وقتی قرار است از تاریخ روشنفکری در ایران حرف بزنیم، باید برویم به چند قرن پیش؛ اصلاً باید سری بزنیم به دوره صفویه، به زمانی که به قول زندهیاد دکتر عبدالهادی حائری، ایرانیان با دو رویه استعمار غربی روبهرو شدند؛ زمانی که چشم اجداد ما به پیشرفتهای مادی قاره سبز افتاد و هوس طرح این مسئله به سرشان زد که دریابند چرا و چگونه آنها بله و ما نه؟! هرچند که گاه و بیگاه در این جاده پر از چالهای که بعدها به آن نام منورالفکری و روشنفکری دادند، افرادی پیدا میشدند که لبشان به اعتراض باز بود و عناصر وارداتی فرهنگ و سیاست را به دیده تردید مینگریستند، اما عموماً هر که با غرب و لوازم آن، چه در واقعیت و چه در خیال، محشور میشد، خودش را میباخت و میشد همانی که میگفت: از فرق سر تا ناخن انگشت پا باید فرنگی بشویم! و البته این فرنگی شدن نه در فکر که در ظاهر بود و چه آمد بر سر ایران از این تقلید بدون فکر و اندیشه.
بگذریم؛ این رویه با پیروزی مشروطیت و فراهم شدن فرصت برای جولان افکار و عقاید، میدان را باز دید و آنچه سالها در قفس مغزها مانده بود و صاحبانش گمان میکردند میتوانند ایران را با آن به اوج اعتلا برسانند، ناگهان به داخل صفحات جراید پرشمار و گوناگون ریخت؛ اما آن همه های و هوی، وقتی قحطی بزرگ، در دهه ۱۲۹۰ خورشیدی دامن این سرزمین را گرفت، خفه شد و زمانی که مدعیان منورالفکری، از همنشینی با هم نیز عاجز شدند، افتادند به دامن همان استبدادی که برای نابودیاش گریبان چاک میدادند و گلو پاره میکردند و این وسط، دریغ از چند دقیقه اندیشیدن به آنچه در انبان چندهزار ساله این مُلک میشود یافت و برای درمان دردهایش به کار بست. رضاشاه که آمد، همه روشنفکران ماستها را کیسه کردند و وسط میدانی که مدعی بودند میداندارش هستند، کسی نماند. تازه باز در شهریور۱۳۲۰ بود که حضرات سینهسپر کردند و این بار افتادند داخل جوی بدبویی که از سفارت شوروی میگذشت؛ چپ و چپگرایی شد ایدهآل منورالفکرها.
این وسط مرد میخواست که بگوید چپگرایی فقط ادعا و باد هواست. هر کس به مارکسیسم تمایل نداشت، در محافل روشنفکری حتی داخل آدم نبود؛ اما جلال، جلال آلاحمد، درست در همین زمان، در آن سالهای عجیب و غریب دهههای ۲۰ و ۳۰، پاشنه را ورکشید، رفت داخل میدان و از چیزی حرف زد که در محافل روشنفکری آن روزگار، حتی اندیشیدن به آن حرام بود! از آنچه خود داریم، اما «ز بیگانه تمنا» میکنیم، از داشتههایی که ریشه در فرهنگ و مذهب ما دارند. جلال در تاریخ روشنفکری ما، به تعبیر رهبر معظم انقلاب، شروع «توبه روشنفکری» است؛ نه اینکه فکرش تازه باشد، نه! جلال داشتههای این فرهنگ را، فرهنگ اصیل مردمان خودش را، گذاشت توی سفره روشنفکرانی که حیران بودند از اوضاع جهان؛ شگفتزده بودند از ادا و اطوار مدعیان حمایت از طبقه پرولتاریا؛ از اینکه چطور میشود دم از سوسیالیسم و دفاع از حقوق کارگر زد و بعد، درغلتید به سمت سرمایهداری؟! جلال آلاحمد، بازگشت به فرهنگ اصیل خودی را درمان دردی میدانست که از منظر روشنفکران پیش از او، بیدرمان به نظر میرسید. او همان آدمی بود که جریان واداده روشنفکری آن روز نیاز داشت؛ مردی که بیاید و به فُکُل کراواتیهای هاج و واج مانده بفهماند که راهشان به سمت ترکستان است! جلال یکشبه به این دروازه نرسید؛ همه جا رفت، همه چیز را امتحان کرد، نوشت، گفت، پرسید... اصلاً آرام و قرار نداشت و شاید همین بیقراری او را برد به سوی یک راه دیگر و یک تجربه بالاتر؛ هرچند زیاد نماند و نتوانست از آنچه که هست بهتر باشد.
