محمد مرادی، استاد دانشگاه قرآن و حدیث، با تبیین ابعاد قرآنی و عرفانی شخصیت حضرت فاطمه زهرا(س)، ایشان را نمونه عینی زن مورد نظر قرآن و از مصادیق انسان کامل دانست و گفت: رویکرد معنوی حضرت زهرا(س) نه‌تنها مانعی برای حضور در عرصه‌های اجتماعی نبود، بلکه فعالیت‌های اجتماعی ایشان نیز در امتداد سیره معنوی و ادای تکلیف الهی قرار داشت. وی همچنین با تأکید بر ضرورت آسیب‌شناسی معرفتی در حوزه معارف اهل‌بیت(ع)، نسبت به طرح برداشت‌های غیرمستند و تأویل‌های ناآگاهانه از متون دینی هشدار داد که در ادامه مشروح آن را می‌خوانیم:
وقتی از ابعاد قرآنی شخصیت حضرت فاطمه زهرا(س) سخن می‌گوییم، اساساً با چه نوع نسبتی میان شخصیت ایشان و قرآن کریم مواجه هستیم؟ آیا این نسبت صرفاً به آیات مرتبط با اهل بیت(ع) محدود می‌شود یا باید آن را در سبک زندگی و سلوک معنوی ایشان نیز جست‌وجو کرد؟
ما با دو مسئلۀ قرآنی در این باره مواجه هستیم: یکی معرفی چهره‌ها و شخصیت‌هایی که مورد تأیید وحی خدا هستند، و از آنان با اسم، یاد شده است؛ مانند تعدادی از انبیای الهی، و برخی شخصیت‌های نادری مانند لقمان، که عملکرد و ویژگی و اوصافشان ذکر شده است.
این یادکردها، عموماً به منظور این است که محبوبیت و راز نام بردن ایشان در کلام الهی مشخص شود، و آن‌چه مقبول و مورد تأیید خدا است، معرفی و در یک کلام، راه و مسیر مشخص شود. در همین راستا، از کسانی هم با عنوان‌هایی و نشانه‌هایی، در پرده یاد شده و اوصافشان ذکر گردیده و اسمشان برده نشده است تا بدین سان آنان که به صورت مستقیم از وحی الهی برخوردار نبوده‌اند هم، در کنار یادشدگان، تمجید شوند و از این طریق، طیف‌های گوناگونی که مورد نظر خدای متعال است، به گوش و خاطر توده‌های مردم برسد، و مردم الگوهای مورد نظر خدا را به اسم و یا به رسم بشناسند.
درباره شخصیت حضرت صدیقه(س) هم چنین است، و از ایشان در کنار پدر بزرگوارشان و دیگر اعضای خانواده‌شان با وصف و نشان یاد شده و جایگاهشان معرفی شده است. نمونه‌های بارزش آیه تطهیر و آیه مباهله با تعبیرهای بلندی که درباره حضرت صدیقه به کار برده شده است.
مسئلۀ دوم، رهنمودهای عمومی قرآن در حوزه‌های گوناگون عقیدتی و اخلاقی و سلوک عبادی و مناسبات حقوقی اجتماعی است. این رهنمودها، به منظور تعیین شاخص‌ها و ترازهای رفتاری فردی و جمعی است. یعنی برای این است که مردم در چارچوب این‌گونه رهنمودها و در قالب آن‌ها زندگی کنند و راه و رسم بیاموزند و با آن‌ها زیست کنند.
موفقیت در این دسته از رهنمودها، مرهون توجه به دسته اول، یعنی شخصیت‌هایی است که در جا به جای قرآن به آن‌ها پرداخته شده است. شخصیت‌های معرفی شده، در حقیقت، نماد و تجلی عینی و عملی این رهنمودها هستند. اگر بخواهیم، حاصل آن رهنمودها و در یک کلام، عصاره وحی را در یک جمله بیان کنیم، همان شخصیت‌های محبوب خدایند. به دیگر سخن، اگر قرار بود خدا به جای وحی کلامی، گزینه دیگری داشته باشد برای بازگو کردن به مردم، همان شخصیت‌ها بودند. معنای آن رهنمودها، این است که چنین شخصیتی باشید.
