بارگاه ملکوتی حضرت علیبنموسیالرضا(ع) در گذر سدهها، کانون دلدادگی و مأمن پایدار جانهای خسته و حقیقتجو بوده است؛ آستان مقدسی که مردم در روزگاران دشوار برای دستیابی به آرامش و تجدید هویت اصیل خویش به آن رو میآوردند. در پاییز ۱۳۵۷، این حریم شریف به مرکز ثقل خودآگاهی و همبستگی ملتی بدل شد که عزت و استقلال خویش را در امتداد باورهای مذهبی جستوجو میکردند.
اما در بیست و نهم آبانماه همان سال، رخدادی تلخ در صحن و سرای رضوی رقم خورد که جامعه را در بهت و سوگی سنگین فرو برد؛ آستانی که در طول تاریخ حتی فاتحان سختگیر نیز به شکوه آن احترام میگذاشتند، هدف هجوم نظامیان مسلح قرار گرفت و قداستش با شلیک گلولهها شکسته شد. این هجوم تکاندهنده صحنه آشکار رویارویی اقتدار مادی حاکمیت با ریشههای ایمانی جامعه بود و آخرین نقاب مشروعیت رژیم را فرو افکند.
امروز در آستانه نیم قرن پس از آن غروب پرماجرا، بازخوانی تاریخ شفاهی این واقعه ناگفتههای ارزندهای پیش روی نسل جوان میگذارد. برای بررسی بسترهای تاریخی این رخداد و مرور مشاهدات عینی، پای صحبت دکتر غلامرضا جلالی، پژوهشگر تاریخ و مدیر گروه انساب بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی نشستهایم؛ شاهدی که در نخستین دقایق پس از فاجعه به صحن عتیق رسید و غربت و اندوه آن غروب تلخ را از نزدیک به چشم دید.

پیوند دیانت و استقلال؛ چرا حرم مطهر مرکز ثقل مبارزات شد؟
دکتر جلالی در آغاز به زمینههای شکلگیری خیزش عمومی در سال ۱۳۵۷ اشاره میکند و میگوید: برای فهم جایگاه مشهد در انقلاب، باید به سیر مبارزات گذشته نگاه کنیم. جامعه ما در تاریخ معاصر تجربههای گوناگونی را از سر گذرانده بود؛ از یک سو نهضت ملی شدن نفت را تجربه کرده بودیم که حرکتی ملی بود و از سوی دیگر قیام دینی ۱۵ خرداد را در کارنامه داشتیم. در دهههای پیش از انقلاب، تجارب مختلفی آزموده شد اما همانطور که چهرهای مثل جلال آلاحمد نیز مطرح میکرد، وقتی روشنفکران تنها حرکت کردند یا زمانی که بخشهای دیگر به شکل جداگانه به میدان آمدند، هیچکدام به نتیجه نهایی نرسیدند. آلاحمد جامعه ایران را خوب شناخته بود. از دیدگاه او و گروهی از صاحبنظران آن دوره، اگر ایران میخواست به استقلال واقعی و تمامیت خود برسد، باید میان هویت ملی و ریشههای دینی پیوند برقرار میکرد.
ایشان ادامه میدهد: در سال 1357 مردم احساس میکردند که مملکت و سرمایههای ملی تحت اراده بیگانگان قرار گرفته و تصمیمگیریها بر اساس منافع دیگران چیده میشود. مردم برای رهایی از این وضعیت به اصل خود بازگشتند و گرایش دینی را در مناسک و اجتماعات مذهبی نشان دادند. در سراسر کشور، مراکز دینی پناهگاه مردم شدند؛ در برخی شهرها مساجد بزرگی مانند مسجد جامع کرمان مرکز تجمع بودند و در مشهد، حرم مطهر کانون اصلی این حرکت بود. مردم معتقد بودند حرم امام رضا(ع) پناهگاهی امن و مقدس است و تصور نمیکردند رژیم جرأت کند با سلاح به آنجا هجوم ببرد. از همین رو، سخنوران اندیشههای انقلابی را در این مکان برای مردم مطرح میکردند و زائران و مجاوران نیز از این مباحث بهره میبردند.
غروب خونین صحن عتیق؛ چادرهای جا مانده و سنگهای شکسته
این پژوهشگر تاریخ با مرور خاطرات شخصی خود از روز بیست و نهم آبان میافزاید: منزل پدری ما نزدیک حرم مطهر بود. عصر آن روز پس از شنیده شدن صداهای هیاهو و تیراندازی، بنده به همراه همسرم به سمت حرم مطهر رفتیم. منظرهای که با آن روبهرو شدیم بسیار تکاندهنده بود. بر خلاف همیشه، تمام اطراف و بستهای حرم به طور عجیبی خلوت شده بود و هیچکس حضور نداشت. هراسی بزرگ همه جا را گرفته بود.
