برای ما شیعیان، مراجع تقلید چراغهای روشنیاند که دوران تاریک آخرالزمان را روشن نگه میدارند تا در پناه رهنمودهای آنان بتوانیم وظیفه شیعی خود را در برابر امام عصر، حضرت مهدی(عج) به حد امکان ادا کنیم. اینان افرادی هستند که با نفس پاک خود، واسطه کرامات، فضل الهی و روحانی برای امت ایمانی اسلاماند. هرگاه یکی از این استوانههای مرجعیت را از دست میدهیم، فارغ از حس دردناک این فقدان، مقلدان دست به دعا برمیدارند که خدای متعال بار دیگر عالمی فرزانه به ملت عطا کند که با درایت و علم خود، راه را برای ما روشن کند. در کنار توکل به خداوند و با امید به آینده، پیکر فقیه بزرگ، آیتاللهالعظمی وحید خراسانی را به خورشید خراسان تحویل دادیم.
به همین مناسبت، برای واکاوی ابعاد گوناگون حیات علمی و معنوی ایشان، گفتوگویی تخصصی و مشروح با دکتر علی شاکری، مدرس حوزه و دانشگاه ترتیب دادهایم که در ادامه از نظرتان میگذرد. امید است این گفتوگو راهگشای شناخت دقیقتر زوایای شخصیت این مرجع والامقام برای جامعه علمی و مؤمنان باشد.
نوجوانی همراه با خطابه و ادبیات
سخن گفتن از شخصیت آیتاللهالعظمی وحید خراسانی کار دشواری است. یکی از وجوهی که در شرححال ایشان کمتر شناخته شده، وجهه ادبی و توانمندی ایشان در شاعری و تبحر در فنون ادبی است. ایشان متولد یکی از روستاهای اطراف نیشابور—که از دیرباز مهد علم، ادب، شعر و فرهنگ بوده—هستند و از شاگردان خاص و مورد توجه ادیب نیشابوری دوم (استاد شیخ محمدتقی راموز) به شمار میرفتند؛ تواناییهای ادبی ایشان در اینگونه محافل پرورش یافت. فن خطابه نیز پیوندی مستقیم با تسلط بر ادبیات دارد؛ هرچند هر ادیبی سخنور نیست، اما رسیدن به مدارج عالی خطابه مستلزم تسلط عمیق بر ادبیات است. آیتالله العظمی وحید از معدود مراجعی بهشمار میرفتند که همزمان از مقام بلند فقاهت و تبحر برجسته در فن خطابه برخوردار بودند.
یکی از نزدیکان، خاطرهای نقل میکرد مبنی بر اینکه در دوران نوجوانی(حدود ۱۷ یا ۱۸ سالگی) هنگام تشرف به حرم مطهر، در شبستان نهاوندی با جمعیتی روبهرو میشود که پای منبر خطیبی کمسنوسال نشستهاند. از پنجره مسجد گوهرشاد، پسربچهای حدوداً دهساله و معمم را میبیند که با تسلط کامل به وعظ و خطابه مشغول است. حاضران از او با عنوان «آقا شیخ حسین خُردو»(به لهجه خراسانی به معنای کوچک و کمسنوسال) یاد میکردند؛ عنوانی که حکایت از مهارت شگرف ایشان در سنین کودکی در امر خطابه داشت.
همچنین اشعار بسیاری از دوران جوانی تا سالهای پیری از ایشان به یادگار مانده است. نیای مادری راوی، استاد طوسی که از اهل شعر و ادب بود، نقل میکرد آیتالله حاج میرزا علیاکبر نوقانی(رئیس وقت حوزه علمیه مشهد و از مدرسان برجسته مدرسه نواب) که خود شاعری خوشذوق بود (غزلی در فراق حضرت حجت(عج) با این مطلع از ایشان است: افسوس که عمری به یغما دویدیم/ از یار بریدیم و به مقصد نرسیدیم…) از حضور فعال آیتالله وحید در محفلی که طلاب شاعر و ادبدوست در محضر آن شخصیت بزرگ داشتند یاد میکرد و اشعار ایشان بسیار مورد توجه طلاب و آن مرحوم بوده است.
