علمی و آشنایی عمیق امام علی(ع) با قرآن کریم، طبیعی است که ایشان پس از رحلت پیامبر(ص) به جمع‌آوری قرآن و تدوین تفسیر و تأویل آیات آن اقدام کنند. بر این اساس، امام علی(ع) آیات قرآن را بر اساس شأن نزول و ترتیب نزول گردآوری کردند و سپس توضیحات تفسیری و تأویلی مربوط به آنها را نیز در کنار آیات قرار دادند.
معتزلی حنفی نیز نقل می‌کند که همگان اتفاق‌نظر دارند امام علی(ع) قرآن را در زمان حیات پیامبر اکرم(ص) حفظ می‌کردند و شخص دیگری چنین ویژگی‌ای نداشت. افزون بر این، امام علی(ع) نخستین کسی بودند که قرآن را گردآوری کردند. برای آگاهی بیشتر در این زمینه می‌توان به کتاب «حقایق الحامه» اثر مرتضی عسکری، صفحه ۱۵۴ مراجعه کرد.
مصحف امام علی(ع) دارای ویژگی‌های متعددی است که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:
۱. ترتیب آیات بر اساس نزول: آیات قرآن در این مصحف بر مبنای ترتیب نزول گردآوری شده‌اند، نه ترتیب موجود در مصحف رایج.
۲. تقدیم منسوخ بر ناسخ: در تنظیم آیات، تقدم و تأخر آیات ناسخ و منسوخ مورد توجه قرار گرفته است.
۳. در برداشتن تأویل و تفسیر: این مصحف افزون بر متن آیات، شامل توضیحات تفسیری و تأویلی نیز بوده است.
۴. در برداشتن تنزیل و تفسیر آیات: در این مصحف، مطالب مربوط به شأن نزول و تفسیر آیات نیز درج شده است.
۵. تفکیک محکم و متشابه: آیات محکم و متشابه از یکدیگر تفکیک شده‌اند و بنا بر قرائت عاصف نیز ویژگی‌هایی برای آن ذکر شده است.
از دیگر ویژگی‌های این مصحف، دربرداشتن نام اهل حق و باطل است که آن نیز به املای رسول خدا(ص) و نگارش امام علی(ع) بوده است.
بنابراین، آنچه بیان شد، گزارشی اجمالی درباره مصحف امام علی(ع)، ویژگی‌های آن و تفاوتش با مصحف حضرت فاطمه زهرا(س) بود. مهم‌ترین تفاوت این دو مصحف در آن است که مصحف امام علی(ع) به قرآن کریم، ترتیب نزول آیات و تفسیر و تأویل آن اختصاص دارد؛ در حالی که مصحف حضرت فاطمه(س) مشتمل بر مطالب دیگری است و اساساً ارتباطی با متن قرآن کریم ندارد.
آیا میان این دو مصحف از نظر شیوه انتقال، استفاده امامان(ع) و نقش آنها در اثبات امامت تفاوتی وجود دارد؟
مصحف حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله علیها)، بر اساس باور شیعه، یکی از نشانه‌های امامت و از جمله مواریث مهم امامان معصوم(ع) به شمار می‌رود. از این رو، این کتاب همواره در اختیار امامان بوده و از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است.
روایات متعددی در تأیید این موضوع وجود دارد. برای نمونه، امام صادق(ع) می‌فرمایند: «مَصْحَفُ فَاطِمَةَ عِنْدَنَا»؛ یعنی مصحف فاطمه نزد ماست. این روایت در کتاب «اصول کافی»، جلد اول، صفحه ۲۴۰، حدیث چهارم آمده است. همچنین امام موسی کاظم(ع) می‌فرمایند: «عِنْدِی مُصْحَفُ فَاطِمَةَ»؛ یعنی مصحف فاطمه نزد من است. این روایت در کتاب «بحارالأنوار»، جلد ۲۶، صفحه ۴۵، حدیث ۷۹ نقل شده است.
بر اساس برخی روایات، مصحف حضرت فاطمه(س) پس از امامان پیشین، به امام مهدی(عجل‌الله تعالی فرجه الشریف) منتقل شده است. امام باقر(ع) در روایتی به این موضوع اشاره کرده و می‌فرمایند: «إِنَّ قَائِمَکُمْ یَقُومُ یَوْمًا، فَأُحِبُّ أَنْ یَعْمَلَ بِمَا فِی هَذَا الْمُصْحَفِ»؛ یعنی قائم شما روزی قیام خواهد کرد و من دوست دارم که به آنچه در این مصحف آمده است، عمل کند. این روایت در کتاب «بحارالأنوار»، جلد ۲۶، صفحه ۵۱، حدیث ۹۷ آمده است.
