برای میهمان این هفته من یعنی ایوب امینالرعایا، که در نیشابور به دیدنش رفتم ، طبیعت بخشی از زندگی و هویت او است؛ هویتی که از کودکی و در میان کوچهباغهای قدیمی نیشابور شکل گرفته و در سالهای بعد به فعالیتهای گسترده در حوزه کوهنوردی، پاکسازی کوهستان، درختکاری و احیای عرصههای طبیعی انجامیده است. او از دهه ۶۰ فعالیتهای زیستمحیطی خود را آغاز کرد و با همراهی گروهی از کوهنوردان و دوستداران طبیعت نیشابور، اقدامات قابل توجهی انجام داده است. از کاشت چند ده هزار نهال ارس در ارتفاعات تا اجرای طرح کمربند سبز با کاشت چند هزار گلدان از گونههای سازگار با اقلیم منطقه. او معتقد است طبیعت به انسان نیازی ندارد، بلکه این انسان است که برای ادامه زندگی و حفظ سلامت خود به طبیعت وابسته است. مثل همیشه یادآور شوم که وجود انسانهایی چون امینالرعایا در هر شهر غنیمتی ارزشمند است.
در آغوش کوچهباغها
من ایوب امینالرعایا هستم. سال ۱۳۳۷در خانواده امینالرعایا که از خاندانهای شناختهشده نیشابور است، به دنیا آمدم. جالب اینکه محل انجام این گفتوگو هم تقریباً همان محل تولد من است. در کودکی من، اینجا یک خانهباغ در میان کوچهباغهای قدیمی نیشابور بود. وقتی از کوچهباغهای نیشابور صحبت میکنیم، یاد عنوان کتاب دکتر شفیعی کدکنی، «در کوچهباغهای نیشابور» میافتم. فضای آن روزهای این منطقه واقعاً با امروز تفاوت داشت. خبری از خیابان، تیر برق و مظاهر زندگی شهری نبود. هر طرف را نگاه میکردید، باغ بود و درخت و آب.
به اعتقاد من، تجربههای خوشایند کودکی، عشق به طبیعت را در وجود انسان زنده نگه میدارد. اگر بچهها از سالهای نخست زندگی با باغ، درخت، جانوران و حضور در فضای طبیعی آشنا شوند، این ارتباط هم در ذهنشان ماندگار میشود و میتواند در بزرگسالی نیز به علاقه و مسئولیتپذیری تبدیل شود.
من از دوران نوجوانی به دو رشته گیاهپزشکی و دامپزشکی علاقه زیادی داشتم. نمراتم هم خوب بود و برای ورود به دانشگاه تلاش کردم، اما در رشتهای که دوست داشتم، پذیرفته نشدم. آن زمان حتی رشته گیاهپزشکی در دانشگاه کرج شرایط پذیرش دشوارتری نسبت به پزشکی درمانی داشت. با وجود اینکه برادرم بسیار علاقهمند بود من تحصیلات عالی را ادامه بدهم و بر این موضوع تأکید میکرد، تصمیم گرفتم ادامه تحصیل ندهم. البته این به معنای کنار گذاشتن یادگیری نبود و در سالهای بعد همواره به دنبال افزایش اطلاعات و آموختن مهارتهای تازه بودم.
پس از انقلاب، در جریان استخدامهای جدید برای کارگزاران روستایی و معلمان روستا، در آزمون شرکت کردم و پذیرفته شدم. یک دوره آموزشی ۶ماهه شبانهروزی را در خراسان گذراندم. آموزشها بسیار متنوع و کاربردی بود و تقریباً هر مهارتی را که برای اداره امور یک روستا لازم بود، به ما یاد میدادند؛ از جوجهکشی و واکسیناسیون دام تا جادهسازی و امور بهداشتی و درمانی. به علت علاقهام به حیوانات حدود ۲۷ سال در زمینه پرورش مرغ گوشتی فعالیت کردم. در کنار آن، مشاغل دیگری هم به فعالیتهایم اضافه شد. درواقع، آموزشهای دوره کارگزاری سبب شده بود ذهنیتی چندپیشهای پیدا کنم. ما در آن دوره با حوزههای مختلف آشنا شده بودیم و همین شناخت به من کمک کرد در موقعیتهای متفاوت، کارهای گوناگونی را تجربه کنم. البته سه سال هم در روستا معلم بودم و در کل از شغل دولتی پس از هفت سال کنارهگیری کردم تا کنار پدر و مادرم باشم.
