یکی از اخبار دردناکی که طی هفته گذشته منتشر شد و واکنشهای بسیاری را برانگیخت، «یکلاقبا» خواندن ایران از سوی مشاور رسانهای رئیسجمهور بود. او در یک توییت جنجالی نوشت: «مقایسه جنگ روسیه و اوکراین با وضعیت ایران خندهدار است. روسیه ابرقدرت اقتصادی و نظامی است و خودش مهاجم است؛ اوکراین هم کل غرب و آمریکا پشتش ایستادهاند. مقایسه آن با جنگ آمریکا، اسرائیل و چند کشور منطقه علیه ایران یکلاقبا درست نیست. این جنگ روی اقتصاد ما بسیار سنگینتر اثر گذاشته است». منظور او از این توییت، ظاهراً، تأکید بر نیاز مبرم ایران برای تن دادن هر چه سریعتر به تفاهم با دشمن بود. البته خودش چند روز بعد اعلام کرد که استفاده از اصطلاح «یکلاقبا»، با هدف نشان دادن مظلومیت ایران بوده است. صرفنظر از اینکه اصطلاح «یکلاقبا» در ادبیات ما نه نشانه مظلومیت؛ بلکه نشانه «تحقیر» قلمداد میشود و بار معنایی منفی آشکار و بینیاز از توضیحی دارد، به نظر میرسد نفس به کار بردن این واژه توسط مشاور رسانهای عالیترین مقام اجرایی که باید تسلطی قابل قبول بر بار معنایی واژگان داشته باشد، ریشه در پیشینه و باوری تاریخی دارد که گویا در ناخودآگاه کسانی که خود را روشنفکر میدانند، نشسته و به فهم غالب آنها تبدیل شده است.
موضوع خودتحقیری در فضای روشنفکری ایران، پدیده جدیدی نیست. روشنفکری به عنوان نوعی از اندیشیدن که ساختار و الگوی آن در بیرون از مرزهای ایران شکلگرفته، طبعاً بیش از آنکه گرایش به داخل داشته باشد، خارجی میاندیشد و اظهارنظر میکند. منورالفکرها چه در عصر قاجار، چه در نهضت مشروطه، چه در دوره پهلوی و چه در دوران جمهوری اسلامی، با وجود تغییر در لعاب ابراز اندیشه و تغییر ظاهری کلیدواژهها، هنوز در بند همان دیدگاههایی هستند که امثال میرزاملکمخان و فتحعلی آخوندزاده عرضه و آنها را به عنوان «راه نجات» معرفی میکردند. درواقع موضوع خودتحقیری، طی دو قرن اخیر، به صورت آگاهانه یا غیرآگاهانه در اذهان کسانی که منورالفکر بودند یا چنین ادعایی داشتند، نهادینه و به صورت یک اصل پذیرفته شده است.
عمق این نهادینگی چنان است که حتی با طرح و اجرای سیاست «ما میتوانیم» و برداشتن گامهای بلند برای رسیدن به این مطلوب غایی، باز هم در منظر چنین افرادی باد بر پرچم بیگانه میوزد و از تمکین در برابر خواست استعماری او گریزی نیست. نگارنده قصد ندارد در نوشتار خود، کسی را به وابستگی متهم کند. غرض از نگارش این گزارش، بازخوانی عمق یک دیدگاه است که در ۲۰۰ سال اخیر، حاکمیت خود را بر ذهن منورالفکرها و طیفهایی از نخبگان سیاسی حفظ کرده و موجب شده است گاه، آن هم در حساسترین برههها، بروز و ظهوری فاجعهبار داشته باشد. در این مطالعه مختصر، به بازخوانی پدیده خودتحقیری در تاریخ ایران و در ابعاد گوناگونی مانند سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی خواهیم پرداخت.
