«حسن اخلاق» چه نسبتی با دینداری دارد و اسلام چه جایگاهی برای آن قائل شده است؟ آیا در تبلیغ دین به همان اندازه که به ترویج احکام پرداخته‌ایم، اخلاق دینی را نیز تبلیغ و تشریح کرده‌ایم؟ بی‌ادبی، بدرفتاری، خشونت، تبرج، فخرفروشی، تکبر، تحقیر دیگران و ... در اسلام چه حکمی دارند و آیا اصولاً یک مسلمان می‌تواند بداخلاق باشد؟
«إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْأَخْلَاقِ»؛ این حدیث شریف، نه یک شعار تبلیغی، بلکه اساسنامه یک مکتب است؛ مکتبی که هدف آن ساختن انسان‌هایی است که پیش از آنکه در عبادتگاه‌ها دیده شوند، در رفتار روزمره، در خانه، در بازار و در جامعه شناخته شوند. دینداری بدون اخلاق، به آیینی خشک و بی‌روح تبدیل می‌شود و اخلاق بدون پیوند با معنویت، ممکن است به مجموعه‌ای از قواعد اجتماعی فروکاسته شود. اما در نگاه اسلامی، این دو همچون دو روی یک سکه‌اند و دینداری اصیل، خود را در اخلاق مداری نشان می‌دهد.
در دنیای امروز که سرعت زندگی، فشارهای اقتصادی و پیچیدگی روابط اجتماعی، فرصت تأمل و مدارا را از بسیاری گرفته است، بازگشت به این حقیقت که «مسلمان بودن» با «خوش‌اخلاق بودن» گره خورده است، ضرورتی مضاعف یافته است. از این رو، پرداختن به اخلاق مداری و دینداری در زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی، نه یک بحث انتزاعی، بلکه یک ضرورت راهبردی برای جامعه مسلمانان است و ایکنا می‌کوشد در سلسله گزارش‌هایی ابعاد گوناگون این موضوع را بررسی کند.
در همین خصوص حجت‌الاسلام و المسلمین محمدجواد فدایی، مدیر گروه تربیت پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی به سؤالات مربوط به این مبحث پاسخ داد که در ادامه با هم می‌خوانیم.
چگونه می‌توان میان باورهای دینی و رفتارهای روزمره نسل جوان پیوند عمیق‌تری برقرار کرد و چه عواملی در تقویت اخلاق‌مداری در سبک زندگی جوانان نقش دارند؟
گاهی میان باورهای دینی ما و رفتارهای روزمره‌مان فاصله‌ای وجود دارد؛ فاصله‌ای که باید آن را جدی گرفت. البته هنگامی که از اخلاق سخن می‌گوییم، نباید آن را به خوش‌رفتاری ظاهری یا رعایت چند ادب اجتماعی محدود کنیم. در نگاه قرآن، نیکی مفهومی گسترده‌تر دارد. در آیه ۱۷۷ سوره بقره، نیکی در کنار ایمان، انفاق، نماز، زکات، وفای به عهد و صبر قرار گرفته است. به این معنا که انسان اخلاقی کسی نیست که صرفاً در گفت‌وگو مؤدب باشد، بلکه باید در ارتباط با خداوند، مردم، تعهدات و مسئولیت‌های خود نیز درست عمل کند.
ممکن است فردی در ظاهر بسیار خوش‌برخورد باشد، اما هنگامی که پای منافع شخصی به میان می‌آید، حق دیگری را نادیده بگیرد. در چنین موقعیتی، باید از خود بپرسیم: اخلاق ما تا چه اندازه در رفتار واقعی‌مان نمود پیدا می‌کند؟
دینداری اخلاق‌مدارانه به این معناست که ایمان انسان در رفتار او با دیگران تجلی یابد؛ به‌ویژه در موقعیت‌هایی که پای منفعت شخصی، قدرت یا اختلاف‌نظر در میان است. بنابراین، مسئله صرفاً این نیست که مردم تا چه اندازه از واژه‌های دینی استفاده می‌کنند؛ بلکه مهم این است که دین تا چه میزان بر تصمیم‌ها، روابط و انتخاب‌های روزمره ما تأثیر گذاشته است.