از هفتغار تا قلههای بلند
نخستین کوهنوردی بنده وقتی بود که سه یا چهار ساله بودم و پدرم من را روی دوشش گذاشت و ارتفاعات هفتغار را بالا رفتیم. ازحدود ۱۰سالگی با دوستانم به کوههای اطراف نیشابور، از جمله درهها و ارتفاعات منطقه هفتغار میرفتم. این علاقه در سال ۱۳۵۳ جدیتر شد. به اتفاق آقای محمود حسینزاده که هنوز هم استاد من در کوهنوردی است، نخستین شبمانی را در منطقه هفتغار تجربه کردیم. سال ۱۳۵۴ هم دوباره چادر زدیم و در منطقه برفریز شبمانی داشتیم. مسیری را از منطقه شیخ ابوالحسن به روستای برفریز پیمایش کردیم؛ آن زمان جادهای وجود نداشت و همه مسیر را پیاده میرفتیم. بعد هم به هفتغار رفتیم و از آنجا پایین آمدیم. این برنامه حتی امروز هم یک برنامه نسبتاً سنگین کوهنوردی محسوب میشود.پس از انقلاب به هیئت کوهنوردی پیوستم و عضویت در این مجموعه، مسیر کوهنوردی حرفهایتر را برایم هموار کرد. بهتدریج صعود به قلههای شاخص ایران را آغاز کردم و با لطف خداوند و علاقهای که در وجودم بود، توانستم تجربههای ارزشمندی بدست بیاورم . در کارنامهام حدود ۱۰ صعود زمستانی به قله دماوند و حدود ۶ تا ۷ برنامه زمستانی در علمکوه ثبت شده است. همچنین سرپرستی و معاونت تیم استان در صعود به قله ۷هزار و ۱۳۴ متری لنین در کشور قرقیزستان را برعهده داشتم. صعود به قله کورژنفسکایا در تاجیکستان و قله آرارات و برنامههای کوهنوردی در نپال و قلههایی در این منطقه از دیگر تجربههای من در این مسیر بوده است.
از پاکسازی بوژان تا احیای مناطق
فعالیتهای جدی من در حوزه حفاظت از طبیعت به دهه ۶۰ برمیگردد. در آن زمان عضو هیئت کوهنوردی نیشابور بودم و با کارگروه حفاظت کوهستان هیئت کوهنوردی تهران ارتباط پیدا کردم. بهتدریج در فعالیتهای این مجموعه مشارکت کردم و بعدها این کارگروه به انجمن حفظ محیط کوهستان تبدیل شد.
در دهه ۷۰ که مسئولیت ریاست هیئت کوهنوردی نیشابور را برعهده گرفتم، تلاش کردم برنامههای پاکسازی و درختکاری را جدیتر دنبال کنم. یکی از نخستین برنامههای پاکسازی ما در رودخانه بوژان انجام شد و پس از آن بهسراغ رودخانه رود رفتیم که کاری نوآورانه بود.
در آن سالها اگر کسی وارد روستای بوژان میشد، میتوانست از آب رودخانه استفاده کند. اما بهتدریج با افزایش جمعیت، ساختوساز، ویلاسازی، ورود فاضلاب به رودخانه و رها کردن زبالهها، شرایط تغییر کرد. حتی درباره آلودگی بعضی چشمهها هم هشدار داده میشود و آلودگیهای میکروبی در مسیر جریان آب میتواند به منابع پاییندست منتقل شود. در کنار پاکسازی تلاش میکردیم رفتار مردم را هم اصلاح کنیم. وقتی میدیدیم کسی شاخه درختی را میشکند یا برای درست کردن آتش، پای درختان را انتخاب میکند، محترمانه تذکر میدادیم.