تسلط عمیق بر معارف عقلی، حکمت و عرفان
یک بُعد دیگر در مورد شخصیت آیتالله العظمی وحید، تسلط ایشان بر علوم و معارف عقلی ازجمله منطق، حکمت و عرفان است. ایشان طلبهای بسیار جدی در حوزه معقول بودند؛ از محضر مرحوم میرزا ابوالقاسم الهی و مرحوم آقامیرزا مهدی آشتیانی که فیلسوف بزرگی است، استفادههای وسیعی کردند و فلسفهدان بسیار خوبی بودند. حتی از محضر مرحوم حاج شیخ محمدتقی آملی هم در زمینه معقول و معارف استفاده کردند و در بسیاری از مباحث، علامه آملی نظر خودشان را در مباحثات کنار گذاشته و نظر این شاگرد برجسته را پذیرفته بودند. بهخصوص در مبحث معاد جسمانی در حکمت متعالیه و نظایر آن، آیتالله وحید بر همه این مباحث تسلط داشتند، اما با توجه به آشنایی ایشان با مرحوم آقامیرزا مهدی اصفهانی و قبول مبانی میرزای اصفهانی که آن را کاملاً برهانی و مستدل و مستند به آیات و روایات میدانستند، در حقیقت به نقد فلسفه و عرفان پرداختند. نقل شده است پس از رحلت مرحوم آیتالله شیخ هاشم قزوینی که یک درس تخصصی در نقد فلسفه و نقد عرفان به صورت خصوصی داشتند، همین درس را مرحوم آیتالله العظمی وحید در مشهد ادامه دادند؛ بحث درس فلسفه و عرفان با نقد آن، به روش به اصطلاح افلاطونی(که ابتدا نظر خصم را به ظاهر میپذیرد و کاملاً تبیین میکند و بعد آن را به بوته نقد و اشکال میگذارد) پیش میرفت. این اتهام که ایشان فلسفه نخوانده بودند، کاملاً ناصواب است؛ ایشان فلسفه و عرفان را تماماً خوانده بودند، اما به آن انتقاد داشتند و انتقاداتشان را بر مبنای آیات و روایات و استدلالات عقلی بیان میکردند.
روششناسی تدریس؛ سالیان متمادی استقرار در سطوح عالیه
نکته دیگری که در احوالات آیتالله العظمی وحید به نظر میرسد این است که ایشان در زمینه فقه و اصول، پیش از درس خارج، سالهای سال به تدریس سطوح عالیه پرداخته بودند. بسیاری از آقایان فضلا، تحصیلات حوزویشان را از سطح عالی به درس خارج ادامه میدهند و خیلیها هم بیصبرانه و شتابزده، حتی یک دوره کامل اصول نگفته و یک دوره کامل فقه بیشتر تدریس نکرده، از روی رسائل، مکاسب و کفایه رد میشوند و فوراً پس از اجتهادشان شروع به درس خارج میکنند؛ اما این روش صحیح نیست. روش صحیح، روشی است که مرحوم آیتالله العظمی وحید داشتند. ایشان سالیان سال به تدریس سطوح عالیه پرداختند و همین سبب تقویت ارکان این دو علم در ذهن مبارک ایشان شد. احاطه ایشان به ابواب فقه، نظام علمی علم اصول و اشراف ایشان به آرای فقها و اصولیین، همه در اثر همین تدریس سطوح است.
علاوه بر آن، دقتهای اصولی در دروس خارج رشد و تعالی پیدا میکند، اما این احاطه فکری به علم فقه و اصول و اشراف بر ابواب و آرا تأمین نمیشود مگر به تدریس این سطوح به صورت مداوم و مکرر. این است که ایشان در حوزه علمیه مشهد سالیان سال سطوح را تدریس میکردند و بسیاری از اعلام حوزههای علمیه مشهد و قم در آن مقطع شاگرد ایشان بودند.
