شاید بارها از خود پرسیده باشیم در این ایام، چگونه می‌توان سوز روضه فاطمی را به مرهمی برای دردهای رفتاری و تربیتی خانه و جامعه تبدیل کرد؟ برای رسیدن به پاسخی مستند و گره‌گشا، پای صحبت‌های حجت‌الاسلام والمسلمین سید حسین مؤمنی، کارشناس دینی نشسته‌ایم تا از دل سیره عملی حضرت زهرا (س) نسخه‌ای زنده برای امروز بیابیم. از شما دعوت می‌کنیم خواننده این گفت‌وگو باشید.
در این ایام عزای فاطمیه، یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های انسان، نحوه بهره‌مندی درست از فرصت کوتاه عمر است. چرا نباید این سرمایه گران‌بها را صرف آزمون و خطا کرد و سیره حضرت زهرا (س) چگونه می‌تواند ما را از سردرگمی در زندگی نجات دهد؟
زندگی انسان زمانی به سامان می‌رسد که بر پایه برنامه‌ای روشن و الگویی مطمئن استوار باشد. بی‌برنامگی، حاصل و نتیجه‌ای جز حیرت، آشفتگی و نرسیدن به اهداف ندارد؛ به همین دلیل است که در وصایای امیرالمؤمنین (ع) و بیانات معصومین (ع)، همواره بر نظم و برنامه‌ریزی تأکید شده است.
عمر، ارزشمندترین دارایی ماست و منطقی نیست چنین سرمایه بازگشت‌ناپذیری را با آزمون‌ووخطا هدر دهیم. هیچ انسان عاقلی حتی سرمایه اندک مادی خود را در مسیرهای مبهم و بی‌سرانجام ریسک نمی‌کند؛ پس چگونه می‌توان گران‌بهاترین سرمایه وجودی یعنی عمر را بی‌برنامه رها کرد؟
اگر این برنامه از سرچشمه قرآن و روایات اهل‌بیت (ع) گرفته شود، انسان هرگز در تاریکی راه گرفتار نمی‌شود. پیامبر (ص) و خاندان پاکشان فراتر از زمان و اعصار هستند. امروز هم پس از گذشت قرن‌ها از شهادت حضرت زهرا (س)، سبک زندگی ایشان نه تنها کهنه نشده، بلکه در عصر پیشرفت علم و تکنولوژی همچنان زنده‌ترین الگوی هدایت است؛ چرا که شالوده زندگی ایشان بر پایه‌های اصیل فطرت و شریعت الهی استوار است.
با توجه به نقش سیره فاطمی در سامانبخشی به زندگی فردی، وقتی رابطه پر از عشق و احترام میان پیامبر (ص) و حضرت زهرا (س) را مرور می‌کنیم، ناخودآگاه یاد یکی از چالش‌های جدی امروز خانواده‌ها می‌افتیم؛ یعنی فاصله افتادن میان والدین و فرزندان. سیره و رفتار فاطمی برای درمان این «گسست نسلی» چه راهکار روشنی به ما نشان می‌دهد؟
یکی از معضلات جدی جامعه امروز که بررسی‌های میدانی در کلان‌شهرها نیز آن را تأیید می‌کند، ایجاد فاصله و شکاف عاطفی میان نسل‌هاست. امروز پدر و مادرها مدعی‌اند فرزندانشان آنها را درک نمی‌کنند و فرزندان هم متقابلاً همین گله را دارند؛ حتی با برجسته‌سازی تعابیر دهه‌ای، دیوار جدایی میان نسل‌ها می‌کشند. در یک جامعه دینی، وجود حتی مقدار کمی از این چالش‌ها نیز زیاد و آسیب‌زاست.
در برخورد با این مسئله، گاهی رفتارهای اشتباهی رخ می‌دهد؛ مثلاً اینکه پدر و مادر برای برقراری ارتباط با جوان خود، دست به دامن واسطه‌ها شوند و برادر، خواهر یا شخص دیگری را میانجی قرار دهند. این روش کاملاً نادرست است و نه تنها گرهی باز نمی‌کند، بلکه این فاصله را عمیق‌تر می‌سازد.
در مقابل، مکتب اهل‌بیت (ع) راهکار متفاوتی پیش روی ما می‌گذارد. امیرالمؤمنین (ع) به ما می‌آموزند که اگر نتوانستید حرف دلتان را شفاهی منتقل کنید، ارتباط مستقیم را قطع نکنید؛ بلکه با دست‌خط خودتان برای جوانتان نامه بنویسید؛ دقیقاً همان کاری که حضرت در نامه ۳۱ نهج‌البلاغه خطاب به امام حسن (ع) انجام دادند.