در همین سالها با انجمن حفظ محیط کوهستان و سمینارهای آن در تهران ارتباط بیشتری پیدا کردم. در این نشستها متخصصان و فعالان برجسته محیط زیست از داخل و خارج کشور حضور داشتند و آخرین یافتههای علمی و تجربههای روز دنیا را مطرح میکردند. ریاست انجمن را آقای عبدالله اشتری برعهده داشت و این مجموعه در زمینه برنامههای بینالمللی حفاظت از محیط زیست نیز فعالیت میکرد. من در این سمینارها شرکت میکردم و تلاش داشتم آموختهها را به نیشابور منتقل کنم و متناسب با امکانات و شرایط منطقه، کاری انجام بدهم.یکی از اقدامات ما استفاده از قلمه درخت بید در حاشیه رودخانهها بود. هرجا بر اثر سیلاب یا عوامل دیگر درختان از بین رفته بودند، از درختان موجود قلمه میگرفتیم و در نقاط مناسب میکاشتیم. این روش کمهزینه بود و خوشبختانه نتیجه خوبی هم داشت. هنوز هم این کار را ادامه میدهیم. همچنین با همکاری منابع طبیعی، بذر گونههای علفی را تهیه و در عرصههای مناسب بذرکاری میکردیم.
۱۶هزار اُرس
یکی از مهمترین تجربههای من و دوستان همراهم در اواخر دهه ۷۰ کاشت درخت ارس در دامنههای بینالود و مناطق اطراف نیشابور بود که با همکاری اداره منابع طبیعی نیشابور انجام شد. در ابتدا یک بار بذر ارس را در دامنه بینالود کاشتیم، اما نتیجه مطلوبی نگرفتیم. پس از آن، اداره کل منابع طبیعی توانست تولید گلدان ارس را انجام بدهد. به یاد دارم در نخستین مرحله، ۳۷ گلدان ارس در اختیار ما قرار گرفت. آنها را به منطقه دهانه حیدری بردیم و کاشتیم.
با اینکه فقط ۳۷ گلدان داشتیم، حدود ۴۰ نفر از علاقهمندان برای کاشت آنها همراه شدند. همین استقبال سبب شد درخواست گلدان بیشتری بدهیم. سال بعد توانستیم ۳هزار گلدان دریافت کنیم و این روند ادامه پیدا کرد و تا دهه نخست سال ۱۳۸۰، تعداد گلدانهای ارس کاشتهشده به حدود ۱۶هزار رسید.
بخشی از این نهالها در منطقه حیاتوحش حیدری و بخشی دیگر در نقاط مختلف ارتفاعات و کوهستانهای نیشابور کاشته شدند. برای انتقال آنها گاهی مجبور بودیم گلدانها را با کولهپشتی به ارتفاعات ببریم. امروز که حدود دو دهه از آن تلاشها گذشته، دیدن نتیجه کار برایمان بسیار خوشحالکننده است. در منطقه بوژان نمونههایی از این درختان را داریم که ارتفاعشان به بیش از ۳ متر رسیده است. بعضی دیگر هم به دلیل شرایط محل رشد، در اندازههای ۵۰ تا ۶۰ سانتیمتر باقی ماندهاند. نکته مهم این است بسیاری از این درختان بدون آبیاری و حفاظت ویژه توانستهاند به حیات خود ادامه بدهند. این موضوع برای ما اهمیت زیادی دارد؛ چون نشان میدهد اگر گونه درست در محل مناسب کاشته شود، میتواند با شرایط طبیعی منطقه سازگار شود. البته تولید نهال، کاری تخصصی است و باید توسط دستگاههای مسئول و کارشناسان مربوط انجام شود.
مسیر فعالیتهای ما همیشه هموار نبود. سال ۱۳۸۶ به دلیل مشکلاتی که در همین فعالیتها پیش آمد، دلشکسته شدم و مدتی از برنامههای کاشت و سازماندهی آن فاصله گرفتم. اما علاقه به طبیعت از بین نرفت و حدود چهار سال است که دوباره با جدیت بیشتری به این حوزه برگشتهام. یکی از گونههایی که در سالهای اخیر روی آن کار کردهایم، بادامشک است؛ گیاهی شناختهشده در عرصههای منابع طبیعی ایران که با شرایط منطقه سازگاری خوبی دارد. سال گذشته با اداره منابع طبیعی قراردادی برای احیای ۶۳ هکتار زمین در یک قطعه و ۱۰ هکتار در نقطهای دیگر بستیم. در همان سال بذرکاری آزمایشی انجام دادیم و نتیجه بسیار امیدوارکننده بود. بیش از ۸۰درصد بذرها جوانه زدند و رویش داشتند. دیروز هم برای بازدید و برنامهریزی به منطقه رفتیم و خوشبختانه گیاهان سبز و زنده بودند. بادامشک گیاهی دائمی و زیباست و محصول آن نیز ارزش اقتصادی دارد. امیدواریم امسال بتوانیم با همراهی دوستان، بذرکاری در این عرصهها را ادامه بدهیم.
