حسن حکیمباشی، پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، در بیست و پنجمین جلسه مدرسه حکمت و حرکت که با موضوع «پاراگرافبندی قرآن کریم در المعجم المعیاری» برگزار شد، با اشاره به جایگاه مقطعبندی قرآن در مطالعات علوم قرآنی اظهار کرد: در مباحث علوم قرآنی، موضوعاتی همچون تاریخ وحی و نزول، قرائات، تاریخنگارش و خط مصحف و شیوههای تعلیموتعلم قرآن همواره موردتوجه بودهاند، اما موضوع پاراگرافبندی یا مقطعگزینی قرآن سهم اندکی از این پژوهشها داشته است.
وی افزود: ورود به چنین حوزهای به دلیل محدودیت پژوهشهای پیشین، دشواریهای فراوانی دارد و محمود روحانی با آگاهی از این شرایط، پژوهشی گسترده را برای بررسی و ساماندهی مقاطع مفهومی آیات قرآن آغاز کرد.
پیشینه تقسیمبندی قرآن و تفاوت رویکردها
این پژوهشگر علوم قرآنی با اشاره به سابقه طولانی تقسیمبندی قرآن گفت: از نخستین سالهای تاریخ اسلام، شمارش و احصای آیات قرآن با اهداف مختلف انجام شده و افزون بر تقسیمبندی شناختهشده آیه و سوره، تقسیماتی همچون جزء، حزب، ربع، رکوع، ورد، ثمن، منزل، قیراط و نقزه نیز رواج داشته است.
حکیمباشی ادامه داد: این تقسیمبندیها از مبانی یکسانی پیروی نمیکنند؛ برخی بر شمارش حروف، بعضی بر تعداد کلمات و گروهی نیز بر ارتباطات مفهومی آیات استوارند.
وی با بیان اینکه تقسیم قرآن به ۳۰ جزء بر مبنای شمارش حروف و تقسیم آن به ۳۰ بخش شکلگرفته است، افزود: در تقسیمبندیهای تاریخی، شمار حروف قرآن حدود ۳۲۲ هزار و تعداد کلمات آن بین ۷۰ تا ۷۵ هزار در نظر گرفته شده است. تقسیمبندی حزب نیز بر مبنای شمارش کلمات پدیدآمده و هر ربع، یکچهارم حزب را در بر میگیرد.
وی همچنین به تنوع نسخههای چاپی قرآن اشاره کرد و گفت: قرآن کریم در قالبهای گوناگون، از نسخههای تکبرگی تا چاپهای ۶۰، ۱۲۰، ۲۴۰، ۳۰۰، ۳۶۵ و حتی ۱۲۵۰ صفحهای منتشر شده که هرکدام هدف خاصی داشتهاند. همچنین شیوه صفحهبندی قرآن معروف به عثمان طه که امروزه در نسخههای رایج به کار میرود، پیشینهای پیش از او داشته و ابتکار شخصی وی نبوده است.
اهمیت تقسیمبندی مفهومی آیات در مطالعات تفسیری
حکیمباشی در ادامه با تشریح تفاوت تقسیمبندی «رکوع» با سایر شیوههای تقسیم قرآن اظهار کرد: برخلاف تقسیمبندیهای حزب و ربع که بیشتر در غرب جهان اسلام، بهویژه شمال آفریقا، رواج داشتهاند، تقسیمبندی رکوع به شرق جهان اسلام تعلق دارد و بر پیوند مفهومی آیات استوار است.
وی افزود: در برخی نسخههای قرآن، بهویژه چاپهای شبهقاره هند، پایان هر رکوع با علامت «ع» مشخص شده است. این نوع مقطعبندی میتواند در شناخت ارتباطات درونمتنی قرآن و تناسب مفهومی آیات هر سوره نقش مهمی داشته باشد و ازاینجهت، برای مطالعات تفسیری اهمیت ویژهای دارد.