راهکار اصلی و کلیدی، «احترام متقابل» و «شخصیت دادن به جوان» است. نگاهی به روابط پیامبر (ص) و حضرت زهرا (س) بیندازید؛ هرگاه رسول خدا (ص) وارد می‌شدند، حضرت زهرا (س) تمام‌قامت در برابر ایشان می‌ایستادند و دست ادب بر سینه می‌گذاشتند. از آن سو، وقتی دختر والامقامشان وارد می‌شدند، پیامبر (ص) تمام‌قامت برمی‌خاستند، به استقبال او می‌رفتند، او را در آغوش می‌کشیدند و می‌فرمودند: «فداها ابوها» (پدرش به فدایش باد).
میان پیامبر (ص) و حضرت زهرا (س) فاصله سنی وجود داشت، اما هیچ‌گونه فاصله فکری و عاطفی ایجاد نشد؛ چرا که رفتار پیامبر (ص) بر پایه تکریم بود. حتی هنگام خواستگاری امیرالمؤمنین (ع)، پیامبر (ص) با آنکه عقل کل و بزرگ‌ترین اندیشمند عالم بودند، شخصاً نزد دختر جوانشان آمدند، نظر او را جویا شدند و به رأی و شخصیت ایشان احترام گذاشتند. همین الگوی رفتاری سرشار از احترام، صمیمیت و ارزش قائل شدن برای جوان، می‌تواند تمام فاصله‌های نسلی را در خانواده‌های امروز به زیبایی از میان بردارد.
همان‌طور که احترام متقابل، گره‌گشای رابطه والدین و فرزندان است، در روابط میان همسران نیز حرف اول را می‌زند. ایام فاطمیه یادآور روزهای سخت مدینه و غربت امیرالمؤمنین (ع) در کنار همسر فداکارشان است. امروز که گاهی تواضع، ادب و محبت در روابط زن و شوهرها کمرنگ می‌شود، چگونه می‌توان از سیره رفتاری و ایثار حضرت زهرا (س) برای تحکیم بنیان خانواده الگو گرفت؟
امروزه با نگاهی به علت مراجعه خانواده‌ها به مراکز مشاوره، متوجه می‌شویم که یکی از ریشه‌های اصلی گسست‌ها، کمرنگ شدن «ادب گفتاری» و احترام متقابل میان همسران است؛ واژه‌های فاخر و پرمهر جای خود را به تعابیر شتاب‌زده و گاه بی‌احترامی داده‌اند. اما در زندگی این زوج آسمانی، زیباترین الگو از تکریم کلامی دیده می‌شود. حضرت زهرا (س) هیچ‌گاه همسرشان را تنها با نام کوچک صدا نمی‌زدند، بلکه همواره با تعابیری محترمانه و پرعظمت همچون «یا اباالحسن» و «یا ابن‌عم النبی» ایشان را خطاب می‌کردند. در مقابل، امیرالمؤمنین (ع) نیز حضرت زهرا (س) را با زیباترین و فاخرترین واژه‌ها صدا می‌زدند. همین طرز بیان سرشار از محبت و احترام، نه تنها عشق را در کانون خانواده روزافزون می‌سازد، بلکه مانع یکنواختی و سردی عاطفی در زندگی مشترک می‌شود.
جنبه دیگر این الگو، همراهی و ایثار حضرت در سختی‌ها بود؛ زهرای مرضیه (س) هیچ‌گاه بار و درخواستی اضافی بر دوش همسرشان نگذاشتند و در سخت‌ترین و بحرانی‌ترین شرایط، آن‌چنان پناه و پشتیبانی برای امیرالمؤمنین (ع) بودند که ایشان هرگز احساس تنهایی نکنند.
اوج این ادب و ولایت‌پذیری در رفتار خانوادگی ایشان زمانی نمایان می‌شد که امیرالمؤمنین (ع) در موضوعی واسطه می‌شدند؛ حضرت زهرا (س) با وجود تحمل تمام رنج‌ها، جایگاه و اقتدار همسر را پاس می‌داشتند و می‌فرمودند: «البیت بیتک»؛ یعنی خانه، خانه توست و هرچه تو بفرمایی. همچنین در اوج مظلومیت، وقتی پیام همسرشان برای حفظ آرامش جامعه به ایشان رسید، بدون درنگ فرمودند: «اصبر و اؤتی»؛ صبر پیشه می‌کنم و مطیع امر علی هستم. این سیره درخشان که سرشار از ایثار، احترام و پشت سر همسر ایستادن است، درس بزرگ فاطمیه برای خانواده‌های امروز است تا صمیمیت، حرمت و استواری بنیان خانه را حفظ کنند.
