حوزه علمیه قم در طول دههها، نامهای بسیاری را در خود پرورده است؛ اما برخی چهرهها نهفقط با درس و بحث، که با شیوه زیستن، پیوند با سنتهای دینی و تربیت نسلهای پیاپی از طلاب شناخته میشوند. آیتالله العظمی حاج شیخ حسین وحید خراسانی از جمله این چهرهها بود؛ فقیهی که بخش مهمی از عمر خود را به تحصیل و تدریس، پژوهش در فقه و اصول، ترویج معارف اهلبیت(ع) و پاسداشت شعائر دینی اختصاص داد. او در ۲۶ آبان ۱۴۰۵ درگذشت و با رحلتش، یکی از استادان دیرپای حوزه علمیه قم از میان رفت.
آغاز راه و پیوند با سنتهای گوناگون حوزه خراسان
زندگی علمی آیتالله العظمی وحید خراسانی از مشهد آغاز شد؛ شهری که در آن، ادبیات عرب و مقدمات علوم حوزوی را فراگرفت. در منابع، سال تولد او ۱۳۰۰ش و محل تولدش مشهد ذکر شده، هرچند نیشابور نیز در برخی گزارشها بهعنوان زادگاهش آمده است. او ادبیات عرب را نزد شیخ محمدتقی نیشابوری آموخت و دروس سطح را نزد استادانی چون آیتالله شیخ محمد نهاوندی، آیتالله اشرفی شاهرودی و آیتالله میرزا احمد کفایی فراگرفت. سپس در درس خارج فقه و اصول آیتالله میرزا مهدی اصفهانی، آیتالله میرزا مهدی آشتیانی و آیتاللّه حاج شیخ هاشم مدرس قزوینی حضور یافت؛ مسیری که او را با سنتهای علمی گوناگون حوزه خراسان آشنا کرد.
عالمی در محضر علما
در سال ۱۳۲۷ش، پس از گفتوگویی علمی با آیتالله سیدمحمد حجت کوهکمری در شهر ری، از او اجازه اجتهاد گرفت. چندی بعد راهی نجف شد و در درس آیتالله سید عبدالهادی شیرازی، آیتالله سید محسن حکیم و بهویژه آیتالله سید ابوالقاسم خویی شرکت کرد. از آیتالله سید محمود حسینی شاهرودی و آیتالله سید محمدهادی میلانی نیز در شمار استادان او نام برده شده است. آیتالله وحید خراسانی دو دوره درس خارج اصول فقه نزد آیتالله خویی خواند و بعدها در شمار شاگردان برجسته این استاد قرار گرفت. او همچنین فلسفه را نزد میرزا ابوالقاسم الهی و میرزا مهدی آشتیانی آموخت؛ با این حال، در سالهای بعد بر آموزش قرآن و روایات تأکید میکرد و دیدگاه انتقادی خود را درباره فراگیری فلسفه با طلاب در میان میگذاشت.
کرسی درسی که بسیار طرفدار داشت
آغاز تدریس خارج او به سال ۱۳۷۸ق بازمیگردد. پس از ۱۲سال تدریس در نجف، در سال ۱۳۹۰ق به ایران بازگشت و به دعوت طلاب و علمای مشهد، مدتی در آن شهر درس گفت. سپس برای تدریس به قم رفت؛ شهری که کرسی درس او در آن به یکی از پرجمعیتترین درسهای حوزه بدل شد. درسهای خارج فقه و اصول آیتالله العظمی وحید خراسانی برای طلاب تنها محل شنیدن تقریر یک مسئله نبود؛ آنان با پیگیری مبانی، رجوع به منابع و بررسی دیدگاههای فقیهان روبهرو میشدند. شمار شاگردان او را گاه تا هزار نفر دانستهاند و در میان نامهای شناختهشده شاگردانش، آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای؛ رهبر معظم انقلاب، آیتالله محمدمهدی شبزندهدار، آیتالله سیدعلی میلانی، آیتالله سید محمدرضا مدرسی یزدی، آیتالله محسن وحید خراسانی و آیتالله صادق آملی لاریجانی دیده میشوند.
«جز قصور و تقصیر چیزی ندارم»
او در سال ۱۳۷۳ش، پس از درگذشت آیتالله محمدعلی اراکی، در میان هفت مرجعی قرار گرفت که جامعه مدرسین حوزه علمیه قم تقلید از آنان را جایز اعلام کرد. از آن پس، مرجعیت و تدریس در کنار هم، دو محور اصلی حضور او در فضای دینی شد. با این حال، بهگفته پایگاه رسمی دفترش، او در وصف خویش تنها این جمله را برگزیده بود: «جز قصور و تقصیر چیزی ندارم».
یکی از وجوه شناختهشده سیره او، تأکید بر تعظیم شعائر و برگزاری مراسم سوگواری برای اهلبیت(ع) بود. این اهتمام، بهویژه در ایام فاطمیه نمود داشت. آیتالله العظمی وحید خراسانی افزون بر عزاداریهای محرم و صفر، بر برگزاری مراسم شهادت حضرت فاطمه(س)، امام علی(ع) و امام صادق(ع) نیز تأکید میکرد و از برپایی دستههای عزاداری در مناسبتهای شهادت پشتیبانی داشت. در پی درخواست میرزا جواد تبریزی برای راهپیمایی در سالروز شهادت حضرت فاطمه(س)، آیتالله العظمی وحید خراسانی، آیتالله العظمی لطفالله صافی گلپایگانی و آیتالله محمد فاضل لنکرانی در این راهپیمایی شرکت کردند. این مراسم در سالهای بعد نیز ادامه یافت و به یکی از نمودهای برجسته گسترش عزاداری فاطمی تبدیل شد.