وحی کلامی برای تبیین دقیق خواست خدا در عرصه باورها و مناسبات انسانی است، و نمود آن، همان شخصیت‌های محبوب هستند. با این وصف، حضرت صدیقه(س)، چنین جایگاهی دارد. نمونه عینی زن مورد نظر خدا در وحی کلامی و زنی که قرآن می‌خواهد.
اگر بخواهیم شخصیت حضرت زهرا(س) را از منظر عرفان اسلامی بررسی کنیم، مهم‌ترین مؤلفه‌های سلوک عرفانی ایشان چیست؟
لابد منظورتان از این پرسش، اختصاص داشتن جایی در دانش عرفان، به ایشان و یا هر فرد دیگری نیست؛ چه این‌که در هیچ دانشی، جایی برای افراد و بحث از آن‌ها نیست. بلکه منظور طرح مباحثی است که افراد به تناسب، می‌توانند مصداق مفاهیمی در دانش و یا سلوک کلامی باشند.
ببینید در عرفان، از سویی مفاهیمی چون معرفت، محبت، توبه، اخلاص، زهد، توکل، ذکر، و فناء و ولایت، خیلی مورد توجه و پر تکرار هستند. چون محور اصلی عرفان، پیوند با خدا و یا صفات او است. هر کسی بخواهد مقامی پیدا کند، باید معرفت پیدا کند، و اخلاص بورزد و دائم‌الذکر باشد، و عشق بورزد و تنها به خدای متعال تکیه کند، و فانی در خواست او شود، و برای خودش در برابر او، هویتی قائل نباشد. یک موحد تمام عیار، و یک توحیدگرای ناب که جز خدا، مؤثری در این جهان نمی‌بیند. هر کجا می‌نگرم صورت تو می‌بینم.
از سوی دیگر، مفاهیم دیگر وجود دارد که نمونه‌های عینی سالک و عارف است مانند شیخ، قطب، ولی، ابدال، عارف، و مقامات عرفانی و عارف. و به صورت خاص، باید یاد کنم از انسان کامل در عرفان، که مظهر جامع اسمای الهی است. یعنی کسانی تراز مورد نظر عرفان هستند چنان که دیگران او را الگوی سلوکی خود قرار می‌دهند. بشری که نمونه عالی و مورد قبول پیوند با خدا است. از جمله انسان کامل که مظهر اسمای الهی است. اسمای خدا که خدا خودش درباره آن‌ها فرموده است: وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَی فَادْعُوهُ بِهَا: اسمای حسنا از آن خدا است، و خدا را با آن اسما بخوانید. این اسما، در موجودی زمینی به نام انسان تجلی می‌کند.
خدای متعال، حدود ۱۰۰ اسم و وصف دارد، و هر کدام از آن تجلیِ خاص خود را دارند. انسان کامل، در همان محدوده انسانی خود، کمالی دارد و میزان کمالش در برخورداری از صفات و اسمای خدا است. هر چه از مواردی چون علم و احاطه و قدرت و اراده و رحمت و حکمت و حلم و شاکریت، و غفاریت و ستاریت و امثال این‌ها در انسان بیشتر و کامل‌تر باشد، انسان به کمال نزدیک‌تر است. و در حد خود کامل است.
با این توضیحات عرض می‌کنم: حضرت صدیقه(س)، هم در مفاهیم بخش اول، از مقامات بالایی برخوردار بوده و آن‌ها را در وجود خود داشت و دارای اخلاص و ذکر و محبت و ولایت الهی و ... بود و از هم در مفاهیم دسته دوم، جایگاهی ویژه داشت و دارد. یعنی او جزء انسان‌های کامل و برخوردار از اسمای الهی است. شایستگی مقام محدثه بودن او، از این رو است.