در کنار این فعالیتها، در سه سال گذشته طرح کمربند سبز نیشابور را با همکاری اداره منابع طبیعی و مشارکت مردم و علاقهمندان اجرا کردیم. این طرح به عنوان یک نمونه موفق در سطح کشور هم مطرح شد. در جریان آن حدود ۸۰هزار گلدان از گونههای آتریپلکس، طاق و قرهداغ غرس کردیم. به گفته مسئولان منابع طبیعی، اگر قرار بود این طرح با اعتبارات و امکانات دولتی اجرا شود، حدود ۱۲۰میلیارد ریال هزینه داشت؛ اما این کار بدون دریافت هزینه مالی از دستگاههای دولتی و با مشارکت مردم و علاقهمندان انجام شد.
نتیجه این تلاشها احیای حدود ۳۹۰ هکتار از عرصههایی است که پیش از این منشأ تولید غبار و گردوخاک بودند. امروز اگر به منطقه بروید، پوشش گیاهی آن کاملاً قابل مشاهده است. خوشحالی ما فقط به سبز شدن زمین محدود نمیشود. با رشد بوتهها، زنجیره حیات جانوری هم در منطقه در حال بازگشت است. تعداد خرگوشها افزایش پیدا کرده، لاکپشت دیده میشود و جمعیت مارمولکها بیشتر شده است. حتی مار و روباه هم در منطقه مشاهده میشوند. بوتههایی که کاشتهایم، برای این جانوران پناهگاه فراهم کردهاند و شرایطی ایجاد شده که بتوانند در آن زادآوری کنند.این برای من یکی از شیرینترین نتایج فعالیتهای زیستمحیطی است؛ اینکه میبینیم با احیای پوشش گیاهی، حیات دوباره به یک منطقه برمیگردد. به همین دلیل معتقدم باید این اقدامات را ادامه بدهیم و برای گسترش آنها برنامه داشته باشیم.


امانت نسلهای آینده
اگر بخواهم مجموع فعالیتهای چند دهه گذشته را برآورد کنم، در عرصههای مختلف حدود ۱۰۰هزار نهال و بذر کاشتهایم. بخشی از آنها ارسهای ارتفاعات حیدری هستند، بخشی در قالب کمربند سبز نیشابور کاشته شده و بخشی هم گونههای بیابانی و بادامشکاند. حتی بذرهای بادامشکی که حدود ۱۰ سال پیش کاشتیم، امسال به گل و میوه رسیدهاند. این اتفاق نشان میدهد احیای طبیعت در این مناطق امکانپذیر است.
در این زمینه یک نکته بسیار مهم وجود دارد و آن، انتخاب گونه مناسب است. ما نباید هر گیاهی را در هر منطقهای بکاریم. گونهای که با اقلیم و شرایط طبیعی منطقه سازگار نیست، ممکن است خشک شود و نتیجه تلاشها را از بین ببرد. از طرف دیگر، برخی گونهها ممکن است مهاجم باشند و به پایههای ژنتیکی گیاهان بومی آسیب بزنند. این مسئله بهویژه در مورد گونههای ارزشمند و قدیمی جنگلهای ایران اهمیت دارد و حتی میتواند خطر انقراض آنها را افزایش بدهد. بنابراین تأکید میکنم در این زمینه باید با نظر کارشناسان و دستگاه متولی، یعنی منابع طبیعی اقدام کنیم.