شعائری که بر زنده ماندنش تأکید داشت
تأکید او بر شعائر، در نگاهش به عزاداری حسینی نیز دیده میشد. او تعظیم شعائر حسینی را واجب میدانست، اما در عین حال با ورود آنچه بدعت یا ناسازگار با مبانی دینی میشمرد، مخالفت میکرد. در سخنرانیهایش از مردم میخواست عظمت مصیبت عاشورا را درک کنند و در برگزاری عزاداری کوتاهی نکنند. همچنین، در دوران همهگیری کرونا بر تداوم عزاداری با رعایت پروتکلهای بهداشتی تأکید داشت. این مجموعه مواضع، تصویری از عالمی را نشان میدهد که هم بر گستردگی آیینهای سوگواری پافشاری میکرد و هم بر ضرورت رعایت حدود اعتقادی و دینی آنها تأکید داشت.
توجه او به شعائر، گاه به پیگیریهای عمومی نیز میانجامید. در سال ۱۳۷۹ش، در دیدار با سیدمحمد خاتمی، رئیسجمهور وقت، خواستار تعطیل رسمی شدن سالروز شهادت حضرت فاطمه(س) شد. این پیشنهاد در هیئت دولت مطرح شد و پس از تصویب مجلس شورای اسلامی به اجرا درآمد. او همچنین در سال ۱۳۹۷ش درباره تعطیلی روز شهادت امام کاظم(ع) سخن گفت و از بازاریان خواست در این روز کسبوکار خود را تعطیل کنند.
نهادهایی برای آموزش، پژوهش و خدمت
در کنار تدریس و مرجعیت، تأسیس مراکز علمی، فرهنگی و خدماتی نیز بخشی از کارنامه او بود. پژوهشگاه علوم و معارف اسلامی خاتم النبیین(ص) برای تبیین و نشر معارف قرآن و اهلبیت(ع) شکل گرفت. مدرسه فقهی امام باقرالعلوم(ع) با هدف تقویت آموزش فقه و اصول و ارتقای توان علمی و تبلیغی طلاب فعالیت خود را آغاز کرد. مؤسسه احیاء امر حضرت امیرالمؤمنین(ع) نیز با هدف تکریم و دستگیری از نیازمندان راهاندازی شد. موکب مدرسة أمیرالمؤمنین(ع) در مسیر نجف به کربلا به خدمترسانی به زائران میپرداخت. مدرسه علمیه حضرت فاطمه زهرا(س) در کرمان، مدرسه نقد و فرق ادیان در مشهد، مدرسه علمیه امیرالمؤمنین(ع) در نجف و مرکز علوم اسلامی خاتم النبیین(ص) در جاکارتا نیز از مراکز وابسته یا زیر اشراف او معرفی شدهاند.
آثاری در فقه و معارف اهلبیت(ع)
آثار منتشرشده از او طیف متنوعی از موضوعات را دربرمیگیرد؛ از توضیحالمسائل و حاشیه بر آثاری چون کفایه، مکاسب محرمه و عروة الوثقی تا نوشتهها و مجموعههایی درباره معارف اهلبیت(ع)، حضرت فاطمه(س)، امام حسین(ع) و امام زمان(عج). بخشی از این آثار تألیف، بخشی تقریرات درس و شماری نیز برگرفته از سخنان او است. انتشارات مدرسه امام باقرالعلوم(ع) مسئولیت چاپ و انتشار مجموعهای از این آثار را برعهده داشته است.
آیتالله العظمی وحید خراسانی حفظ نظام جمهوری اسلامی ایران را از واجبات مهم میدانست. او همچنین بر استقلال حوزهها، تعامل منطقی شیعیان و اهلسنت و دفاع از اهلسنت در برابر حمله کفار تأکید داشت. این مواضع در کنار فعالیتهای علمی و مذهبی، جایگاه او را در میان مراجع و در فضای حوزه شکل میداد.
پیوند فقاهت، آموزش، آیین دینی و نهادسازی
با درگذشت آیتالله العظمی وحید خراسانی، میراث او اما در کلاسهای درس، شاگردان، آثار علمی، مؤسسههای وابسته و آیینهایی که در زنده نگه داشتن آنها کوشید، همچنان باقی است. برای طلاب، او استادی بود که سالها کرسی درس خارج را برپا داشت؛ برای علاقهمندان اهلبیت(ع)، مرجعی بود که بر پاسداشت شعائر تأکید میکرد و در عرصه اجتماعی نیز، مراکزی را برای آموزش و خدمت بنیان گذاشت. تصویری که از این زندگی بر جای مانده، حاصل پیوند میان فقاهت، آموزش، آیین دینی و نهادسازی است؛ پیوندی که نام آیتالله العظمی حسین وحید خراسانی را در تاریخ معاصر حوزههای شیعه ثبت کرده است.
خبرنگار: حمید خلیل زاده




نظر شما