فضای مجازی چه تأثیری بر اخلاق و رفتارهای اجتماعی داشته است؟ آیا این فضا را می‌توان یکی از عوامل کاهش اخلاق‌مداری دانست؟
فضای مجازی را نباید به‌تنهایی عامل کاهش اخلاق دانست. این فضا، هم می‌تواند زمینه‌ای برای رشد و یادگیری باشد و هم بستری برای رفتارهای نادرست. اما یک ویژگی مهم دارد: رفتار انسان را سریع‌تر، گسترده‌تر و گاهی بی‌پرده‌تر در معرض دید دیگران قرار می‌دهد.
در فضای حقیقی، ممکن است فرد به دلیل حضور دیگران یا پیامدهای مستقیم رفتار خود، در گفتار و رفتارش ملاحظه کند؛ اما در فضای مجازی، گاهی احساس می‌کند ناشناس است یا مسئولیت رفتار او کمتر دیده می‌شود. همین تصور می‌تواند زمینه بی‌احترامی، قضاوت شتاب‌زده، تمسخر و تخریب شخصیت دیگران را فراهم کند.
البته نباید فراموش کنیم که اخلاق در فضای مجازی، ادامه اخلاق در زندگی واقعی است. اگر فردی در مواجهه با اختلاف نظر، تمرین انصاف و احترام نکرده باشد، صرف حضور در یک محیط دیجیتال نمی‌تواند او را اخلاقی‌تر کند.
از سوی دیگر، فضای مجازی می‌تواند فرصت مهمی برای آموزش اخلاق باشد؛ به شرط آنکه به جای توصیه‌های کلی، درباره موقعیت‌های واقعی با افراد گفت‌وگو کنیم. وقتی پیامی را منتشر می‌کنیم، وقتی درباره کسی قضاوت می‌کنیم، وقتی با نظر مخالف روبه‌رو می‌شویم، چه مسئولیتی داریم؟
فضای مجازی شخصیت انسان را از نو نمی‌سازد، اما می‌تواند آنچه را در شخصیت او شکل گرفته، آشکارتر و گسترده‌تر کند. بنابراین، راه‌حل اصلی را باید در تقویت مسئولیت‌پذیری، قدرت تشخیص و تربیت اخلاقی جست‌وجو کرد؛ نه فقط در محدودکردن ابزارها.
چرا برخی فضائل اخلاقی مانند احترام، ادب، تواضع و مسئولیت‌پذیری برای نسل جدید جذابیت کمتری دارند؟
به نظرم پیش از آنکه بپرسیم چرا این فضائل برای نسل جدید جذاب نیستند، باید از خودمان بپرسیم: ما این فضائل را چگونه معرفی کرده‌ایم؟ گاهی احترام را به معنای سکوت در برابر بزرگ‌تر، تواضع را به معنای نادیده گرفتن توانایی‌های خود و ادب را به معنای نداشتن حق اعتراض معرفی می‌کنیم. طبیعی است که در چنین تصویری، فضیلت اخلاقی به جای آنکه نشانه رشد شخصیت باشد، شبیه محدود شدن و نادیده‌گرفته شدن انسان به نظر برسد.
در حالی که احترام، با اطاعت بی‌چون‌وچرا یکی نیست؛ تواضع، با ضعف تفاوت دارد. ادب، به معنای کنار گذاشتن نظر و شخصیت خود نیست. از طرف دیگر، نسل جدید در فضایی زندگی می‌کند که گاهی موفقیت را با دیده شدن، برتری‌جویی یا رسیدن سریع به خواسته‌ها پیوند می‌زند. در چنین شرایطی، اگر ما از مسئولیت‌پذیری و انصاف سخن بگوییم، اما در رفتار خودمان نمونه روشنی از آن را نشان ندهیم، طبیعی است که سخنمان اثر چندانی نداشته باشد.
فضائل اخلاقی زمانی جذاب می‌شوند که فرد آثار آنها را در زندگی واقعی ببیند؛ وقتی بفهمد احترام، رابطه‌ها را عمیق‌تر می‌کند؛ مسئولیت‌پذیری اعتماد می‌سازد؛ و تواضع به معنای کوچک‌شدن نیست، بلکه نشانه بزرگی شخصیت است.
ادب یعنی قدرت بیان حرف خود را داشته باشی، اما برای اثبات خودت، شخصیت دیگری را نشکنی. به جای آنکه نسل جدید را به بی‌اخلاقی متهم کنیم، بهتر است کمک کنیم معنای درست فضائل را کشف کند و فرصت تجربه‌کردن آنها را در زندگی داشته باشد.
