آیتالله العظمی حاج شیخ حسین وحید خراسانی(رضوانالله علیه)، از برجستهترین و تاثیرگذارترین مراجع تقلید دوران معاصر و از فقیهان نامداری است که در جستجوی حقیقت، مسیر اجتهاد را با نبوغ و تسلیم در برابر آموزههای وحیانی طی کرده است. ایشان محصول تربیتی دو حوزۀ علمیِ و کهن مشهد و نجف بود؛ دو قطب اصلی حوزههای علمیه شیعه که دارای پیشینه تاریخی، علمی و تمدنی و مهد پرورش رجال دینی فرهیخته و اثرگذار بوده است.
او پس از سالها تلمذ در محضر اساطین بزرگ در علوم نقلی و عقلی، در سه حوزه علمیه اصلی یعنی نجف اشرف، مشهد مقدس و قم، به تدریس درس خارج فقه و اصول پرداخت و بیش از نیم قرن، مشعل تعلیم و تربیت را در راستای تربیت نسلهای متعدد از فقها و مجتهدین، روشن نگاه داشت.
ویژگی بارز این مرجع عالیقدر، جامعیت علمی در هر دو حوزه معقول و منقول و تلاش بیوقفه در جهت شاگردپروری و تعلیم و تربیت بود. علاوه بر جنبههای علمی، نقش ایشان در تعظیم شعائر دینی و توجه ویژهشان به احیاء شعائر فاطمی، از ویژگیهای منحصربهفرد شخصیتی این فقیه برجسته به شمار میرفت که به ایشان وجاهتی معنوی در میان توده مومنین بخشیده بود.
نوشتار حاضر با هدف تکریم و تجلیل از خدمات این مرجع عالیقدر، بر آن است تا با نگاهی پژوهشی، زیستنامهای جامع از ابعاد مختلف زندگانی ایشان را ارائه نماید.
ولادت و تحصیلات در حوزه علمیه مشهد
آیتالله العظمی حاج شیخ حسین وحید خراسانی در سال 1300شمسی برابر با سال 1339قمری در شهر مقدّس مشهد در خانوادهای متّقی و پرهیزکار که اصالتاً اهل نیشابور بودند، دیده به جهان شد.
ایشان پس از گذراندن دوران کودکی وارد حوزۀ علمیه شد و از محضر اساتید برجستۀ آن دوره همچون ادیب نیشابوری و حضرات آیات: حاج شیخ حسن بُرسی، حاج شیخ هاشم قزوینی، حاج آقا بزرگ اشرفی شاهرودی، حاج شیخ کاظم دامغانی، حاج شیخ محمّد نهاوندی، حاج شیخ مجتبی قزوینی و حاج میرزا احمد کفایی کسب فیض نمود و در مباحث اخلاقی سالها با مرحوم آیتالله حاج شیخ حبیبالله گلپایگانی مؤانست داشت. همچنین در علوم عقلی از محضر آیات میرزا ابوالقاسم الهی و میرزا مهدی آشتیانی استفاده کرد و سپس در دروس خارج فقه و اصول و معارف حضرت آیتالله میرزا مهدی اصفهانی و حضرت آیتالله شیخ مرتضی آشتیانی شرکت نمود و بدین صورت بواسطه داشتن استعداد و نبوغ فکری به مدارج عالیه علمی و اجتهاد ارتقا یافت، بطوریکه در سال 1327شمسی در سفری به شهر ری، خدمت مرحوم حضرت آیتالله حاج سید محمد حجّت کوهکمری شرفیاب شد و پس از مذاکرات علمی، مفتخر به دریافت اجازة اجتهاد مطلق گردید.
هجرت به نجف اشرف
وی به قصد تکمیل مبانی و استفاده از نظریات آیات و مراجع عظام عراق در سن 27 سالگی به شهر مقدّس نجف اشرف مهاجرت نمود و در دروس خارج فقه و اصول مرحوم آیتالله العظمی میرزا عبدالهادی شیرازی، آیتالله العظمی حکیم، آیتالله العظمی حاج سید محمود شاهرودی و بالاخص آیتالله العظمی خوئی شرکت کرد و جزو خواص شاگردان و اعضای هیئت استفتاء ایشان قرار گرفت.