این پژوهشگر علوم قرآنی با بیان اینکه مقطعبندی قرآن افزون بر تفسیر، در تلاوت فردی، قرائت در مجالس، کتابت و تدریس قرآن نیز کاربرد دارد، گفت: درباره منشأ پیدایش این تقسیمبندیها دیدگاههای متفاوتی مطرح شده است. یکی از مباحث مرتبط با تقسیمبندی رکوعات، مسئله قرائت سوره کامل یا بخشی از آیات دارای ارتباط مفهومی پس از سوره حمد در نمازهای واجب و مستحب بوده است.
وی ادامه داد: بر همین اساس، در شیوههای مختلف مقطعبندی، ۶۲۳۶ آیه قرآن به حدود ۵۲۰ تا ۵۸۰ رکوع تقسیم شده است.
تقسیم قرآن به ۵۵۸ رکوع در پژوهش محمود روحانی
حکیمباشی با تشریح روش پژوهشی محمود روحانی در کتاب «المعجم المعیاری فی تفصیل مقاطع سور القرآن الکریم» گفت: روحانی با آگاهی از اینکه پاراگرافبندی مفهومی قرآن امری توقیفی نیست و درباره آن پژوهشهای گستردهای انجام نشده، بررسی این موضوع را در دستور کار خود قرار داد.
وی افزود: مبنای این پژوهش، تقسیم قرآن کریم به ۵۵۸ رکوع است. در این تقسیمبندی، سوره فاتحةالکتاب و ۳۵ سوره پایانی قرآن، هرکدام یک رکوع مستقل دارند و به همین دلیل، این ۳۶ سوره در بررسیهای تطبیقی و مقایسهای پژوهش قرار نگرفتهاند.
این پژوهشگر علوم قرآنی با اشاره به ساختار علمی اثر اظهار کرد: نویسنده در مقدمه ۲۷۰ صفحهای کتاب، روش پژوهش خود را در ۱۱ مرحله تشریح کرده و برای تبیین یافتهها و شیوه بررسی مقاطع قرآن، ۳۸ جدول ارائه داده است.
بررسی حدود ۲۰۰ منبع قرآنی برای تد وین المعجم المعیاری
حکیمباشی درباره گستره منابع مورداستفاده در این پژوهش گفت: محمود روحانی با توجه به ویژگیهای خاص اسلوب، نظم و زبان قرآن کریم و پیچیدگیهای موجود در شناخت ساختار آن، نزدیک به ۲۰۰ منبع و مأخذ قرآنی را بررسی کرده است.
وی ادامه داد: دامنه این منابع از تفسیر مقاتل بن سلیمان تا نرمافزارهای معاصر را در بر میگیرد. روحانی حتی قرائت نمازهای تراویح در طول یک ماه رمضان در مسجدالحرام را شنیده و شیوههای مقطعبندی و قرائت را با یکدیگر مقایسه کرده است.
وی با اشاره به نگاه پژوهشی مؤلف افزود: روحانی معتقد بود با وجود پژوهشهای فراوان درباره قرآن کریم، همچنان ابعادی از اسلوب و نظم ویژه این کتاب آسمانی ناشناخته و رازگونه باقیمانده و نیازمند بررسیهای دقیقتر است.
اثری با ظرفیت بهرهبرداری در پژوهشهای آینده قرآن
حکیمباشی در پایان با تجلیل از تلاشهای علمی محمود روحانی، کتاب سهجلدی «المعجم المعیاری فی تفصیل مقاطع سور القرآن الکریم» را اثری ماندگار در مطالعات قرآنی توصیف کرد و گفت: این مجموعه ظرفیت آن را دارد که در دههها و حتی سدههای آینده، زمینهساز بهرهبرداریهای علمی تازه و پژوهشهای گستردهتر در حوزه ساختار و پیوندهای مفهومی آیات قرآن باشد.
وی تأکید کرد: محمود روحانی آگاهانه قدم در مسیری کمپیموده گذاشت و با پژوهشی گسترده و روشمند، زمینه تازهای برای بررسی و شناخت ساختار مفهومی سورههای قرآن کریم فراهم کرد.




نظر شما