دکتر جلالی درباره مشاهداتش در صحن عتیق، صحن انقلاب فعلی میگوید: وقتی وارد صحن شدیم، متوجه شدیم انبوهی از چادرها، کفشها، چارقدها و وسایل زائران روی زمین ریخته است. مردم هنگام شلیک گاز اشکآور و گلوله، زیر فشار وحشت و خفگی وسایل خود را جا گذاشته و فرار کرده بودند. وارد فضای روضه منوره شدیم؛ داخل بنا هیچ جمعیتی نمانده بود و فقط خادمان حرم رضوی حضور داشتند. خدام در آن شرایط با حالتی غریب و پر از اندوه مشغول جمعآوری شیشهها و آینههایی بودند که در اثر اصابت گلولهها شکسته و روی زمین ریخته بود.
ایشان یادآور میشود: گلولهها به ایوان طلا و به سنگهای مرمر دیوارها خورده بود. شدت برخورد تیرها سنگهای مرمر را تراشیده و خرد کرده بود، به طوری که سالها بعد از پیروزی انقلاب این سنگهای آسیبدیده تعویض شدند. شلیک مستقیم در فضای حرم مطهر صورت گرفته بود و بر اثر آن، آینهکاریها فروریخته بود. خون هم روی سنگها دیده میشد. ابعاد دقیق شهدا و مجروحان در همان ساعات نخست مشخص نشد، اما وقوع جنایت و اصابت تیرها به زائران قطعی بود.

ماجرای جانبازی آقای خوشبخت در حرم
دکتر جلالی در ادامه خاطرهای از مجروحان آن روز نقل میکند و میگوید: در میان آشنایان ما فردی به نام آقای خوشبخت بود که در کوچه جوادیه با هم محله بودیم و رفاقت داشتیم. ایشان از جوانان انقلابی بود که همان روز در وقت توزیع اعلامیهها داخل حرم هدف گلوله قرار گرفت. گلوله درست از زیر بینی او وارد شده و از پشت گردنش خارج شده بود. ایشان زنده ماند و بعدها به جمع کارکنان آستان قدس پیوست، اما تا سالها اثر آن گلوله پشت گردنش مشخص بود و به دلیل همان آسیب، لحن تکلم خاصی پیدا کرده بود. این شواهد نشان میدهد که نظامیان رژیم به سمت جمعیتی که در حال توزیع پیامها یا شعار دادن بودند، مستقیم آتش گشوده بودند.
تاریخ چه میگوید؛ از تعرض روسها تا احترام فاتحان کهن
این محقق بنیاد پژوهشهای اسلامی، واقعه ۲۹ آبان را با دیگر تعرضهای ثبتشده در تاریخ مشهد مقایسه میکند: ورود مسلحانه به این حریم بسیار کمسابقه بوده است. شاخصترین حادثهای که پیش از انقلاب به یاد داریم، اقدام قوای روسیه تزاری بود. روسها در فروردین ۱۲۹۱ شمسی، برابر با ربیعالثانی ۱۳۳۰ قمری، مشهد را اشغال کرده بودند و برای سرکوب مشروطهخواهانی که در حرم تحصن کرده بودند، گنبد و صحن حرم مطهر را با توپ هدف قرار دادند. جای گلولههای توپ سالها روی گنبد باقی مانده بود و در دوره محمدرضا پهلوی هنگام مرمت، این گلولهها را از جداره گنبد خارج کردند و در موزه به نمایش گذاشتند. مطبوعات آن زمان سرنوشت تلخ ژنرالها و عاملان آن گلولهباران را گزارش کردند و مردم همیشه سرنوشت عبرتآموز عاملان بیحرمتی به این مکان را دنبال میکردند.
دکتر جلالی با اشاره به رویدادهای تاریخی دیگر میافزاید: حتی در هجوم اولیه مغولان، اگرچه ابتدا خسارتها و غارتهایی انجام گرفت، اما در زمان کوتاهی چنگیزخان با شناختی که از جایگاه سادات و اهل بیت پیدا کرد، در قانون یاسای خود دستور داد که تعرض به این بارگاه ممنوع باشد. پس از آن نیز در دوره تیموریان، حاکمانی مثل شاهرخ تیموری یا سلطان حسین بایقرا با صدور احکامی رسمی مشخص کردند که هیچگونه مالیاتی نباید از املاک و موقوفات حرم مطهر دریافت شود. این نشان میدهد که در حافظه تاریخی این سرزمین، حتی فرمانروایان سختگیر نیز به قداست این آستانه تمکین کرده بودند، اما رژیم پهلوی که مدعی ملیگرایی بود، این مرز کهن را در هم شکست.
