در این همایش، معاون پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری بر ضرورت پیشبرد مسیر توسعه کشور با همکاری دانشگاه، صنعت و جامعه تأکید کرد و رئیس دانشگاه علامه طباطبائی و رئیس پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران نیز هر یک با تشریح ابعاد مختلف تابآوری ملی، راهکارهایی برای تقویت نقش نهادهای علمی در عبور از بحرانها ارائه دادند.
این همایش با هدف بررسی ابعاد مختلف تابآوری ملی و تبیین نقش نهادهای علمی و پژوهشی کشور در تقویت آن، در محورهای مختلفی از جمله حکمرانی و نقش نهاد علم در تابآوری ملی، تابآوری اقتصادی و صنعتی، تابآوری فرهنگی و اجتماعی، تابآوری زیرساختی و مدیریت بحران، سرمایه اجتماعی، مشارکت عمومی و تقویت تابآوری ملی برگزار شد.
بازنگری در ساختارهای علمی و صنعتی؛ ضرورت دوره پساجنگ
سیدمهدی ابطحی، معاون پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، با تأکید بر ضرورت بازنگری در ساختارهای علمی و صنعتی کشور پس از جنگ گفت: دانشگاهها و پژوهشگاهها باید با شبکهسازی و همافزایی ظرفیتهای علمی، صنعتی و بخش خصوصی، بهویژه در حمایت از شرکتهای کوچک و متوسط آسیبدیده، در مسیر بازآفرینی و توسعه کشور نقشآفرینی کنند.
وی با اشاره به مطالعات انجامشده درباره تجربه کشورهای مختلف پس از جنگ اظهار کرد: بررسی تحولات کشورهای اروپایی پس از جنگ جهانی نشان میدهد کشورهایی که با خسارتهای گسترده مواجه شدند، با شناخت واقعبینانه منابع و ظرفیتهای خود و تطبیق آنها با نیازهای جامعه توانستند مسیر توسعه را از طریق اصلاح نگرشهای سیستمی دنبال کنند.
ابطحی افزود: یکی از مهمترین درسهای تجربه کشورهای پساجنگ، حرکت به سمت توسعه متوازن و پرهیز از نگاه بخشی به مسائل است. دوره پساجنگ میتواند فرصتی برای بازنگری در ساختارها و اصلاح شیوههای برنامهریزی و تصمیمگیری باشد.
معاون پژوهشی وزارت علوم با بیان اینکه جنگ و تحریمها در صورت تحلیل و مدیریت صحیح میتوانند به تقویت تابآوری منجر شوند، گفت: تابآوری به معنای توانایی جامعه برای عبور از شرایط دشوار و استفاده از ظرفیتهای خود در مواجهه با آسیبهاست؛ با این حال، نبود برنامهریزی مناسب ممکن است همین شرایط را به فرسودگی ساختارها و گسترش فساد منتهی کند.
وی با اشاره به تجربه ایران پس از جنگ هشت ساله دفاع مقدس اظهار کرد: در آن دوره پروژههای بزرگ عمرانی و زیرساختی اجرا شد، اما این اقدامات لزوماً به توسعه متوازن در همه بخشها منجر نشد. در برخی حوزههای اقتصادی رشد قابلتوجهی اتفاق افتاد، در حالی که بخشهایی مانند معیشت با عدم توازن مواجه بودند.
ابطحی تأکید کرد: اجرای پروژههای بزرگ بهتنهایی تضمینکننده پیشرفت کشور نیست و اگر آموزش عالی و نهادهای علمی نتوانند در چارچوبی جامع و هماهنگ به توسعه کمک کنند، ممکن است با وجود بهبود برخی شاخصها، کشور به جایگاه متناسب با ظرفیتهای خود دست پیدا نکند.
ضرورت شبکهسازی میان دانشگاه، پژوهشگاه و صنعت
معاون پژوهشی وزارت علوم با اشاره به افزایش همدلی و علاقهمندی به ایران پس از تحولات و جنگهای اخیر، این وضعیت را فرصتی برای بازتعریف مسیر توسعه دانست و گفت: نهادهای علمی باید با تشکیل گروههای همافزا و ایجاد شبکههای همکاری، ظرفیت دانشگاهها، پژوهشگاهها، شرکتهای دانشبنیان و بخش خصوصی را به یکدیگر متصل کنند.