با توجه به تغییرات نسلی، چگونه می‌توان آداب و اخلاق اسلامی را به نسل جدید آموزش داد؟ آیا تذکر و توصیه همچنان مؤثر است؟
تذکر و توصیه لازم است، اما تربیت اخلاقی را نمی‌توان به تذکر تقلیل داد. گاهی ما آن‌قدر بر گفتن و یادآوری تأکید می‌کنیم که فراموش می‌کنیم فرد باید زمینه‌ای برای شنیدن، فهمیدن و پذیرفتن داشته باشد. در روایتی از پیامبر اکرم(ص) آمده است: «رَحِمَ اللهُ عَبْداً أَعانَ وَلَدَهُ عَلی بِرِّهِ»؛ خدا رحمت کند کسی را که فرزندش را در نیکو بودن یاری کند. تعبیر روایت بسیار لطیف است: نمی‌فرماید فرزندش را مجبور کند خوب باشد؛ می‌فرماید او را در خوب بودن یاری کند.
این نگاه، مسیر تربیت را تغییر می‌دهد. در یک بیان تربیتی، می‌توان از چهار گام سخن گفت: احسان، تألف، تعلیم و تأدیب.
گام اول، احسان است؛ یعنی با رفتار درست و محترمانه، زمینه‌ای فراهم کنیم که فرزند یا نوجوان، خوبی را در عمل ببیند. نمی‌توانیم از او احترام بخواهیم، اما خودمان با تحقیر و تندی با او رفتار کنیم.
گام دوم، تألف است؛ یعنی رابطه‌ای صمیمی و قابل اعتماد بسازیم. نوجوان باید احساس کند می‌تواند حرفش را بزند، پرسش کند، اشتباه خود را بگوید و از واکنش ما نترسد. رابطه‌ای که در آن فرد احساس امنیت نکند، معمولاً بستر مناسبی برای پذیرش تربیت نیست.
گام سوم، تعلیم است؛ یعنی آداب و مهارت‌های اخلاقی را به‌روشنی آموزش دهیم. گاهی ما انتظار داریم نوجوان خودش بداند چگونه عذرخواهی کند، چگونه با نظر مخالف مواجه شود یا چگونه در یک جمع رفتار کند؛ درحالی‌که اینها مهارت‌هایی هستند که باید آموخته شوند. بهتر است آموزش را در موقعیت واقعی و با جمله‌هایی کوتاه و به‌موقع انجام دهیم، نه با سخنرانی‌های طولانی.
و گام چهارم، تأدیب است؛ یعنی کمک کنیم آنچه آموخته، در زندگی‌اش به رفتار تبدیل شود. تأدیب در این معنا، تحقیر و خشونت نیست؛ بلکه همراهی برای تمرین و تثبیت رفتار درست است.
البته این مراحل را نباید مانند یک دستورالعمل خشک و خطی فهمید. نکته مهم این است که تربیت اخلاقی، از رابطه و الگو آغاز می‌شود، با آموزش روشن و در تجربه و تمرین به رفتار تبدیل می‌شود. نمی‌توانیم انسان دیگری را به خوب بودن مجبور کنیم؛ اما می‌توانیم راه خوب شدن را برای او هموار کنیم. این تفاوت مهمی است میان تربیت و تحمیل.
شاید امروز بیش از هر زمان دیگری لازم است به این نکته توجه کنیم که نوجوانان و جوانان، فقط به شنیدن توصیه‌های اخلاقی نیاز ندارند؛ آنها به رابطه‌ای امن، الگوهایی باورپذیر و فرصت‌هایی واقعی برای تمرین اخلاق نیازمندند. تربیت، بیش از آنکه هنر تذکردادن باشد، هنر ساختن رابطه‌ای است که در آن، حرف درست شنیده و پذیرفته شود.
اگر بخواهیم اخلاق را در زندگی نسل جدید زنده‌تر کنیم، باید از خودمان آغاز کنیم. اخلاق زمانی از یک توصیه به یک انتخاب تبدیل می‌شود که انسان، خوبی را بفهمد، در رابطه‌ای امن آن را تجربه کند و فرصت داشته باشد با اختیار خود، آن را در زندگی به کار ببندد. دینداری اخلاق‌مدارانه، همین پیوند زنده میان ایمان، انتخاب و رفتار است.
نظر شما