پرده نخست: درباره پیشینه خودتحقیری سیاسی
خودتحقیری سیاسی، بیش از آنکه در ساختار سیاسی ناکارآمد ایران طی دوره قاجار و پهلوی ریشه داشته باشد، در خودباختگی منورالفکرها نسبت به جایگاه سیاسی غرب در اداره امور جهان نهفته است. در این نوع از خودتحقیری، اراده و حاکمیت ملی در برابر هژمونی خارجی رنگ میبازد و عقب مینشیند؛ نوعی بیاعتمادی مطلق و بدون مرز نسبت به قدرت درونزای ملی و فروکاستن جایگاه کشور به «بازیچه بیاختیار قدرتهای بزرگ».
در این چارچوب فکری، استقلال سیاسی نه یک آرمان قابل دستیابی؛ بلکه توهمی زیانبار قلمداد میشود که باید فدای سرسپردگی به قطبهای قدرت جهانی شود. سیاستمدار خودتحقیر، منافع ملی را نه از دریچه توازن قوا و اتکا به مردم؛ بلکه از روزنه خشنودی سفرای بیگانه معنا میکند. محمدعلی فروغی با وجود برجستگیهای علمی و ادبیاش، یکی از نمادهای برجسته این رویکرد خودتحقیرانه محسوب میشود. «خانملک ساسانی» دیپلمات و نویسنده دوره قاجار و پهلوی به یاد میآورد که محمدعلی فروغی، استاد مدرسه سیاسی دارالفنون، در کلاس درس، ایران را به آستینی تشبیه میکرد که برای حرکت نیازمند دستی در درون خود بود و آن دست از نظر فروغی، در قالب دولت فخیمه انگلیس تعریف میشد. فروغی با وجود تظاهرات ملیگرایانه، به مطلق بودن این نیاز باور داشت و برایش حدی متصور نبود.
او به عنوان عضو ردهبالای لژ فراماسونری، کاملاً به این باور رسیده بود که در غرب خبری هست! و این باور را به دیپلماتهای جوان و سیاستمداران آینده ایران تعلیم میداد. تقریباً همزمان با فروغی، میرزاحسن وثوقالدوله نیز همین رویکرد را داشت. وثوق معتقد بود کشور به بنبست رسیده است و فقط انگلیسیها هستند که میتوانند کار آن را به سر و سامانی برسانند. قرارداد ۱۹۱۹ میلادی که براساس آن ایران به مستعمره بریتانیا تبدیل میشد، زاییده همین باور بود که البته، چاشنی سودهای کلان مالی از طریق دریافت رشوه را هم ضمیمه خود داشت.
این دیدگاه را میتوان در اطوارهای سیدضیاءالدین طباطبایی یزدی هم دید؛ مدیر روزنامه رعد و نخستوزیر کودتای سوم اسفند که در اوج قحطی بزرگ در ایران، به روایت پیروزیهای انگلیس در جبهههای جنگ جهانی اول دلخوش بود.
پرده دوم: در دام خودتحقیری اقتصادی و صنعتی
خودتحقیری در دو عرصه اقتصاد و صنعت در تاریخ معاصر ایران، دو روی یک سکه و بازتاب باوری ساختاریافته است که از یک سو ایرانیان را ناتوان از مدیریت منابع کلان، ثروتهای ملی و برنامهریزی مالی قلمداد میکند و از سوی دیگر، هرگونه امکان زایش فنی، ابتکار مهندسی و نوآوری صنعتی بومی را مردود میشمرد. این رویکرد غایتِ کارکرد ایران را صرفاً «تأمینکننده نفت خام و مواد اولیه برای غرب» و متقابلاً «بازار مصرف کالاها و قطعات صنعتی بیگانگان» تعریف میکند. سرآغاز این نگاه در اقتصاد کلان، واگذاری شریانهای حیاتی کشور به بیگانگان با این توجیه بود که نیروی انسانی داخلی استعداد اداره فرایندهای پیچیده مالی و صنعتی را ندارد.
خودکمبینی ساختاری، در عرصه صنعت و فناوری، به عریانترین شکل خود در مواضع سپهبد حاجعلی رزمآرا نمود داشت.