استاندار جدید و زنجیره سرکوب در کشور
استاد جلالی درباره ریشههای تصمیم رژیم برای برخورد خشن در مشهد توضیح میدهد: مشهد از پایگاههای پیشرو در انقلاب اسلامی بود. حضور علمای مبارز و چهرههایی چون رهبر شهید انقلاب آیتالله خامنهای، شهید هاشمینژاد و مرحوم آیتالله واعظ طبسی که اندیشههای امام خمینی(ره) را تبیین میکردند، فضای شهر را کاملاً بیدار کرده بود. ارادت مردم به امام رضا(ع) و حضور حوزههای علمیه نیز توجه عمومی را به مشهد جلب میکرد. حکومت برای مهار این فضا، در روز بیست و پنجم آبان ۵۷ استاندار جدیدی را منصوب کرده بود؛ فردی نظامی به نام سپهبد صادق امیرعزیزی که سوابق برخوردهای تند داشت. او اساساً برای کنترل شدید اوضاع فرستاده شد و تنها چهار روز پس از ورودش، حادثه حمله به حرم مطهر در بیست و نهم آبان اتفاق افتاد.
ایشان این ماجرا را بخشی از یک رویکرد گسترده میداند و میگوید: تعرض به حرم مطهر یک اتفاق جداگانه نبود. در همان ایام، برخوردهای خشن دیگری نیز ثبت شد. در ۲۴ مهرماه فاجعه مسجد جامع کرمان رخ داد، در دانشگاه تهران دانشجویان و اساتید مورد حمله قرار گرفتند و بعدها در آذرماه حتی بخش اطفال بیمارستان امام رضا(ع) در مشهد هدف حمله عوامل رژیم واقع شد. حمله همزمان به مسجد، دانشگاه، محیط درمانی و حرم مطهر به جامعه نشان داد که حکومت برای مهار اعتراضات به هیچ حریم و قاعدهای پایبند نیست. این وقایع موج اعتراض و اعتصاب در میان مراجع، علما و مردم را چندبرابر کرد و تردیدی در ماهیت سرکوبگر حاکمیت باقی نگذاشت.
رویارویی معنا و صورتگرایی؛ پیام نهضت برای نسل امروز
این نویسنده و پژوهشگر در بخش پایانی صحبتهای خود، به ریشه فکری این تحولات پرداخته و میگوید: سعدی شیرازی در بیتی میفرماید: صورت نگار چینی بی خویشتن بماند/گر صورتت ببیند سر تا به سر معانی. مسئله اصلی آن دوران این بود که مردم در پی یک تحول هویتی به دین روی آوردند. دین افقی سرشار از معنا و حقیقت را در اختیار جامعه گذاشت. رژیم پهلوی حکومتی صورتگرا و ظاهرنگر بود؛ آنها ظواهر را میدیدند اما از درک قدرت معنوی و لایههای عمیق ایمان مردم عاجز بودند. کسانی که در این راه مبارزه کردند یا به شهادت رسیدند، به یک آگاهی و حقیقت درونی رسیده بودند و برای همین از فداکاری استقبال میکردند.
دکتر جلالی با اشاره به جایگاه امام خمینی(ره) در این مسیر خاطرنشان میکند: هدایتهای امام خمینی(ره) موجب رشد فکری و اتحاد مردم شد. جامعه در حرکتهای خودجوش و پایبندی به پیامهای ایشان، هویت و همبستگی تازهای را تجربه کرد. بازخوانی اسناد و خاطرات بیست و نهم آبان پس از گذشت نزدیک به پنج دهه، این نکته را روشن میکند که ایستادگی مردم بر سر چه مبانی استواری شکل گرفت. تبیین این تاریخ شفاهی به جوانان یادآوری میکند که دفاع از استقلال و مقدسات این کشور محصول چه هزینههای بزرگی بوده و مردم در مسیر رسیدن به یک تحول ریشهدار، حتی در پای دیوارهای حرم مطهر امام رضا(ع) در برابر تیراندازیها عقب ننشستند.





نظر شما