او از درس فلسفه آیتالله حاج شیخ صدرا بادکوبهای نیز بهرهمند شد و مدت کوتاهی نیز از محضر آیتالله العظمی میلانی کسب فیض نمود.
ایشان در حوزۀ علمیۀ نجف اشرف با علما و بزرگانی همچون آیات عظام حاج میرزا علی فلسفی، حاج سید علی سیستانی، حاج سید مهدی موسوی خلخالی و حاج شیخ جواد تبریزی همدوره و همدرس بود.
معظمله همزمان با حضور خود در نجف اشرف، به تدریس دروس سطح عالی پرداخت، و پس از مدتی از 35 سالگی درس خارج فقه و اصول را آغاز نمود و در مجموع بیش از 12 سال به تدریس و تربیت طلاب اهتمام ورزید.
بازگشت به ایران
آیتالله العظمی وحید خراسانی در دو سفر متعدد به درخواست علمای مشهد و با توجه با خلئی که در حوزه علمیه مشهد به وجود آمده بود، به مشهدمقدس بازگشت. بار اول در سال 1339شمسی پس از رحلت آیتالله حاج شیخ هاشم قزوینی بود که برجستهترین استاد سطوح عالی حوزه علمیه مشهد به شمار میرفت و رحلت ایشان دروس سطح عالی حوزه را با خلأ جدی مواجه کرد. ماجرای عزیمت آیتالله وحید خراسانی در این دوره به مشهد مقدس بدین صورت بوده که بعد از رحلت حضرت آیتالله حاج شیخ هاشم قزوینی، به پیشنهاد برخی علما مانند آیتالله حاج شیخ مجتبی قزوینی، جمعی از فضلا برای پر کردن خلأ این استاد فرزانه به مرحوم آیتالله العظمی حاج سید عبدالهادی شیرازی (از اساتید معظمله) نامهای مینویسند تا ایشان آیتالله وحید خراسانی را برای تدریس سطوح عالی به مشهد بفرستند و بر اثر تأکید این مرجع عالیقدر، آیتالله وحید خراسانی پس از چندی به مشهد مقدس عزیمت میکند و در این دوره به ادامه درس مکاسب و کفایه مرحوم حاج شیخ هاشم قزوینی و سپس درس خارج میپردازد. اما پس از چند سال بار دیگر به نجف اشرف باز میگردد و تدریس خود را در آنجا ادامه میدهد.
ایشان برای بار دوم در سال 1349شمسی به درخواست آیتالله العظمی میلانی (با توجه به کسالت ایشان و تعطیلی درس خارج اصول آن مرجع عالیقدر) و بنا بر اصرار فضلا و علما، مجدداً به شهر مقدّس مشهد باز میگردد و درس خارج خود را آغاز میکند اما دیر نمیپاید که با توجه به حساسیتهای رژیم پهلوی نسبت به حضور ایشان در مشهد و برخی فشارها از سوی رژیم وقت، بعد از مدتی به شهر مقدّس قم مهاجرت میکند و از سال 1350شمسی کرسی تدریس خارج فقه و اصول خود را در آن حوزه مبارکه آغاز نموده و در حدود نیم قرن به تدریس و تربیت طلاب اهتمام میورزد که تا سال 1397شمسی ادامه مییابد و پس از آن به دلیل کسالت استاد دروس تعطیل میشود.
دروس ایشان در حوزه علمیه قم جزو مهمترین و شلوغترین دروس خارج فقه و اصول دوران معاصر به شمار میرفت و در طول این سالها در حوزة علمیة نجف اشرف، مشهدمقدس و قم، صدها نفر از علما و مجتهدین و اساتید و فضلای برجسته از نسلها و اطیاف مختلف از محضر ایشان در فقه و اصول و تفسیر و رجال و حدیث کسب فیض کردند که بسیاری از آنها امروز از برجستگان حوزههای علمیه به شمار میروند.
آیتالله العظمی وحید خراسانی در سال 1373شمسی پس از ارتحال آیتالله العظمی اراکی به تقاضای جمعی از علما و مردم، متصدی مقام مرجعیت شد و از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به عنوان یکی از هفت مرجع تقلید دارای شرایط معرفی گردید.
شاگردان
شاگردان این مرجع عالیقدر در شئون مختلف علمی، فوق حد احصاء هستند. با این وجود فهرستی از شاگردان برجسته و باسابقه ایشان را به تفکیک حوزههای علمیه بیان میکنیم.