در دعاها و مناجات‌های منسوب به حضرت زهرا(س)، چه تصویری از رابطه انسان با خداوند، مفهوم عبودیت و مراتب معرفت الهی ارائه می‌شود؟ این متون چگونه می‌توانند در شناخت جهان معنوی ایشان به ما کمک کنند؟
دعا، که در متون دینی بسیار گسترده مطرح و مدام دعوت به آن شده است یکی از راه‌های بندگی خدا است، انعکاس جهان‌بینی هم هست. بخشی از باورهای دینی انسان مؤمن، در دعا نمود پیدا می‌کند. بر این اساس، دعاهایی که از حضرت زهرا(س) نقل شده – که البته حجم زیادی ندارند – میزان تعلق خاطر ایشان را به خدا و توحید نشان می‌دهد و نکته‌هایی که آن حضرت در دعاهای خود مطرح کرده، بسیار شایان توجه است.
برای نمونه نقل شده است:
اللَّهُمَّ بِعِلْمِکَ الْغَیْبِ وَ قُدْرَتِکَ عَلَی الْخَلْقِ أَحْیِنِی مَا عَلِمْتَ الْحَیَاةَ خَیْراً لِی وَ تَوَفَّنِی إِذَا کَانَتِ الْوَفَاةُ خَیْراً لِی اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ کَلِمَةَ الْإِخْلَاصِ وَ خَشْیَتَکَ فِی الرِّضَا وَ الْغَضَبِ وَ الْقَصْدَ فِی الْغِنَی وَ الْفَقْرِ وَ أَسْأَلُکَ نَعِیماً لَا یَنْفَدُ وَ أَسْأَلُکَ قُرَّةَ عَیْنٍ لَا تَنْقَطِعُ وَ أَسْأَلُکَ الرِّضَا بِالْقَضَاءِ وَ أَسْأَلُکَ بَرْدَ الْعَیْشِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَ أَسْأَلُکَ النَّظَرَ إِلَی وَجْهِکَ وَ الشَّوْقَ إِلَی لِقَائِکَ مِنْ غَیْرِ ضَرَّاءَ مُضِرَّةٍ وَ لَا فِتْنَةٍ مُظْلِمَةٍ اللَّهُمَّ زَیِّنَّا بِزِینَةِ الْإِیمَانِ وَ اجْعَلْنَا هُدَاةً مَهْدِیِّینَ یَا رَبَّ الْعَالَمِین.
آن حضرت، در این دعا، از علم و قدرت خدا سخن می‌گوید و در پی آن، خواست‌های خود را با حضرت حق در میان می‌گذارد. آن‌چه در آن دعا در میان گذاشته و مطرح شده است درخواست کلمه اخلاص، و خشیت در خشنودی و خشم، و میانه‌روی در حالت‌های دارا بودن و ناداری، و خوشحالی مدام، و راضی بودن در برابر قضاهای مقدر شده، عیش خوب در پس مرگ، و نظر به خدا، و اشتیاق دیدار و لقای الهی و آراستن به زینت ایمان و هدایتگری است.
بار دیگر به این خواست‌ها با دقت نگاه و درنگ کنید. خطاب نهایی ایشان هم در آن دعا، خطاب یا رب العالمین است که باز هم نوع نگرش ایشان را به جهان هستی و زمامداری خدا بر جهان را نشان می‌دهد. به خواست‌ها دقت کنید: اخلاص، خشیت، رضایت در برابر مقدرات و رخدادهای تلخ و شیرین، و اشتیاق به لقاء الله است. البته در این میان درخواست نعمت بی پایان هم هست: أَسْأَلُکَ نَعِیماً لَا یَنْفَدُ.
این نوع نگرش، هم بینش گوینده را مشخص می‌کند و جایگاه خدا را در آن نشان می‌دهد و هم رهنمون به نوع خواست‌ها و بلندی آن‌ها است. در این خواست، دنیا هست، آن هم از نوع تمام نشدنی‌اش، و هم در کنار آن، درخواست مقامات بلند معنوی. اما سنجه این دو با هم، نشان می‌دهد که وزن کدام، سنگین است.