ایشان در مشهد از محضر آیتالله میرزا مهدی اصفهانی استفاده کردند و در حقیقت، عصارهای از دروس اصول نجف را در مشهد تلقی فرمودند؛ هم آرای مرحوم میرزای نائینی(که محور مباحث میرزا مهدی بوده)، هم آشنایی با آرای محقق عراقی و هم آشنایی با آرای بسیار پیچیده و فنی مرحوم آقای حاج شیخ محمدحسین محقق اصفهانی؛ به همه این مباحث و هر سه مکتب اصولی تسلط داشتند و این را در مشهد ارائه و حوزه مشهد را با افکار این بزرگان آشنا کردند.
آقای وحید در درس مرحوم میرزا مهدی اصفهانی درخشش داشتند و بعدها به نجف تشریف بردند. ایشان از مرحوم آیتاللهالعظمی میلانی هم در نجف استفاده کردند و از محضر آیتاللهالعظمی خویی نیز بهره وسیعی بردند و حتی جزو اصحاب فتوای مرحوم آقای خویی بودند.
ایشان وقتی به نجف رفتند، سالهای سال در آنجا تدریس فرمودند و علت استقبال طلاب از ایشان، همین تسلط راسخ ناشی از تدریس چنددوره دروس سطح
بود.
مواضع روشن در حمایت از نظام اسلامی و ارادت به امام خمینی(ره)
برخی شایعات نادرست در مورد نظر ایشان درباره نظام جمهوری اسلامی یا انقلاب اسلامی زمانی وجود داشت؛ اما این ادعاها واقعیت ندارد. خاطرم هست در گفتوگو با یکی از بستگان نزدیک ایشان (مرحوم حاجآقا محدث) ایشان نقل کردند در دیدار با آیتالله وحید، وقتی سخن از امام خمینی(ره) به میان آمد، ایشان فرمودند: «این مرد خدا، هوا ندارد»؛ یعنی فردی است که فاقد امیال نفسانی است و هرچه میکند برای خدا و براساس تشخیص و اجتهاد خود است، نه ترس از دیگران یا اهداف شخصی.
همچنین نقل موثقی از مرحوم حجتالاسلام حاج شیخ اسماعیل فردوسیپور وجود دارد که (ظاهراً در اواخر دهه ۴۰، پس از رحلت آیتالله حکیم) برای تعیین اعلمیت خدمت آیتالله وحید رسیدند. ایشان پس از مقایسه مراجع مختلف مشهد، قم و تهران با امام خمینی(ره)، ایشان را ترجیح دادند. در پاسخ به پرسش درباره مقایسه آیتالله خویی و امام خمینی(ره)، با احتیاط و دقت علمی فرمودند: «از آنجا که من شاگرد آقای خویی بودم، شاید نتوانم درست پاسخ دهم و سابقه استادی مانع شود؛ اما همین مقدار بگویم که بحث اعلمیت دائرمدار همین دو بزرگوار است، ولکن در مورد شما، ظاهراً متعین در آقای خمینی است». مکتوبات بهجامانده نیز گواه حمایت ایشان از کلیت نظام اسلامی است.
اهتمام ویژه به شعائر دینی؛ فاطمیه و بزرگداشت دهه غدیر
مرحوم آیتالله العظمی وحید خیلی به مسئله شهادت حضرت فاطمه(س) حساس بودند و دغدغه داشتند که در رسانهها، منابر، محافل و تقویم همیشه گفته میشود «وفات حضرت فاطمه(س)»؛ این درست نیست و خلاف واقع است، حضرت فاطمه زهرا(س) «شهید» شدهاند نه اینکه وفات کرده باشند. نسبت به این مسئله حساس بودند و تأکید داشتند روز شهادت ایشان باید تعطیل رسمی باشد. از آنجا که اختلاف در نقلها در مورد شهادت ایشان ۴۵ روز، ۷۵ روز و ۹۵ روز بعد از رحلت پیامبر(ص) است، ایشان چون خودشان روایت ۹۵ روز را قویتر میدانستند، تأکید داشتند دولت باید روز شهادت حضرت زهرا(س) را به روایت ۹۵ روز تعطیل کند. یک دورهای رئیسجمهور وقت، آقای سیدمحمد خاتمی به زیارت ایشان توفیق پیدا کرد و من این جریان را از چند طریق نقل میکنم که در آن ملاقات، ایشان به آقای خاتمی تکلیف کردند که شما بایستی شهادت حضرت سیدةالنساء(س) را اولاً به عنوان «شهادت» و ثانیاً رسماً تعطیل کنید که همین هم اتفاق افتاد و از زمان ایشان، روز شهادت حضرت زهرا(س) تعطیل رسمی شد.