- شاگردان برجسته دروس معظمله در نجف اشرف و مشهدمقدس (بین سالهای 1330 تا 1350شمسی): حضرات آیات و حجج اسلام: سید مهدی عبادی، شیخ رجبعلی رضازاده، شیخ محمدباقر عباسپور، شیخ مهدی مروارید، سید احمد علمالهدی، شیخ محمد و شیخ علی حکیمی، شیخ حسین گرایلی، سید احمد صدر ایازی، شیخ اسماعیل فردوسی پور، شیخ منصور معلمیفر، شیخ حسین متشکری، شیخ علی اکبر الهی خراسانی، شیخ علی نوروزی، شیخ علی آیتی، شیخ محمدعلی واعظی، سید علی نقیبی، سید محمد بختیاری، شیخ غلامرضا محبی، سید عبدالحسین رضایی نیشابوری، شیخ محمدرضا شریفی بیرجندی، شیخ علی سیفی، شیخ علی فضل بیرجندی، شیخ حسین جابری بیرجندی و..
- شاگردان برجسته دروس معظمله در حوزه علمیه قم (بین سالهای 1350 تا 1397شمسی): حضرات آیات: سید مجتبی خامنهای (رهبر معظم انقلاب اسلامی)، شیخ صادق لاریجانی، شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی، شیخ جواد مروی، شیخ محمدمهدی شبزندهدار، سید علی میلانی، سید محمدجواد علوی بروجردی، سید احمد خاتمی، شیخ محمد سند، سید احمد حسینی خراسانی، سید محمدرضا مدرسی یزدی، سید محمدعلی موسوی جزایری، سید هاشم حسینی بوشهری، شیخ محسن اراکی، شیخ علیاکبر رشاد، شیخ عباس کعبی، شیخ احمد مروی، میر سید محمد یثربی، محمدعلی تسخیری، سید منیر خباز قطیفی، ابوالقاسم علیدوست، محمدهادی یوسفی غروی، علیرضا اعرافی، احمد عابدی، مهدی هادوی تهرانی، حسین غیب غلامی، عبدالرضا کفایی، شیخ علی کرباسی، لطفالله دژکام، محسن فقیهی، شیخ محسن و اسماعیل وحید خراسانی، سید محمد حسینی زنجانی، عباسعلی زارعی سبزواری، محمدباقر تحریری، محمد محمدی ریشهری، عبدالحسین خسروپناه، سید حسن خمینی، مرتضی جوادی آملی، سید منذر حکیم، غلامرضا فیاضی، سید میرتقی حسینی گرگانی، سید محمد واعظ موسوی، شیخ منصور مظاهری، غلامعلی صفایی بوشهری، شیخ محمد مروارید، شیخ محمود واعظ شهیدی، شیخ محمدجواد انصاریان، سید حسن تبادکانی، شیخ حمید درایتی، شیخ مهدی زمانی، شیخ غلامرضا باقری کیا، شیخ علی قربانی خراسانی، عزیزالله فیاض صابری، شیخ غلامرضا مقیسه و...
آثار و تألیفات
از این مرجع عالیقدر آثار علمی زیادی همچون شرح بر شرایع الاسلام، حاشیهای بر مکاسب و کفایه، حاشیه بر عروةالوثقی، رساله عملیه(توضیح المسائل)، منهاج الصالحین، مناسک حج، احکام بانوان، احکام جوانان، آشنایی با اصول دین و همچنین تقریرات دروس خارج فقه و اصول برخی اساتیدشان باقی مانده که بسیاری از آنها به چاپ رسیده است.
همچنین مجموعه سخنرانیها و مباحث تفسیری و اخلاقی و کلامی ایشان به همت دفتر معظمله منتشر شده است که مهمترین آنها عبارت است از: نفس نفیس خاتمیت، مصباحالهدی و سفینةالنجاة، حلقه وصل رسالت و امامت، ربانی آیات الله، زینت عرض خدا، به یاد اول مظلوم روزگار، به یاد آخرین خلیفه و حجت پروردگار، به یاد بضعه خاتم الانبیاء در طوس شمسالشموس، ریحانه رسول الله، فدک نحله خاتم به دخترشان صدیقه کبری و...