به گفته وی، ایران از ظرفیتهای متنوعی در حوزه تولید، منابع انسانی، شرکتهای دانشبنیان و فعالیتهای بخش خصوصی برخوردار است، اما استفاده مؤثر از این توانمندیها مستلزم شکلگیری شبکهای منسجم و همکاری واقعی میان اجزای مختلف نظام علم و فناوری است.
ابطحی با انتقاد از بازگشت صرف به ساختارهای گذشته اظهار کرد: آسیبهای ناشی از جنگ نباید تنها با بازسازی همان ساختارهایی جبران شود که پیش از این نیز با محدودیتها و مشکلاتی مواجه بودهاند. بازگشت به وضعیت گذشته بهخودیخود دستاورد محسوب نمیشود و شرایط جدید به راهکارهای متناسب با نیازهای امروز کشور احتیاج دارد.
وی با اشاره به ضرورت تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت افزود: دانشگاهیان برای ورود به عرصه صنعت اعلام آمادگی کردهاند و دانشگاهها باید توانمندیهای خود را به صنایع معرفی کنند. در صورت نیاز به حمایت مالی اولیه برای آغاز همکاریها نیز باید سازوکارهای حمایتی لازم فراهم شود.
معاون پژوهشی وزارت علوم همچنین بر حمایت ویژه از شرکتهای کوچک و متوسطی تأکید کرد که در جریان جنگ آسیب دیدهاند و توان کافی برای بازگشت به فعالیت عادی را ندارند. وی گفت: دانشگاهها و پژوهشگاهها میتوانند با ارائه خدمات علمی، فنی و مشاورهای به این مجموعهها در احیای فعالیت اقتصادی و حفظ زنجیره تولید نقشآفرینی کنند.
تابآوری ملی؛ ظرفیتی که باید پیش از بحران ساخته شود
شجاع احمدوند، رئیس دانشگاه علامه طباطبائی، با تأکید بر اینکه تابآوری ملی بیش از امکانات مادی به ظرفیتهای انسانی و اجتماعی وابسته است، اظهار کرد: همه کشورها با مخاطراتی مانند جنگ، بحرانهای اقتصادی و اجتماعی و حوادث طبیعی مواجه هستند و نمیتوان از وقوع همه این اتفاقات جلوگیری کرد، اما میتوان جامعهای ساخت که آسیبپذیری کمتری داشته باشد و از تجربههای دشوار برای تقویت توان خود استفاده کند.
وی با تفکیک مفهوم تابآوری ملی از مدیریت بحران گفت: مدیریت بحران بیشتر بر اقدامات لازم هنگام وقوع حادثه تمرکز دارد، در حالی که تابآوری ملی ظرفیتی بلندمدت است که باید پیش از بحران شکل بگیرد و پس از آن نیز از طریق یادگیری و اصلاح تقویت شود.
احمدوند مسئولیت دانشگاهها و پژوهشگاهها در افزایش تابآوری ملی را در چهار محور اصلی تشریح کرد. به گفته وی، نخستین مسئولیت دانشگاهها، شناسایی مسائل و تولید دانش است. دانشگاه باید مخاطرات، آسیبپذیریها و روندهای مؤثر بر آینده کشور را شناسایی کند و برای آنها راهکار ارائه دهد.
وی با اشاره به اهمیت مسئلهشناسی در علوم انسانی و اجتماعی افزود: شناخت و تبیین دقیق مسئله بخش مهمی از مسیر دستیابی به راهحل است و دانشگاهها باید توجه بیشتری به این حوزه داشته باشند.
دومین محور، تربیت نیروی انسانی توانمند است. رئیس دانشگاه علامه طباطبائی تصریح کرد: جامعه تابآور به متخصصانی نیاز دارد که علاوه بر دانش تخصصی، از قدرت تفکر انتقادی، خلاقیت، مهارت حل مسئله و توانایی کار گروهی برخوردار باشند. دانشگاه باید نسلی تربیت کند که بتواند در شرایط پیچیده و متغیر تصمیمهای مؤثر بگیرد.
وی تقویت سرمایه اجتماعی را سومین مسئولیت دانشگاهها دانست و گفت: تابآوری تنها به ساختمانها و تجهیزات وابسته نیست، بلکه اعتماد عمومی، همبستگی و مشارکت مردم نیز از پایههای اساسی آن به شمار میروند. در این زمینه، علوم انسانی و اجتماعی در کنار علوم فنی، مهندسی و پزشکی نقش مهمی دارند.