روزنامهنگاری که به جای «بهار» ترور شد
دوران حکومت رضاخان پهلوی شاهد ترورهای بسیاری بود. یکی از دردناکترین این ترورها، کشتن محمد کیوان قزوینی مدیر روزنامه «نصیحت» قزوین بود. ترور وی تنها به خاطر شباهت چهره او با ملکالشعرای بهار رخ داد. «بهار» محکوم به مرگ شده بود و «قزوینی» به جای وی توسط آدمکشان رضاخان کشته شد. این حادثه یک روز پیش از تصویب طرح انقراض سلسله قاجار در مجلس شورای ملی (۸ آبان ۱۳۰۴) به وقوع پیوست. در آن زمان رضاخان که خود را برای تاجگذاری آماده میکرد، غیرمستقیم نمایندگان مخالف انقراض حکومت قاجار را به مرگ تهدید کرده بود. در روز رأیگیری مأموران محافظ مجلس موظف شده بودند از خروج نمایندگان جلوگیری کنند تا مجلس از اکثریت نیفتد. حتی در بخش تماشاچیان نیز مأموران مسلحی مستقر شده بودند تا مراقب اوضاع بوده و از هر پیشامد غیرمترقبهای جلوگیری کنند. ملکالشعرای بهار که در ۱۳۰۲، ازسوی مردم «ترشیز» و «کاشمر» به مجلس پنجم راه یافته بود، در مخالفت با رضاخان در کنار سیدحسن مدرس قرار گرفته بود. او در غروب روز هشتم آبان ۱۳۰۴ نطق تندی علیه رضاخان که در آن زمان نخستوزیر بود، ایراد کرد. بهار میگوید: «قبل از آنکه نطق کنم، یکی از پادوهای اکثریت به من نزدیک شد و گفت: پس از نطق، نایست و زود برو!». بهار ادامه میدهد: «من نیز پس از نطق نایستادم، زیرا معلوم بود طرفداران رضاخان چه برنامهای داشتند. من رفتم. اما نه بیرون از مجلس، بلکه در اتاقی تنها نشسته بودم و به اوضاع کشور و آتیه مملکت و آتیه خود فکر میکردم. آنها (آدمکشان) فکر کردند من بیرون رفتم تا بگریزم». در همین موقع واعظ قزوینی، مدیر روزنامه نصیحت قزوین که از قزوین برای اقدام در رفع توقیف روزنامهاش به تهران آمده بود و اتفاقاً در آن شب به مجلس آمده و یک برگ ورود به صحن را هم بدست آورده بود، به آبدارخانه مجلس رفت و مشغول خوردن چای شد و پس از آن خواست به داخل صحن برود. قیافه واعظ قزوینی بیشباهت به ملکالشعرا نبود، طرز لباس و عبا و عمامه و قد نسبتاً بلند او، از دور به ملکالشعرا شباهت داشت و چون قبلاً دستور داده شده بود که کلک ملکالشعرا را بکنند، همین که واعظ نزدیک در ورودی رسید، تروریستها دست به کار شده، چند تیر به طرف وی شلیک کردند. یکی از تیرها به گردن واعظ اصابت کرد و او را در دم به قتل رساند.





نظر شما