بخشی از تقریرات خارج فقه و اصول این مرجع ولایی نیز به قلم برخی شاگردانشان به چاپ رسیده است که از آن جمله به کتابهای: تحف العقول فی علم الاصول، المغنی فی الاصول، امالی الوحید لما فی اصول الفقه من الجدید، تحقیق الاصول، بغیة الراغب فی مبانی المکاسب، دروس البیع، احکام الخلل فی الصلوة، العقد النضید و دیگر آثار میتوان اشاره نمود.
فعالیتهای فرهنگی و تبلیغی
آیتالله العظمی وحید خراسانی در کنار تدریس و تحقیق سالیان متمادی به خصوص در دوره جوانی و میانسالی به تبلیغ و وعظ و ارشاد عموم مردم اهتمام میورزید و سفرهای تبلیغی متعددی به داخل و خارج از کشور داشت از جمله به دعوت جمعی از ارادتمندان، چندین سفر به کویت رفت و منبرها و خطابههای تاثیرگذاری از خود باقی گذاشت.
ایشان همواره اهتمام خاصی بر تعظیم شعائر مذهبی، احیای معارف اهل بیت(ع) و دفاع از حریم امامت و ولایت داشت و در مناسبتهای مختلف بر آن تأکید میورزید.
وی همه ساله در آستانة ماههای محرم و صفر و ایام فاطمیه، با سخنرانی در جمع طلاب و روحانیون و یا صدور بیانیه بر زنده نگه داشتن شعائر مذهبی تأکید میکرد و خود در ایام شهادت حضرت زهرا(س)، امام علی(ع) و امام صادق(ع) با پای پیاده و بههمراه هیئات عزاداری و مردم سوگوار رهسپار حرم مطهر حضرت معصومه(س) میشد.
این سنت حسنه سوگواری و پیادهروی در روزهای شهادت اهل بیت:که از سوی حضرت آیتالله وحید خراسانی تاسیس گردید، هماکنون چندسالی است که علاوه بر قم در شهرهای مشهد مقدس، اصفهان و برخی نقاط دیگر با حضور علما و بزرگان بلاد برگزار میگردد.
همچنین در تعطیلی رسمی سالروز شهادت حضرت زهرا(س) در تقویم رسمی کشور و همچنین بزرگداشت مجالس فاطمیه و غدیر و حمایت از هیئات مذهبی نقش مهمی ایفا کرد.
از دیگر اقدامات این مرجع عالیقدر، تاسیس مدارس و موسسات علمی، پژوهشی و فرهنگی: پژوهشگاه علوم و معارف اسلامی و موسسه آموزش عالی خاتم النبیین(ص)، مدرسه فقهی باقرالعلوم(ع)، موسسه احیاء امر حضرت امیرالمؤمنین(ع)، مدرسه نقد فرق و ادیان (در مشهدمقدس)، موسسه فرهنگی تبلیغی مشکات منیر، مدرسه علمیه امیرالمؤمنین(ع) (در نجف اشرف) و مدرسه علمیه حضرت فاطمه زهرا(س) (در کرمان) میباشد که نقش بسزایی در ترویج علوم اسلامی و معارف و فرهنگ شیعه داشته است.
سلوک اخلاقی و اجتماعی
در بررسی ابعاد اخلاقی شخصیت ایشان، «تواضع و فروتنی» در کنار «زهد و تقوا» از شاخصترین ویژگیهاست. ایشان علیرغم تصدی جایگاه مرجعیت، همواره از تکلف و تشریفات دوری میجست و زندگی سادهای را برگزید. از منظر سلوک معنوی، ایشان پیوندی عمیق با معارف اهلبیت (علیهمالسلام) داشت؛ این پیوند، خود را در اظهار ارادت قلبی به ذوات معصومین(علیهمالسلام) و برگزاری مجالس روضه و بکاء بر آنان و تأکید ویژه بر احیاء سنتهای مروّج عزاداری نشان میداد.
نسبت به اجرای مسائل دینی تعصب خاصی داشت و به فریضه امر به معروف و نهی از منکر اهتمام فوقالعادهای میورزید.