احمدوند کمک به تصمیمگیری و حل مسائل کشور را چهارمین مسئولیت نهادهای علمی عنوان کرد و افزود: دانشگاهها نباید صرفاً به تولید مقاله محدود شوند، بلکه باید بتوانند یافتههای علمی را به پیشنهادهای سیاستی و راهکارهای اجرایی تبدیل کنند. این اقدام به معنای جایگزینی دانشگاه با دستگاههای اجرایی نیست، بلکه هدف آن تقویت تصمیمگیری از طریق دانش و پژوهش است.
پنج پیشنهاد برای ارتقای نقش نظام آموزش عالی
رئیس دانشگاه علامه طباطبائی در ادامه پنج اقدام را برای تقویت نقش دانشگاهها و پژوهشگاهها در تابآوری ملی پیشنهاد کرد.
نخستین پیشنهاد، تدوین چارچوب ملی نقش دانشگاهها و پژوهشگاهها در تابآوری ملی است تا مأموریت هر مجموعه متناسب با ظرفیت و تخصص آن مشخص شود.
دومین اقدام، تشکیل شبکه ملی دانشگاهها و پژوهشگاههای مسئلهمحور برای استفاده هماهنگ از ظرفیتهای علمی و جلوگیری از فعالیتهای پراکنده و موازی است.
وی توسعه طرحهای پژوهشی مشترک و میانرشتهای را سومین پیشنهاد دانست و تأکید کرد که مسائل کشور، از حوزه زیرساخت و فناوری تا بازتوانی اجتماعی و اقتصادی، به همکاری رشتهها و تخصصهای مختلف نیاز دارند.
ایجاد سازوکار پایدار ارتباط میان دانشگاهها و نظام تصمیمگیری، چهارمین پیشنهاد احمدوند بود. وی گفت: ارتباط دانشگاه و دستگاههای اجرایی نباید به روابط مقطعی و ترجیحات افراد محدود شود، بلکه باید در قالب نظامی مشخص و قابل ارزیابی شکل بگیرد.
پنجمین پیشنهاد نیز تقویت تابآوری خود دانشگاهها از طریق حمایت از سرمایه انسانی، استمرار فعالیتهای پژوهشی و حفظ ظرفیتهای علمی عنوان شد.
احمدوند تأکید کرد وزارت علوم میتواند با مشارکت دانشگاهها برنامهای مشترک برای اجرای این پیشنهادها تدوین کند تا ظرفیتهای پراکنده آموزش عالی در قالب تقسیم کار ملی به توانمندی مؤثر تبدیل شود.
وی خاطرنشان کرد: دانشگاهها نباید فقط هنگام وقوع بحران به کمک کشور بیایند، بلکه باید در شرایط عادی ظرفیت مواجهه با بحران را بسازند، در روزهای دشوار پشتوانه علمی کشور باشند و پس از بحران نیز با استفاده از تجربهها به اصلاح مسیر توسعه کمک کنند.
تقویت تابآوری علمی و فناورانه با پنج راهکار
مرتضی احسانی، رئیس پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران، نیز با اشاره به افزایش انتظارات جامعه از مراکز علمی در شرایط بحرانی گفت: دانشگاهها و پژوهشگاهها باید برای عبور از بحرانها راهکارهای علمی و عملی ارائه دهند و نقش مؤثرتری در کاهش آسیبپذیری کشور ایفا کنند.
وی با تفکیک مفهوم تابآوری از مقاومت اظهار کرد: تابآوری صرفاً به معنای تحمل فشار نیست، بلکه توانایی پیشبینی تهدیدها، سازگاری با شرایط جدید و کاهش آسیبپذیری در آینده را نیز شامل میشود. همچنین تابآوری الزاماً به معنای خودکفایی کامل نیست، بلکه کشور باید بتواند وابستگیهای آسیبزا را مدیریت و ظرفیت سازگاری خود را تقویت کند.
احسانی تحریمها، مخاطرات امنیتی، کمبود منابع آب، شرایط اقلیمی و فرسودگی زیرساختها را از جمله چالشهای مهم کشور برشمرد و گفت: دانشگاهها عمدتاً مسئول تربیت نیروی انسانی و انجام پژوهشهای بنیادی هستند، در حالی که پژوهشگاهها باید دانش را به فناوری، نمونه اولیه و محصول قابل استفاده تبدیل کنند.