در حوزه پاکسازی نیز همچنان فعال هستیم. امسال به مناسبت روز جهانی پاکسازی کوهستان فراخوانی منتشر کردیم و از باشگاههای کوهنوردی خواستیم در برنامههای خود، ساعاتی را به پاکسازی اختصاص بدهند. ترجیح دادیم همه کوهنوردان را در یک نقطه جمع نکنیم؛ چون هر باشگاه و گروهی برنامه مشخصی داشت و میتوانست همان منطقهای را که برای کوهنوردی انتخاب کرده بود، پاکسازی کند. خوشبختانه این برنامه انجام شد و به شکل متمرکز هم بخشی از رودخانه میرآباد را پاکسازی کردیم. در جریان این برنامه، حدود یک وانت نیسان زباله از داخل رودخانه جمعآوری شد.
یکی دیگر از فعالیتهای ما، همکاری با اداره منابع طبیعی و محیط زیست در قالب همیاران طبیعت است. امروز تعداد زیادی از مردم به کوهنوردی و طبیعتگردی علاقهمند شدهاند، اما از طرف دیگر، تعداد نیروهای سازمانهای مسئول، کم بوده و بسیاری از نیروهای بازنشسته هم جایگزین نشدهاند. ما تلاش کردهایم چشمهای بینای این دو دستگاه باشیم. کوهنوردان در طول هفته به مناطق مختلف میروند و اگر با تخریب، شکار غیرمجاز یا آسیب به طبیعت روبهرو شوند، موضوع را اطلاع میدهند.
به نظرم امروز باید بیش از هر زمان دیگری به محیط زیست توجه کنیم؛ چون موضوع فقط حفاظت از چند درخت و حیوان نیست، بلکه مستقیماً با سلامت انسان ارتباط دارد. ما در بینالود و دیگر ارتفاعات خراسان از آبخیزها و آبخوانهایی استفاده میکنیم که حیات شهرها و روستاها به آنها وابسته است. متأسفانه برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی ادامه دارد. گاهی برای تولید یک کیلوگرم محصول کشاورزی، چندین برابر میزان متعارف آب مصرف میکنیم. برای مثال، در تولید یک کیلوگرم گوجهفرنگی با روشهای نوین ممکن است حدود ۸۵ لیتر آب مصرف شود، در حالی که در برخی شیوههای سنتی این میزان تا۶۰۰ لیتر میرسد. این تفاوت نشان میدهد باید هرچه زودتر روشهای علمی و بهینه مصرف آب را جدی بگیریم.
امروز شهرنشینی سبب شده مردم پس از یک هفته کار و تلاش، برای رسیدن به آرامش به دامان طبیعت پناه ببرند. بنابراین باید در کنار فراهم کردن امکان طبیعتگردی، آموزش حضور درست در طبیعت را هم جدی بگیریم. طبیعت سطل زباله نیست. رودخانه و کوهستان مجموعههایی پیچیده و ارزشمند از حیات هستند و اگر یکی از حلقههای این زنجیره آسیب ببیند، سلامت کل مجموعه به خطر میافتد.
به همین دلیل معتقدم آموزش عمومی باید جدیتر شود. چرا نباید دانشگاه طبیعتگردی و دانشگاه کوهنوردی داشته باشیم؟ وقتی هزاران نفر در فصل تابستان به دماوند صعود میکنند، چرا نباید آموزش اصولی کوهنوردی و حفاظت از محیط کوهستان برای آنها فراهم باشد؟ چرا تلویزیون نباید برنامههای مستمر و جذاب درباره طبیعتگردی مسئولانه و حفاظت از محیط زیست تولید کند؟ باید جاذبههای طبیعت را به مردم نشان داده و همزمان به آنها آموزش بدهیم که چگونه از این جاذبهها مراقبت کنند.
در این مسیر، نقش رسانهها بسیار مهم است. اصحاب رسانه وظیفه اطلاعرسانی و آگاهسازی مردم را برعهده دارند و من از تلاش آنها قدردانی میکنم. همیشه میگویم طبیعت به ما نیازی ندارد؛ این ما هستیم که به طبیعت نیازمندیم. اگر انسان از بین برود، طبیعت راه خودش را ادامه میدهد، اما اگر طبیعت را نابود کنیم، زندگی خودمان را به خطر انداختهایم. آرزویم این است برای آیندگان، دشتهایی سرسبز، رودخانههایی زلال و پرآب، کوههایی پرگل و مردمانی سالم و بانشاط باقی بگذاریم.






نظر شما