در حوزه سلوک اجتماعی، ایشان همواره بر ضرورت پیوند میان دین و نظام اسلامی تأکید داشت. برخلاف برخی تلاشهایِ خناثانه که بر آن بودند میان مرجعیت و حاکمیت اسلامی شکاف ایجاد کنند، آیتالله العظمی وحید خراسانی در طول عمر بابرکت خود، همواره در مسیر حمایت از نظام اسلامی گام برداشته و هیچگونه حرکتی مغایر با نظام و رهبری از ایشان دیده نشده است.
ارتباط معنوی و عقیدتی ایشان با امام و رهبر انقلاب، ریشهای دیرینه داشت؛ چنانکه ایشان از دوران اقامت در نجف اشرف، به مرحوم امام خمینی (ره) علاقهمند بود. در همین راستا، آیتالله حاج شیخ مصطفی اشرفی شاهرودی نقل میکرد که بعد از انقلاب اسلامی، وقتی از ایشان درباره مرحوم امام پرسیدم، با کلامی پُر از احترام فرمودند: «مرحوم امام، مجتهدِ و اهل ورع است».
این پیوندِ عمیق، در قالب دیدارهای متعدد میان ایشان و مرحوم امام و همچنین قائد شهید انقلاب اسلامی آیتالله العظمی شهید سید علی خامنهای تجلی مییافت که ظاهراً آخرین مورد آن در سال ۱۳۹۴شمسی در بیت ایشان در قم، و با حضور آیتالله حاج سید مجتبی خامنهای رهبر معظم انقلاب اسلامی انجام پذیرفت.
علاوه بر این، حضور آیتالله العظمی وحید خراسانی در میان رزمندگان دوران دفاع مقدس و سخنرانیهای ایشان برای آنان، نشان از پیوند قلبی ایشان با جمهوری اسلامی دارد. ایشان در موارد متعددی از اقدامات قائد شهید انقلاب اسلامی تمجید نموده و برای ایشان دعا کرده بود که همگی گواهی بر عمقِ این ارتباط و وفاداری به نظام و رهبری آن است. همچنین از طریق منابع متعدد و مورد وثوق شنیده شده است که ایشان تضعیف نظام و رهبری را «حرام» دانسته و حفظ نظام را از «اوجب واجبات» و تشکیل حکومت اسلامی توسط فقیه را از باب «دلیل حسبه» امری جایز و بلکه واجب میدانست.
در مجموع، سلوک ایشان در مسائل اجتماعی و سیاسی، همراه با آرامش و طمأنینه بود و از این جهت مرجعی مستقل و در عین حال پایبند به موازین نظام اسلامی به شمار میرفت.
ارتحال
آیتالله العظمی وحید خراسانی پس از عمری بابرکت در راه خدمت به دین و امت اسلامی، و پس از سپری کردن دوره بیماری و بستری شدن در بیمارستانی در تهران و قم، سرانجام در ایام فاطمیه، در روز ۲۶ آبان ۱۴۰۵شمسی دار فانی را وداع گفت و به ملکوت اعلی پیوست. پیکر مطهر این مرجع عالیقدر پس از برگزاری مراسم تشییع باشکوه در شهر قم و اقامه نماز توسط آیتالله شیخ عبدالرضا کفایی خراسانی (از علمای قم و شاگردان معظمله و نوه مرحوم آخوندخراسانی) به مشهدمقدس منتقل گردید و پس از تشییع، مطابق با وصیت ایشان، در جوار مضجع منور امام رضا (علیهالسلام) در پایین پای حضرت در رواق دارالسعاده به خاک سپرده شد.
در پی ارتحال این فقیه برجسته، پیامهای تسلیتی از سوی مقام معظم رهبری و سایر مراجع عظام تقلید صادر شد و مجالس ختمی در مشهد، قم، نجف اشرف و سایر شهرها برگزار گردید. بی شک، رحلت ایشان، فقدانی عظیم برای جامعۀ شیعه و حوزههای علمیه جهان اسلام بهشمار میرود. یادش گرامی و راهش پررهرو باد.[1]
[1]. به نقل از: مشاهیر حوزه علمیه خراسان، ج1، ص 173-176؛ آشنایی با ستارگان هدایت، ص 85؛ آشنایی با مراجع تقلید، ص 142 و مقاله «وحید دوران» منتشر شده در سایت اجتهاد همراه با اضافات دیگر بر پایه شنیدهها و تاریخ شفاهی شاگردان معظمله.




نظر شما