وقتی کانون خانواده بر مدار احترام، ادب و صمیمیت میان همسران استوار شود، بستری مطهر برای تربیت نسل آینده فراهم می‌شود. حضرت زهرا (س) در چنین محیطی، فرزندانی بی‌نظیر همچون حسنین (ع) و زینبین (س) را پرورش دادند. نقش محوری و حیاتی مادر در خانه چقدر اهمیت دارد و فرزندان در آن خانه چه رفتارهایی را الگو می‌دیدند؟
محور و الگوی اصلی تربیت در کانون خانواده، مادر است و پدر نقش یاور و پشتیبان او را ایفا می‌کند. در سیره تربیتی حضرت زهرای مرضیه (س)، تربیت بر پایه «الگوبرداری دیداری و مشاهده عینی» استوار بود؛ یعنی فرزندان، مفاهیم والا را نه فقط در گفتار، بلکه در عملِ لحظه‌به‌لحظه والدین می‌دیدند و می‌آموختند.
فرزندان در آن خانه به چشم خود می‌دیدند که پدر و مادر با روزه‌داری در اوج نیاز، هنگام افطار، طعام خود را خالصانه به مسکین، یتیم و اسیر می‌بخشند؛ تجلی عینی آیه شریفه «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَ یَتِیمًا وَ أَسِیرًا». خانه‌ای که این‌گونه ایثار را به تصویر می‌کشد، فرزندی تربیت می‌کند که می‌شود «کریم اهل‌بیت»، امام حسن مجتبی (ع)؛ همان‌که هیچ نیازمندی از در خانه‌اش دست‌خالی و ناامید برنمی‌گردد.
بچه‌ها می‌دیدند مادر شب تا صبح به عبادت می‌ایستد و دست به دعا برمی‌دارد، اما نخست برای همسایه‌ها دعا می‌کند و می‌فرماید: «الجار ثم الدار» (اول همسایه، سپس خانه). همین مشاهده عینی، روحیه ایثار، فداکاری و خویشتن‌داری را در اعماق جان فرزند می‌نشاند و در وجود مطهر اباعبدالله الحسین (ع) متجلی می‌سازد.
همچنین بچه‌ها می‌دیدند مادر با وجود تمام آزردگی‌ها، رنج‌ها و مشکالت جسمی، همچنان با افتخار «جلباب و خمار» (چادر و مقنعه) بر سر می‌کند و حریم حیا و عفاف را به کامل‌ترین شکل پاس می‌دارد. چنین مکتب تربیتی عفیفانه‌ای است که شخصیتی والا، چون «عقیله عرب»، حضرت زینب کبری (س) را به جامعه تحویل می‌دهد. بنابراین، از این نقش پررنگ، سازنده و بنیادین مادر در ساختار تربیت نباید غفلت کرد.
پس از بررسی ابعاد فردی، تربیتی و خانوادگی در سیره فاطمی، اگر بخواهیم اوج معنویت، بندگی و نگاه حضرت زهرا (س) را به ایثار و خیرخواهی برای جامعه مرور کنیم، کدام نقطه از حیات مبارک ایشان برجسته‌تر است و این نگرش چه الگو و گره‌گشایی برای زندگی امروز ما دارد؟
نگاه زهرای مرضیه (س) به دنیا، سراسر متصل به خدای متعال و گره‌خورده با روحیه ایثار و بخشندگی بود. ایشان در تمامی فرازوفرودهای حیات، از دوران گشایش تا روزهای سخت و پرفشار، بندگی خدا و گره‌گشایی از کار دیگران را بر خواسته‌های خود مقدم می‌داشتند؛ تا جایی که در سیره ایشان آمده است هرگاه نیازمندی به درِ خانه می‌آمد، بی‌درنگ آنچه در توان داشتند انفاق می‌کردند و خود به حداقل‌های زندگی بسنده می‌نمودند.
اوج این روحیه متعالی و بی‌نظیر را می‌توان در سیره دعایی ایشان مشاهده کرد. بر اساس نقل‌های مستند تاریخی، حضرت زهرا (س) حتی در آخرین ساعات حیات پربرکت خویش، پس از ادای نماز، دست‌های مبارک را به درگاه الهی بلند کردند و با پنج قسم گران‌سنگ به مقام پیامبر (ص)، حزن امیرالمؤمنین (ع) و اندوه فرزندانشان، از خداوند متعال بخشش و رحمت برای امت را طلب فرمودند: «إنک ترحم و تغفر أمة محمد» (همانا تو بر امت محمد رحم می‌کنی و آنان را می‌بخشی). اینکه بانویی در اوج سختی، دغدغه‌ای جز طلب مغفرت و خیرخواهی برای مردم نداشته باشد، عصاره و پیام اصلی درس‌های آموزنده فاطمیه است؛ الگویی زنده و بی‌بدیل که به ما می‌آموزد حیات خود را بر مدار بندگی خدا، نگاه به معاد، و ایثار و خیرخواهی برای دیگران قرار دهیم.
نظر شما