رزمآرا در جریان اوجگیری نهضت ملی شدن نفت و در جلسه کمیسیون نفت مجلس شورای ملی (اسفند ۱۳۲۹)، با تحقیر آشکار هوش فنی، دانش مهندسی و توان اجرایی ایرانیان، مخالفت خود را با ملیشدن صنعت نفت، با این عبارت معروف توجیه کرد: «ملتی که هنوز یک لولهنگ (آفتابه) نمیتواند بسازد، چگونه میخواهد تأسیسات عظیم نفت را اداره کند؟».
او با تکیه بر این فرض که کارشناسان ایرانی حتی از اداره ساده پالایشگاهها یا فروش نفت در بازارهای جهانی عاجز هستند، اصرار داشت ملی کردن این صنایع، نوعی خودکشی اقتصادی است. این استدلال که بازتاب گستردهای در متون تاریخی پیدا کرده، مانیفست رسمی ناتوانانگاری بومی و اعتقاد راسخ به انحصار مطلق دانش فنی در دست بیگانگان است. این گفتمان در دهههای۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، به جای پایهریزی صنایع مادر، ریختهگری سنگین و گسترش بخش تحقیق و توسعه، در قالب بسط «صنایع مونتاژ» و وابستگی مطلق به قطعات وارداتی نهادینه شد. به این ترتیب، بیشتر کارخانههای نوپای آن دوره فاقد هرگونه فرایند بومیسازی بود و انتقال فناوری عملاً به خرید ماشینآلات و ابزار مستعمل و وابستگی دائمی به مواد اولیه فراوریشده خارجی تقلیل یافت. همزمان، در بازار و مدیریت صنعتی نیز، نوعی اصالتبخشی افراطی به شرکتهای خارجی جریان داشت، بهگونهای که محصولات ساخت داخل برای پذیرفتهشدن در بازار، ناچار به تولید تحتلیسانس و پنهان شدن پشت نامهای تجاری فرنگی بودند.
به این ترتیب، اقتصاد و صنعت ایران بر پایه الگویی استعماری بنا شد که کارگر و مهندس ایرانی را نه «طراح و تولیدکننده»، بلکه صرفاً «پیچبندِ» قطعات وارداتی میخواست.
این رویکرد در سالهای پس از پیروزی انقلاب و استقرار نظام جمهوری اسلامی که به دنبال نهادینه کردن شعار «ما میتوانیم» بود، دردسرهای زیادی ایجاد کرد و همچنان هم برخی، با وجود پیشرفتهای گوناگون فنی و علمی، دچار چنین ذهنیتی هستند و از «یکلا قبا» خواندن ایران ابایی ندارند.
پرده سوم: خودتحقیری اجتماعی و فرهنگی
فرهنگ، ستون فقرات هویت یک ملت است. خودتحقیری فرهنگی هنگامی پدیدار میشود که یک جامعه میراث معرفتی، زبان، خط، هنر و فلسفه تاریخی خود را عامل عقبماندگی معرفی کند و تنها راه بقا را امحا یا استحاله گذشته و ذوب شدن در الگوهای فرهنگی تمدن رقیب بداند. این رویکرد به جای بازخوانی انتقادی سنت، تیشه به ریشه هویت میزند.
متأسفانه این نوع از خودتحقیری در میان منورالفکرها و به اصطلاح نخبگان سیاسی و فرهنگی، سابقهای نسبتاً طولانی دارد و شاید بتوان آن را با اصطلاح «خودباختگی فرهنگی» تعریف کرد. پیشگام این گرایش، میرزافتحعلی آخوندزاده بود. او در مواجهه با تمدن غربی، مشکل اصلی شرق و ایران را در ساختار خط، زبان و ذهنیت بومی میدانست. او در اثر مشهور خود «مکتوبات کمالالدوله» میراث کهن تمدن ایرانی، زبانآوری و خط فارسی را سد راه خردورزی معرفی میکند و مدعی میشود تا زمانی که الفبا و پایههای معرفتی کهن دگرگون نگردد، ذهن ایرانی دچار جمود و عجز باقی خواهد ماند.