چه رابطه‌ای میان مقام معنوی حضرت زهرا(س) و مسئولیت اجتماعی ایشان وجود دارد؟ آیا می‌توان گفت در سیره ایشان، عرفان نه به معنای کناره‌گیری از جامعه، بلکه زمینه‌ساز حضور مسئولانه در عرصه اجتماعی است؟
مایلم اینجا پرسش را این‌گونه تعبیر کنم: با توجه به جایگاه معنوی حضرت زهرا(س)، و اهتمام ایشان به آن، و رعایت موازین دینی در حوزه مربوط به زن، و محدودیت‌های موجود، آیا ایشان، در عرصه‌های اجتماعی ورود می‌کرده و حضور در جامعه را هر جا که لازم می‌دیده، برای رعایت موازین، ممنوع نمی‌دانسته است؟
نقل‌های تاریخی و حدیثی، نشان می‌دهد که ایشان از همان زمان حیات پدر بزرگوارش و عزیز خدا و جهان هستی، هر جا لازم بوده، حضور پیدا می‌کرده است. او در کنار پدر، در ماجرای مباهله شرکت کرد، و آیه درباره ایشان نازل شد و خدا آن جمع را ستود. همچنین آن بزرگوار، در برخی از غزوه‌های پیامبر، برای پشتبانی از رزمندگان و کمک‌های متعارف، نقش ایفا کرده است. مسلم نیشابوری در کتابش صحیح، نقل کرده که حضرت زهرا(س) در جنگ احد حضور داشت و خون زخم صورت پیامبر(ص) را شسته است.
همچنین بعد از حیات پدر، برای دفاع از حقوق خود و همسرش، در میان مردم سخنرانی غرایی کرده، و با صاحبان نفوذ و قدرت، وارد چالش جدی شده است. نقل است که ایشان تنهایی از مدینه راهی می‌شد و تا اُحد یعنی فاصله بیش از پنج کیلومتری را پیاده می‌رفت و بر سرمزار عموی شهیدش، حمزه، حاضر می‌شد و بر می‌گشت.
نمونه دیگر، اهتمام آن حضرت به امور دیگران، حتی در حد دعا است که نشان می‌دهد تا چه میزان به امور دیگران توجه نشان می‌داده است: کَانَتْ فَاطِمَةُ(ع) إِذَا دَعَتْ تَدْعُو لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ لَا تَدْعُو لِنَفْسِهَا فَقِیلَ لَهَا یَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ ص إِنَّکِ تَدْعِینَ لِلنَّاسِ وَ لَا تَدْعِینَ لِنَفْسِکِ فَقَالَتِ الْجَارَ ثُمَّ الدَّارَ: فاطمه علیهاالسلام وقتی دعا می‌کرد، بار مردان و زنان مؤمن دعا می‌کرد، و برای خود دعا نمی‌کرد. به ایشان گفته شد: چرا برای دیگران دعا می‌کنید، ولی برای خودتان نمی‌کنید؟ فرمود: الجار ثمّ الدار: ابتدا همسایه، خود خود.
از این رو، دیده می‌شود که رویکرد معنوی آن جناب، مانع از ورود او به عرصه‌های دیگری که شاید کسانی آن را منافی با حضور در عرصه معنوی بدانند، نیست. می‌توان این‌گونه هم گفت: فعالیت در عرصه‌های مجاز اجتماعی، در راستای همان گرایش و فعالیت و سیره معنوی او است. او این دو را در راستای هم می‌دیده است و هر دو، عرصه‌ای برای انجام تکلیف و ادای وظیفۀ الهی است.
آیا می‌توان در سیره حضرت زهرا(س) نوعی پیوند میان «معرفت»، «عبودیت» و «بصیرت اجتماعی» مشاهده کرد؟ این پیوند چه جایگاهی در فهم جامع شخصیت ایشان دارد؟
او در محضر رسول خدا بزرگ و تربیت شده است و در کنار همسری چون علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین بوده، و خود نیز صاحب مقامات معنوی بالایی است. چنین شخصیتی هم از جهت معرفتی و هم از جهت معنوی، بی‌نظیر است. آن ویژگی به صورت طبیعی، از او انسانی با بینشی زلال و دقیق و جامع پدید آورده است.
فارغ از همۀ مقامات معنوی ایشان، اگر همین گفته حضرت رسول خدا را هم مبنا قرار دهیم، که: «اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ یَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ الَّذِی خُلِقَ مِنْهُ: از فراست و تیزبینی مؤمن، پروا کن؛ چه این‌که مؤمن با نور خدا که از آن آفریده شده، می‌نگرد» چنین شخصیتی در مسائل اجتماعی، فهمی عمیق و دقیق و تیز داشته باشد.