بنابراین، بر اساس این روایات، وجود مصحف فاطمه(س) در اختیار امامان معصوم(ع) از جمله مواریث امامت به شمار می‌رود و در اعتقاد شیعه، در اختیار داشتن آن از نشانه‌های جایگاه امامت است.
اما درباره مصحف امام علی(ع) و اینکه اکنون در اختیار چه کسی قرار دارد، باید گفت از مجموعه‌ای از روایات چنین برداشت می‌شود که این مصحف پس از امام علی(ع) به فرزند ایشان، امام حسن مجتبی(ع)، منتقل شده و سپس در اختیار دیگر امامان قرار گرفته است و اکنون نیز نزد امام زمان(عج) است. برای آگاهی بیشتر در این زمینه می‌توان به کتاب «بحارالأنوار»، جلد ۹۲، صفحه ۴۲ و کتاب «تفسیر صافی»، جلد اول، صفحه ۳۳ مراجعه کرد.
در همین رابطه، در روایتی نقل شده است که طلحه از امیرالمؤمنین علی(ع) درباره قرآنی که ایشان در آن تأویل آیات و احکام حلال و حرام را نوشته بودند، پرسید که پس از خود آن را به چه کسی خواهند سپرد؟ امام علی(ع) در پاسخ فرمودند که این قرآن یا مصحف را به کسی می‌سپارند که رسول خدا(ص) دستور داده است؛ یعنی وصی ایشان، فرزندشان امام حسن(ع). پس از آن نیز این مصحف به امامان بعدی، از نسل امام حسین(ع)، منتقل خواهد شد تا سرانجام به رسول خدا(ص) در کنار حوض کوثر سپرده شود.
همچنین امام صادق(ع) در روایتی درباره زمان ظهور حضرت قائم(عج) می‌فرمایند: «إِذَا قَامَ قَعَدَ، خَرَجَ الْمُصْحَفُ الَّذِی کَتَبَهُ عَلِیٌّ»؛ یعنی هنگامی که قائم قیام کند، مصحفی را که علی(ع) نوشته است، آشکار خواهد کرد. برای بررسی این روایت می‌توان به کتاب «بحارالأنوار»، صفحه ۱۹۳ مراجعه کرد.
نکته مهم در این زمینه آن است که چون امام علی(ع) مصحف خود را براساس ترتیب نزول آیات گردآوری و تنظیم کرده بودند، تفاوت قرآنی که در زمان ظهور امام مهدی(عج) عرضه می‌شود با قرآن موجود، به معنای تفاوت در محتوا، افزایش یا کاهش آیات نیست؛ بلکه منظور، تفاوت در ترتیب و نحوه تنظیم آیات براساس ترتیب نزول است. این نکته در کتاب «الإرشاد» شیخ مفید، صفحه ۳۶۵ نیز مورد اشاره قرار گرفته است.
بنابراین، براساس مجموعه روایات مورد اشاره، مصحف حضرت فاطمه زهرا(س) و مصحف امام علی(ع) هر دو از مواریث مهم امامان معصوم(ع) به شمار می‌روند و در اعتقاد شیعه، این آثار در اختیار امام حاضر یا غایب قرار دارند. در نتیجه، انتقال و نگهداری این مصاحف در میان امامان، از جمله شواهد روایی مربوط به جایگاه و استمرار امامت در مکتب اهل بیت(ع) است.
سوءبرداشت‌هایی درباره مصحف فاطمه(س) در فضای عمومی یا منازعات مذهبی رواج دارد و چگونه می‌توان بدون اغراق و بدون نادیده گرفتن پرسش‌های علمی به آنها پاسخ داد؟
یکی از مهم‌ترین سوءبرداشت‌هایی که درباره مصحف حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) در فضای عمومی و به‌ویژه در منازعات مذهبی وجود دارد، تصور ارتباط این مصحف با قرآن کریم است. در حالی که براساس روایات اهل بیت(ع)، یکی از ویژگی‌های مصحف فاطمه(س) این است که هیچ بخشی از قرآن کریم در آن وجود ندارد و اساساً این مصحف ارتباطی با متن قرآن ندارد.