احمد کسروی درواقع ادامهدهنده همین اندیشه بود؛ نویسنده و تاریخنگاری که به جزماندیشی در برخورد با فرهنگ سنتی شهره شد. کسروی در رسائلی نظیر «حافظ چه میگوید؟» و «ورجاوند بنیاد»، تیرهای نقد خود را نه به سمت جهل؛ بلکه متوجه مواریث ادبی و عرفانی سترگی چون حافظ، سعدی، مولوی و مفاخر فکری ایران نشانه رفت. او ادبیات کلاسیک فارسی را مایه تخدیر و سستی اراده ایرانیان خواند و حتی با راهاندازی سنت مذموم «کتابسوزان»، درصدد برآمد تا با نابود کردن بخشی از شناسنامه ادبی کشور، جامعه را از عقبماندگی برهاند؛ رفتاری که نشاندهنده عمق ناامیدی وی از زایش مجدد خرد در بستر فرهنگ ایرانی و خودتحقیری شدیدش بود.
از سوی دیگر، خودتحقیری اجتماعی را هم باید بخشی از عمیقترین لایههای این بحران بدانیم؛ جایی که گزارههای تحقیرآمیز نه فقط به حاکمان یا ساختارها؛ بلکه به تودههای مردم نسبت داده میشود.
در این نگرش، ملت ایران جمعیتی توصیف میشود که دچار نقصهای ژنتیکی، تنبلی مفرط، قانونگریزی دائمی و ناتوانی در سازماندهی مدنی است و خودبهخود امکان دستیابی به آزادی یا نظم را ندارد، مگر آنکه با ارادهای از بیرون مرزها هدایت و مهار شود. معروفترین و بیپرواترین مانیفست این دیدگاه، توسط سیدحسن تقیزاده در یکی از سرمقالههای مجله کاوه ارائه شد. او در شماره ۳۶ این نشریه (برلین، ۱۴ شهریور ۱۲۸۹، صفحه ۲) راهبرد رهایی ایران را چنین فرمولبندی کرد: «ایران باید ظاهراً و باطناً، جسماً و روحاً فرنگیمآب شود و بس». تقیزاده در واقع حکم به مسخ کامل هویت اجتماعی ایرانی صادر کرد؛ به این معنا که جامعه ایرانی هیچ سرمایه مثبتی برای بقا ندارد و باید تمامیت خود را رها و از نو، با الگوی فرنگی بازسازی شود.
نگاهی به پیشینه خودتحقیری در ایران نشان میدهد این پدیده نه یک تصادف تاریخی؛ بلکه یک جریان ساختاریافته فکری در میان طیفی از منورالفکرها، نخبگان سیاسی و ارباب تصمیم طی دو سده اخیر بوده است. این نگرش، پیشرفت را نه در پیوند «خردورزی و خودباوری ملی»؛ بلکه در «استحاله هویتی و وابستگی تام» جستوجو میکند.
نتیجه چنین رویکردی، تحمیل قراردادهای ننگین، رکود ظرفیتهای صنعتی، تضعیف اعتمادبهنفس نسلهای متمادی و حاکمیت دکترین «ما نمیتوانیم» بر دیوانسالاری کشور است. عبور از این پیشینه تلخ و واکاوی اسناد آن، درس بزرگی برای امروز دارد؛ نقد ضعفها همواره مقدمه بالندگی است، اما اگر نقد جای خود را به خودتحقیری و نفی اراده ملی دهد، نخستین ثمرهاش پذیرش انقیاد در برابر بیگانگان و مرگ پویایی یک تمدن خواهد بود. باید به این مسئله، اصول مهم و راهبردی زمانشناسی، موقعیتشناسی و دشمنشناسی را هم بیفزاییم تا در بیان خود مراقب واژههایی که بار معنایی خاص دارند، باشیم.





نظر شما