در این راستا، علاوه بر راهاندازی هیئت پیادهروی و دسته عزاداری روز شهادت حضرت صدیقه طاهره(س) توسط ایشان و مرحوم «آمیرزا آقا تبریزی» مشترکاً درخصوص روز ۲۱ ماه مبارک رمضان و شهادت آقا امیرالمؤمنین(ع) و همچنین روز شهادت رئیس مذهب، حضرت امام بحق ناطق، جعفر بن محمد الصادق(ع) نیز همین مراسم را تأسیس فرمودند که جزو باقیات الصالحات و سالها تلاش آن مرجع والای ولایی است. درست مثل روز عاشورا یا تاسوعا که هیئت عزاداری خارج میشود، این سنت دقیقاً برای فاطمیه و شهادت حضرت فاطمه(س) در ایران توسط مرحوم آیتالله تبریزی باب شد و ایشان با پای پیاده بلکه پای برهنه از منزل و بیتشان به سمت حرم مطهر میرفتند. حوزه علمیه مشهد هم الگوبرداری کرد؛ آیتالله فلسفی هم از بیت خودشان(که روضه بود) همراه سایر اعلام و علمای بزرگ مشهد دسته عزاداری حرکت میدادند و این رویه ادامه پیدا کرده است.
در بحث عرض ارادت به ساحت مقدس امیرالمؤمنین(ع) نیز ایشان به بحث «دهه غدیر» بسیار اهتمام داشتند که شیعه باید اعیاد بزرگش بر همین دهه منطبق باشد. فرمایش و نظر ایشان این بود که از پانزدهم ذیالحجه دهه غدیر شروع شود (سه روز پیش از عید غدیر) تا بیستوپنج ذیالحجه؛ عید هم باشکوه برگزار و به عنوان بالاترین و بزرگترین عید جشن گرفته شود. از پانزدهم تا بیستوپنجم ذیالحجه مناسبتهای متعددی است که مستقیماً به ولایت امیرالمؤمنین(ع) مربوط میشود؛ یکی روز مباهله(بیستوچهارم ذیالحجه)، یکی روزی که حضرت امیرالمؤمنین(ع) در مسجد انگشتر خود را در حال نماز و رکوع به سائل دادند و روز نزول سوره «هل اتی» که امیرالمؤمنین(ع) و خانواده بزرگوارشان سه شبانهروز روزه گرفتند و افطاری خود را به مسکین، فقیر و اسیر عنایت کردند. روز مباهله با مسیحیان نجران نشانگر بالاترین مقامات امیرالمؤمنین(ع) است که رسولالله(ص) ایشان را «جان خود» نامیدند. (أنفسنا در جریان مباهله با مسیحیان)روز بیستوسوم در مسجد مشغول نماز بودند که سائل آمد و درخواست کرد، ایشان در حال رکوع، انگشتر از دست درآوردند و پس از آن، برای این عمل امیرالمؤمنین(ع) آیه نازل شد: «إنّما ولیکم الله ورسوله... والذین یقیمون الصلاة ویؤتون الزّکاة وهم راکعون». به مناسبت همین ایام، فرمودند خوب است دهه غدیر برگزار شود و توصیه میفرمودند در هر سخنرانی از عظمت غدیر یاد شود و اینکه شیعیان باید این جشن را بسیار بیش از آنچه مرسوم است بزرگ بدارند.
خداوند ایشان را با موالیانشان، محمد و آلمحمد(ص) و حضرت امیرالمؤمنین(ع) و صدیقه طاهره(س) محشور بفرماید و عنایت و شفاعت آن بزرگواران را مشمول همه محبان بااخلاص ایشان بدارد. از شما هم بسیار ممنون و متشکریم که در ارتباط با شخصیت آیتاللهالعظمی وحید تحقیق میکنید و به نشر آن میپردازید؛ خداوند یار و نگهدار شما باشد.





نظر شما