اگر این مسئله به‌درستی تبیین شود، بخش مهمی از سوءتفاهم‌ها و اختلاف‌نظرهای مذهبی درباره مصحف فاطمه(س) برطرف خواهد شد. همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، در روایات معتبر شیعه، وجود قرآن در مصحف حضرت فاطمه(س) صراحتاً نفی شده است. بنابراین، نباید این مصحف را با قرآن کریم یا مصحف امام علی(ع) یکسان دانست.
از سوی دیگر، شیعیان نیز در تبیین این موضوع باید از هرگونه اغراق، مبالغه و بیان مطالبی که مستند روایی و علمی کافی ندارند، پرهیز کنند. لازم است میان آنچه به‌صراحت در روایات آمده و آنچه حاصل برداشت‌ها و تحلیل‌های پژوهشگران است، تفاوت قائل شویم و درباره محتوای این مصحف، فراتر از شواهد موجود سخن نگوییم.
همچنین باید توجه داشت که درباره مصحف فاطمه(س)، روایات متعددی در منابع حدیثی وجود دارد و بررسی علمی این موضوع مستلزم توجه به اسناد، دلالت‌ها و تفاوت نقل‌ها در منابع مختلف است. از این رو، نمی‌توان بدون بررسی دقیق روایات، درباره تمام جزئیات محتوای این مصحف اظهارنظر قطعی کرد.
بنابراین، راهکار اصلی برای کاهش منازعات مذهبی درباره مصحف حضرت فاطمه(س)، تبیین دقیق ماهیت و محتوای آن، تأکید بر عدم ارتباطش با قرآن کریم و پرهیز از مبالغه و ادعاهای فاقد پشتوانه علمی است. اگر این موضوع با ادبیاتی علمی، مستند و به دور از تعصب مطرح شود، بسیاری از سوءبرداشت‌ها برطرف خواهد شد و زمینه گفت‌وگوی علمی و سازنده میان پیروان مذاهب اسلامی فراهم می‌شود.
برای پژوهشگر یا خواننده‌ای که می‌خواهد خودش درباره این موضوع تحقیق کند، مطالعه کدام منابع اولیه و پژوهش‌های معاصر را پیشنهاد می‌کنید؟
علاقه‌مندان، خوانندگان و پژوهشگرانی که قصد دارند درباره مصحف حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) تحقیق و پژوهش کنند، می‌توانند به منابع روایی اولیه و همچنین پژوهش‌های معاصر در این زمینه مراجعه کنند.
یکی از منابع معاصر و قابل توجه، دانشنامه فاطمی است که به موضوع مصحف حضرت فاطمه(س) و همچنین ابعاد مختلف زندگی، شخصیت و جایگاه علمی و معنوی ایشان پرداخته است.
علاوه بر این، منابع دیگری نیز وجود دارند که به‌صورت مستقیم یا ضمنی، روایات و مباحث مرتبط با مصحف فاطمه(س) را مطرح کرده‌اند. از جمله:
۱. کتاب «بحارالأنوار» اثر علامه مجلسی.
۲. کتاب «الإرشاد» اثر شیخ مفید.
۳. کتاب «الغیبة» اثر نعمانی.
۴. کتاب «المناقب» اثر ابن شهرآشوب، به‌ویژه جلد دوم.
۵. کتاب «تفسیر صافی»، جلد اول.
۶. کتاب «الاحتجاج» اثر احمد بن علی طبرسی.
۷. کتاب «حقایق الحامه» اثر علامه مرتضی عسکری.
۸. کتاب «بصائر الدرجات» اثر محمد بن حسن صفار.
این منابع هر یک از زاویه‌ای به موضوع مصحف حضرت فاطمه(س) پرداخته‌اند و برخی به نقل مستقیم روایات و برخی دیگر به بیان مطالب مرتبط با این موضوع اشاره دارند. بنابراین، مراجعه به این آثار می‌تواند زمینه مناسبی برای شناخت روایات، بررسی دیدگاه‌های مختلف و انجام پژوهش دقیق‌تر درباره ماهیت، محتوا و جایگاه مصحف فاطمه(س) فراهم کند.
توصیه پژوهشی: بهتر است محققان در کنار استفاده از دانشنامه‌ها و آثار معاصر، به منابع روایی اولیه نیز مراجعه کنند تا بتوانند میان متن روایت، برداشت عالمان و تحلیل‌های پژوهشی تمایز قائل شوند.
نظر شما