وی با اشاره به تجربه مؤسسه فرانهوفر آلمان، بر اهمیت توسعه پژوهشگاههای کاربردی و ارتباط مؤثر آنها با صنعت تأکید کرد و افزود: این مؤسسه با حدود ۳۰ هزار نیروی انسانی و حجم فعالیت ۳.۶ میلیارد یورویی، نمونهای از ظرفیت پژوهشگاههای کاربردی در پیوند میان دانش و صنعت است.
رئیس پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران همچنین حوزه آب و محیط زیست و فرسودگی تجهیزات صنعتی را از جمله گلوگاههای مهم کشور دانست و اظهار کرد: بسیاری از زیرساختهای صنایع با مشکل خوردگی مواجه هستند و استفاده از ظرفیت دانشگاهها و پژوهشگاههای فعال در این حوزه میتواند از توقف تولید و اختلال در زنجیره تأمین جلوگیری کند.
تأمین مالی پایدار و حفظ سرمایه انسانی
احسانی یکی از مشکلات توسعه فناوری را فاصله میان انتظارات صنایع و زمان مورد نیاز برای انجام پژوهش دانست و گفت: توسعه محصولات فناورانه به پروژههای میانمدت و بلندمدت، تجهیزات پیشرفته و صبوری صنایع نیاز دارد. بنابراین، صنعت باید فرصت کافی برای تکمیل پروژههای پژوهشی در اختیار مراکز علمی قرار دهد.
وی تأمین مالی قطرهچکانی پژوهشها را از موانع جدی پیشرفت علمی کشور عنوان کرد و افزود: محدودیت منابع مالی، امکان اجرای برنامههای بلندمدت و تکمیل پروژههای علمی و فناورانه را کاهش داده است.
رئیس پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران همچنین نسبت به فرسایش سرمایه انسانی در دانشگاهها و مراکز پژوهشی هشدار داد و اظهار کرد: مشکلات معیشتی موجب افزایش مهاجرت نخبگان و خروج نیروهای باتجربه از مجموعههای علمی شده است. این مسئله تنها به مهاجرت از کشور محدود نمیشود و بخشی از نیروهای متخصص نیز فعالیت خود را در مجموعههای علمی ترک کرده و به سایر نهادها منتقل میشوند.
وی در جمعبندی سخنان خود پنج راهکار را برای تقویت تابآوری علمی و فناورانه ضروری دانست: شناسایی گلوگاههای حیاتی کشور، تشکیل کنسرسیومهای مشترک میان دانشگاهها و پژوهشگاهها، ایجاد زیرساختهای پژوهشی مشترک، تأمین مالی پایدار فعالیتهای علمی و تقویت و حفظ سرمایه انسانی.
همکاری شبکهای؛ پیششرط تحقق تابآوری ملی
مجموع دیدگاههای مطرحشده در این همایش نشان میدهد که تقویت تابآوری کشور به بازنگری در ساختارهای تصمیمگیری، پرهیز از تکرار الگوهای ناکارآمد و استفاده هماهنگ از ظرفیتهای علمی، صنعتی و اجتماعی نیاز دارد.
سخنرانان تأکید کردند که بازسازی زیرساختهای آسیبدیده بدون اصلاح ساختارها و توجه به توسعه متوازن نمیتواند بهتنهایی زمینهساز پیشرفت پایدار باشد. دانشگاهها باید مسئولیت شناسایی مسائل، تولید دانش و تربیت نیروی انسانی را برعهده بگیرند؛ پژوهشگاهها دانش را به فناوری و محصول تبدیل کنند و صنعت نیز با مشارکت در پروژههای پژوهشی و حمایت از توسعه فناوری، زمینه بهرهبرداری از این ظرفیتها را فراهم آورد.
حمایت از شرکتهای کوچک و متوسط آسیبدیده، تقویت سرمایه اجتماعی، تأمین مالی پایدار پژوهشها و جلوگیری از مهاجرت و فرسایش نیروی انسانی نیز از دیگر الزامات این مسیر عنوان شد.
در مجموع، پیام محوری این همایش آن است که تابآوری ملی در زمان وقوع بحران ساخته نمیشود، بلکه نتیجه سرمایهگذاری مستمر در دانش، نیروی انسانی، زیرساختها و اعتماد اجتماعی است؛ هدفی که تحقق آن بدون همکاری منسجم دانشگاهها، پژوهشگاهها، صنعت و جامعه امکانپذیر نخواهد بود.





نظر شما