چند ده سال دیگر، احتمالاً تعدادمان آنقدر کم میشود که اگر در خیابان با کسی روبهرو شوید، احتمال ندارد غریبه باشد! این تصویر سوررئال و عجیبوغریب اگر پیشبینیهای جمعیتشناسان درست از آب دربیاید، از رگ گردن به ما نزدیکتر است. مخصوصاً طبق پژوهشهای نشریه «لنست»، هیچ بعید نیست که تا پایان قرن، جمعیت ما به رقم ۳۹ میلیون نفر برسد. وقتی نسلی که قرار بود موتور محرک اقتصاد باشد و آینده را برای ما بسازد، حالا دارد با تمام سرعت به سمت سن بازنشستگی میدود و پشت سرش هم هیچ خبری از جایگزین ندارد، یا وقتی فرزندآوری تبدیل شده به یک معامله اقتصادی پرریسک و سنگین که خانوادهها از زیر بار آن شانه خالی میکنند، یعنی ما با یک دردسر جمعیتی روبهرو هستیم که نه با شعارهای رمانتیک فرزندآوری حل میشود و نه با شمردن تعداد نوزادان در آمارهای رسمی سالانه. اما درباره اینکه چطور به این نقطه رسیدهایم و اگر همین مسیر ادامه پیدا کند، آینده جمعیتی و اقتصادی کشور چه شکلی خواهد بود، صفحه اینستاگرامی «چرتکه» مفصل نوشته و زنگ خطر را به صدا درآورده است.
پنجره طلایی بسته شد
پیشبینی پژوهش مشهور نشریه علمی «لنست» مبنی بر سقوط جمعیت ایران به حدود ۳۹ میلیون نفر تا پایان قرن حاضر، نه یک شایعه رسانهای است و نه سناریویی خیالی؛ بلکه خروجی سرد و قطعی معادلات جمعیتشناسی است. برای اینکه جمعیت یک کشور در درازمدت ثابت بماند، نرخ باروری کل باید حداقل ۱/۲ فرزند به ازای هر زن باشد که به آن «نرخ جایگزینی» میگویند، اما این شاخص در ایران طی سه دهه از ۵/۶ به حدود ۰۶/۱ و در کلانشهرهایی مثل تهران و گیلان به زیر ۰۲/۱ سقوط کرده است.
اینکه جمعیت کشور هنوز حدود ۸۸ میلیون نفر به نظر میرسد، صرفاً یک خطای دید موقتی به نام «شتاب جمعیتی» ناشی از حضور متولدین دهه ۶۰ است؛ بهمحض اینکه این نسل از سن باروری خارج شوند، جمعیت ایران وارد یک سقوط آزاد میشود. این سقوط آزاد جمعیتی، ایران را مستقیماً به درون مرگبارترین تله اقتصاد توسعه یعنی پیری پیش از ثروتمند شدن پرتاب میکند. کشورهایی مثل ژاپن و آلمان هم با بحران سالمندی روبهرو هستند، اما آنها ابتدا صنعتی شدند، زیرساخت ساختند و ثروت کلان انباشت کردند و سپس پیر شدند. در مقابل، ایران در حالی به این سمت میرود که تا دو دهه آینده بیش از ۳۰درصد جمعیتش بالای ۶۰ سال خواهند بود؛ در حالی که میانگین درآمد سرانه و انباشت سرمایه در آن بهشدت پایین است. با انفجار شاخص نسبت بار تکفل، بخش اعظم بودجه و منابع کشور، بهجای سرمایهگذاری و توسعه، به واسطه هزینههای درمان و نگهداری سالمندان و جبران کسری صندوقهای ورشکسته بلعیده خواهد شد.
اما چرا نسل امروز با وجود تمام تبلیغات، از فرزندآوری فراری است؟ پاسخ این رفتار را «گری بکر» برنده نوبل اقتصاد، سالها پیش با تئوری اقتصادی باروری اثبات کرد: فرزندآوری یک تصمیم احساسی نیست؛ بلکه یک محاسبه سرد اقتصادی است. در جوامع سنتی و کشاورزی، فرزند یک دارایی مولد بود که از کودکی در مزرعه و کارگاه کمکخرج خانواده میشد، اما در اقتصاد شهری و تورمی امروز، هزینههای کمرشکن مسکن، آموزش، تغذیه و درمان، فرزند را از یک دارایی به یک بدهی سنگین و پرریسک تبدیل کرده است. خانواده ایرانی امروز بین فقر با چند فرزند و حفظ حداقلی کیفیت زندگی با تکفرزندی یا بیفرزندی، با ماشینحساب عقلانی خودش گزینه دوم را انتخاب میکند. درست در همان نقطهای که میزبان نرخ باروری جامعه به زیر نرخ جایگزینی سقوط کرده، کشور درگیر یک گذار جمعیتی نامتقارن شده است.
طبق اصول علم جمعیتشناسی، جامعه ایران گذار جمعیتی را پشت سر گذاشته، اما جمعیت میلیونی مهاجران افغان ساکن ایران هنوز در مراحل اولیه گذار قرار دارند و میانگین نرخ باروری آنها ۵/۳ تا ۵ فرزند برآورد میشود. از نظر ریاضی، وقتی دو جمعیت در یک جغرافیا زندگی میکنند که نرخ رشد یکی منفی و دیگری بیش از دو برابر است، در افق ۵۰ تا ۷۰ ساله، ترکیب هرم سنی، مدارس و نیروی کار بهشکل بنیادین تغییر میکند؛ فاجعه اینجاست که این مهاجرت جایگزین، بدون هیچگونه برنامهریزی زیرساختی، نظام مالیاتی و ظرفیتسنجی منابع در حال رخ دادن است و فشار مستقیمش بر آب، انرژی یارانهای، تختهای بیمارستانی و آموزش عمومیِ در حال فروپاشی وارد میشود. نتیجه نهایی این پرونده، تلخترین حسرت تاریخی یک سرزمین است: هر کشور در تاریخ خود فقط یک بار وارد «پنجره طلایی جمعیت» میشود؛ دورهای ۳۰ ساله که در آن ارتش نیروی کار جوان (۱۵ تا ۶۴ سال) به اوج میرسد. ایران از اواسط دهه ۸۰ وارد این پنجره شد و تا حوالی سال ۱۴۲۰ فرصت داشت تا با تبدیل این جمعیت جوان به ثروت، کشور را بسازد! اما ما این پنجره طلایی را سوزاندیم. امروز نخبگان و نیروی کار متخصص ایرانی با مهاجرت، در حال ساختن اقتصاد و صندوقهای بازنشستگی غرب هستند. در داخل، نرخ زادوولد طبقه متوسط یخ زده و جای خالی آنها با نیروی کار غیرماهر و زادوولد بیبرنامه پر میشود؛ معادلهای که خروجی آن در ۷۰ سال آینده، کشوری ۳۹ میلیونی، پیر، تهیدست و تهیشده از سرمایه انسانی کیفی است.




نظر شما