با این زاویه نگاه، می‌توان گفت: با کسب معرفت و عبودیت، می‌توان به مقام علم و معرفت نافذی رسید و حقیقت را دریافت. چه حقیقت مربوط به جهان هستی، و چه معرفت به امور اجتماعی و فهم درست مسائل آن. اهل بیت(ع) از الهامات غیبی و علم موهوب برخوردارند، و از حقایق جهان، اطلاعی خاص دارند، و داشتن حالت معنوی و عبودیت، هم به آنان و هم به هر فرد دیگری که چنین خصوصیتی را کسب کنند، کمک می‌کند تا به کشف حقیقت برسد.
مهم‌ترین سوءبرداشت یا خلأ معرفتی در شناخت ابعاد عرفانی و قرآنی حضرت زهرا(س) چیست و پژوهش‌های دینی امروز برای جبران آن باید بر چه موضوعاتی متمرکز شوند؟
خوشبختانه کارهای بزرگی درباره آن بانوی بزرگ انجام شده است و در کشور ما علاوه بر مرکز اسلامی نور، که کتابخانه تخصصی حضرت فاطمه زهرا(س) را سامان داده است و صدها کتاب در آن قرار داده و در دسترس است، کتابخانه تخصصی حضرت زهرا(س) در مسجد الزهراء قم هم فراهم شده است که اختصاص به آثار مربوط به حضرت صدیقه دارد. در مشهد هم به همت انسانی شریف و خیّر، کتابخانه تخصصی امیرالمؤمنین(ع) فراهم آمده، و در آن هزاران کتاب گرآوری شده است و بخشی از آن، کتابخانه و کتاب‌های اختصاصی و تحصصی حضرت فاطمه است.
اما اجازه می‌خواهم به جای پرداختن به این سؤال، آسیب‌هایی را که احساس می‌کنم در حوزه مربوط به اهل بیت (ع) با اذعان و اعتقاد به پرداختن لازم به معرفی و معرفت اهل بیت و آنشا کردن همگان به ابعاد شخصیت آن بزرگواران در جامعه وجود دارد و در حال توسعه است و ما باید به جنبه‌های آسیب‌شناسانه معرفتی در حوزه دین توجه ویژه کنیم، گوشزد کنم.
علاقه‌مندی ما به امور و چیزهایی، گاهی، باعث می‌شود وارد حوزه‌هایی شویم که علم لازم را نداریم. و یا تأویلاتی از متون دینی و حدیثی به عمل می‌آوریم که اطلاعات لازم را درباره آن‌ها نداریم. و یا حتی تأویلاتی که در متون حدیثی آمده است و ما فهم و درک درستی از آن‌ها نداریم و به ما توصیه شده است که باید به اهلش بسپاریم، در رسانه‌ها مطرح می‌کنیم؛ در حالی که معنای روشنی ندارند، و خوانندگان و شنوندگان بسیاری، چه بسا از آن درک روشن و درستی پیدا نکنند، و این‌ها باعث تزلزل در باورهای دینی بشود. یا برخی مسائل که مسلم نیست، و بازگویی آن منجر به اختلافات و دشمنی‌های عمیق دینی می‌شود، و از سوی اهلش هم گفته نمی‌شود و تیبیین درستی صورت نمی‌گیرد، و به جای تبلیغ دین و مکتب اهل بیت (ع) به سستی باورهای دینی می‌انجامد.
بر ما فرض است که منطق گفتمان اهل بیت(ع) و روش دعوت آنان را سرمشق خود قرار دهیم، و از آنان جلوتر نیفتیم: الْمُتَقَدِّمُ لَهُمْ مَارِقٌ وَ الْمُتَأَخِّرُ عَنْهُمْ زَاهِقٌ وَ اللَّازِمُ لَهُمْ لَاحِق: پیشی گیرندگان بر آنان، خروج کنندگانند. عقب ماندگان از آنان، نابودند و ملازم آنان، پیوسته به آنان هستند.
نظر شما